Overgave op commando

by Nadia de Vries

Schelvis groeit op onder de rook van de staalfabriek in een klein dorp aan de kust. Alle dorpelingen werken in de fabriek, of in een van de omliggende magazijnen, tot aan hun dood. Maar Schelvis en hun vrienden dromen van een ander lot: ze willen geen dienaars, maar meesters worden. De grote stad lijkt mogelijkheden te bieden. Lukt het Schelvis om los te breken? En hoe radicaal moet hen daarvoor zijn? Overgave op commando gaat over het verschil tussen mensen die hun lot mogen kiezen en mensen die hun lot moeten ondergaan.

Genres: Fiction, Dutch Literature, Roman, Literature, 21st Century, Literary Fiction, Book Club

160 pages, Paperback

First published April 3, 2025

Reviews

[Twan Vet · Rating 4 out of 5]

Haast in één adem uitgelezen. Eerst vevreemdend, dan meesleepend, soms gruwelijk, vaker ontroerend en op het eind hoopgevend. Ik heb nog nooit zoiets gelezen en ik wil alleen maar meer nu. Echt een juweel, deze kleine en tegelijkertijd grootse roman!

[Jip · Rating 4 out of 5]

ik denk dat mijn leven ook zo was verlopen als mijn ouders me ‘schelvis’ hadden genoemd

[Bobby · Rating 4 out of 5]

Doet qua opeenstapeling van ellende niet onder voor Een klein leven, wel 5 keer zo kort

[Laurent De Maertelaer · Rating 3 out of 5]

Verfijnde naïviteit wordt het handelsmerk van De Vries. Dat kan soms behoorlijk irriteren, maar toch slaagt ze er op een of andere manier in je telkens haar verhaal in te sleuren. Deze korte roman had wel nog een stevige redactiebeurt mogen krijgen: er staan hier en daar behoorlijk kromme zinnen die het daglicht echt niet verdienen, ene Bert heet een paar pagina’s verder plots Bart en een ‘aalmoezenier’ wordt gebruikt als synoniem voor een bedelaar. Voor de rest: graag gelezen, hop Nadia!

[Myrthe Schuijt · Rating 3 out of 5]

De setting voelde vertrouwd: In mijn jeugd ben ik vaak op het strand bij Tata Steel geweest, dus ik ken de plek, de sfeer, de rook. Maar waar ik die wereld als buitenstaander bezocht en weer verliet, groeit de hoofdpersoon erin op. Dat verschil is allesbepalend: Haar omgeving is niet decor, maar vormend. Wie opgroeit onder de rook van de fabriek ademt niet alleen de lucht in, maar ook het harde leven dat erbij hoort.

Dat besef vond ik confronterend. De schrijfster houdt je een spiegel voor: hoe veel van wie je bent eigenlijk al bepaald wordt door waar je begint. Maar gaandeweg raakte ik dat gevoel kwijt. De ene gebeurtenis na de andere werd zo overdreven, dat het echte verhaal eronder verdween. Ik snap dat het satirisch bedoeld is, maar de overdrijving haalde voor mij de kracht uit de boodschap.

[Paula · Rating 4 out of 5]

Dit boek moest even bezinken bij me, omdat alles tussen de regels lijkt te gebeuren. Maar hoe meer ik erover sprak, hoe beter ik het boek vond. Dus ja, 4⭐️

[Abe M · Rating 4 out of 5]

Niet eerder zo’n vreselijk verhaal op zo’n luchtige wijze verteld zien worden. Gelachen en me zorgen gemaakt.

[Guus van der Peet]

Twee jaar geleden klaagde ik nog dat Nadia de Vries’ debuut iets te zelfanalytisch en gepolijst was – wat niet helemaal matchte met de mentale instabiliteit van de hoofdpersoon. Dus het doet me plezier om mede te delen dat Overgave op Commando 100% onbeschaamd krankzinnig is. Deze keer werd ik wel volledig meegetrokken in het geweld dat plaatsvindt onder de smog van de kustelijke hoogovens, en het niet minder grote sadisme van De Stad – waar trams knetteren als doodstraffen en een levendige zwarte markt in Thonet-stoelen bestaat (het boek verdient alleen al een plaats op de Libris-shortlist door die punchline). Fenomenaal geschreven, en niet minder belangrijk: ondanks al die schelmelijke mistroostigheid gewoon hartstikke grappig.

Voor de mensen die het licht niet hadden gezien, hanteerden ze verschillende termen: ‘beulen en hypocrieten’, maar ook ‘vleeseters, strebers, conformisten, vakantiegangers en zegelspaarders’. Twee keer in de week kwamen ze samen om spandoeken te maken met belerende teksten, die ludiek genoeg waren om niet afstotend te zijn en aan het eerbare geweten van de wijndrinkers te appeleren. Op zondagen bestegen zij pleinen om de voordelen van de nieuwe wereldorde te bezingen: een waarin er geen arme mensen waren en iedereen blootsvoet op de het gras danste. In die zin leefden zij als moderne profeten.

[Dolores Duhamel · Rating 4 out of 5]

Persoonlijke herinnering aan de blauwe schatkistjes gevuld met roomijs (en een plaktattoo onderin).
Het taalgebruik in dit boek blies mij werkelijk omver! Verder deed het me qua verhaal heel hard denken aan De Vegetariër van Han Kang. Even absurd, luguber, satirisch, en prangende thema’s tussen de regels door.
Goed boekje om even uit een reading slump te komen.

[elmo beans · Rating 5 out of 5]

nadia de vries = de han kang van de nederlandse literatuur (imho)

[Nikki · Rating 3 out of 5]

Guttegut wat een ellende hè

[Astrid Inge · Rating 4 out of 5]

Een heel bijzonder boek. Met een bijzonder hoofdpersoon van wie in het midden gelaten wordt of het een jongen of een meisje is. Een bijzondere naam ook, Schelvis.
Het boek behandelt thema's als overlevingsdrang, armoede en geweld. Veel narigheid op sobere wijze verteld. Een heel sterk verhaal.

[Simone Bais · Rating 4 out of 5]

Goede titel, prachtig poëtische zinnen, de hoofdstukken hebben ook allemaal originele namen en het bevat een interessant verhaal, ook al was het vaak een onprettige leeservaring. Brr. Wat is het toch met onze vrouwelijke, steengoede schrijvers dat ze zo sterk een onheilspellende sfeer weten te creëren?
‘Ik vulde de maag van de stofzuiger met hun blauwe glans.’

Ik denk aan Falun Ellie Koos met Rouwdouwers (die dit boek ook goed vond - zie haar review hier op Goodreads), aan Lize Spit met Het smelt, aan Lucas Rijneveld met De Avond is ongemak, allemaal boeken waarbij ik geen leesplezier ervoer (een doel waar docenten zich dus niet enkel op moeten richten, want stel dat we alleen maar plezier moeten hebben bij het lezen), maar wel meegezogen werd in het verhaal. En dat wil ik! Ik heb dit jaar nog niet veel van de Shortlist gelezen, maar van mij mag Nadia de Vries winnen, hoor.

‘Ik luisterde niet naar mijn moeder. Lichte vrees was me gewoon, zodanig dat ik niet eens kon aarden bij mensen die me een veilig gevoel gaven. Bij Duncan en zijn pillen voelde ik me welkom, bij Celine en haar mes voelde ik me gewenst. De kilheid van Jeremy hield me alert en bevestigde dat ik werkelijk leefde.’
Toch 'tell', maar zo mag het.

[Arno Vlierberghe · Rating 4 out of 5]

Nadia de Vries is op kruissnelheid.

[Sophie van de Mars · Rating 5 out of 5]

Yeah/huh/wat ken ze schrijven he/hahaha/okido/uhhh/jeetje + goeie omslag

[Jasper Van Der Schaaf]

De verwachting van hoofdpersoon Schelvis zou vast zijn dat hen de Libris prijs 2026 niet zou winnen en aldus geschiedde. Net als dat hen niet zou verwachten dat de titel van dit boek Schelvis zou zijn. Dat zou eigenlijk ook veel logischer zijn, gezien het plaatje op de voorkant. Negen schelvissen op de cover en over de tiende Schelvis is zeker in het boek te lezen?

Ik moest even wennen aan de stijl van dit boek. Enerzijds volks anderzijds formeel. Hilarische zinnen: "Ze wilde mannen best zien lijden, maar bij seksuele uitbuiting trof ze een grens." (p. 51) en de nu al bijna klassieke: "Je Thonet-stoelen of je leven!" (p. 119). De coming-of-age en van platteland-naar-stad verhaallijnen zijn verre van nieuw, de manier waarop ze gebracht worden is dat wel. Nadia de Vries schrijft jaloersmakend origineel en heeft daarbij de gave van de spaarzaamheid die velen niet gegund is (behalve Schelvis dan, wellicht). De auteur laat haar personages zinnen uitspreken of denken die grammaticaal en logisch gezien kloppen, maar die contextueel or moreel volstrekt ouf-of-place zijn. De toon van naïef optimisme en acceptatie van alle onheil ging zo ver dat ik soms aan de dagboeken van Etty Hillesum moest denken. Radicale acceptatie zonder keuzevrijheid, want er is geen juiste informatie over die toekomst. Overgave op commando.

"'Is je naam Schelvis?" zei Pim. "Wat een belachelijke naam. Haha, Schelvis.... Hahahaha!'
Ik liet me niet door ons slachtoffer bespotten. Daar was ik te groot voor, en hij te machteloos. Ik wees in de richting van het transportspoor van de staalfabriek, dat op nog geen vijf minuten lopen van De Wildernis was, en gebood Pim om de vrachttreinen te tarten."
'Akkoord', zei hij.
(...) "En wij, mijn vrienden, volgden onze gevangene, waakzaam als we waren.(...)"(p. 57 / 58)

In tarten zijn bijna het woord "Tata" en alle t' in het "vrachttrein te tarten" klinken als verbale mitrailleurschoten. Daarbij valt ook op dat Schelvis niets zegt, maar wijst en gebiedt. Het wapenen van het zwijgen. Een handgebaar, een een blik. Of misschien doet Schelvis voor hoe Pim op de rails moet gaan liggen. De lezer krijgt het niet te weten hoe, maar de bedoeling is glashelder. In de laatste zinnen is Pim gepromoveerd van slachtoffer tot gevangene, omdat hij het ja-woord geeft aan zijn cipier Schelvis. De 'wij' die 'waakzaam waren' zoemt het na als de vrienden uit het gezichtsveld marcheren, de troep die het gedrag van Schelvis legitimeert. En dat alles begon met het lachen om iemands naam. Schelvis is de echte achternaam van de biologische vader van de auteur, die haar niet heeft erkend.

In het kinderspel pinkelen worden ook commando's gegeven. Pinkelen is het met twee wijsvingers op een tafel trommelen, de commando's 'hol', 'bol' en 'plat' geven aan in welke vorm de handen op tafel moeten worden gelegd. Wie niet aan het commando voldoet is af. Maar: De spelleider kan ook een niet bestaand, maar wel begrijpelijk commando geven, zoals 'rechtop' of 'vuist', maar ook 'dood' waarbij kinderen slap op tafel gaan liggen. Bij het opvolgen van deze commando's zijn de spelers ook af. Commando: Overgave op commando.

[Ria]

Het boek ligt al weken in huis, op de dag dat het moet worden ingeleverd - vast plots gereserveerd omdat 'het vissenboek' op de shortlist staat, eindelijk uitgelezen. Niet nauwkeurig zoals bij een recensieboek, toch vielen bijzondere zinnen op - taal die wrong, een naam die een klinkerverwisseling had, vergelijkingen die mank liepen?

Het eerste deel las moeizaam, het is als het ware de lange basis voor het tweede. Gedacht te stoppen. De leeservaring verliep van gruwelijk, schurend, gewelddadig, deprimerend naar het zal je plek maar zijn waar je moet opgroeien. Regelmatig bekroop mij een gevoel van maak wat van je leven, pak wat aan, loop niet steeds weg, pak de regie door de uiteindelijk geboden hulp aan te nemen, vraag hoe je e.e.a. geregeld kan krijgen.

Overigens viel ook op dat ondanks nauwelijks genoten scholing er in gedachtegang regelmatig vocabulaire wordt gebezigd die beslist duidt op meer opleiding dan basisschool en voortgezet onderwijs. Is de hoofdpersoon Schelvis wel zo ongeletterd en onnozel als het zich voordoet?

Voor mij bleef het geheel vlak, mogelijk is dat zelfs het beoogde perspectief, en kwam ook de gedachte boven dat het een verhaal is over sociale klasse/onderlaag van de maatschappij met eenzaamheid en groepsdruk zoals er vaker in de literatuur voorkomt en is gelezen. Is de vorm de originaliteit, zie nawoord m.b.t. Dickens, de opbouw, het zichzelf onderzoekende, het vertellen vanuit Schelvis zelf, de ik-persoon?
Kortom, het zal voor mij niet de favoriet van de shortlist Libris 2026 zijn.

[Hanna · Rating 3 out of 5]

Zeer leesbaar, ik denk intentioneel een beetje onmenselijk. De stadspersonages kwamen voor mij wel wat minder tot leven dan de dorpsvrienden waardoor ik in de tweede helft van het boek wel sterk terugverlangde naar de eerste helft. Maar ook dat was misschien wel de bedoeling! Hoe dan ook: goed omslag!

[Ilse K. · Rating 4 out of 5]

Heel goed geschreven! Bevreemdend, absurd, grappig, erg ellendig.

[Bob Jacobs · Rating 4 out of 5]

De tweede roman van Nadia De Vries vertelt het verhaal van Schelvis - jawel - , een jong meisje dat opgroeit in een grauw zeedorp waar alles in de schaduw staat van de plaatselijke fabriek. Na een bijzonder traumatiserende ervaring met haar ‘vrienden’ komt ze uiteindelijk terecht in de ‘Grote Stad’ waar, tja, ook vanalles voorvalt. Geen spoilers enzo. Het volstaat te zeggen dat Schelvis’ ervaringen hard binnenkomen.

De kracht van het boek schuilt volgens mij in de doodeerlijke, frisse, met momenten hilarische en haast naïeve vertelstem die de gebeurtenissen -met momenten bijzonder traumatiserend en gewelddadig - op een manier weergeeft die het gebeurde banaal doet klinken, terwijl het dat allesbehalve is (?). Het zorgt voor een effect dat wonderwel werkt: straf gedaan. Ik zou nog vele pagina’s de woorden van Schelvis hebben willen lezen.

[Mieke · Rating 3 out of 5]

3,5⭐️ beetje gore, erg gewelddadige roman. Ik was steeds aan het bedenken of ik dit nou ‘typisch Nederlands literair’ vind. Het is erg grof, iedereen heeft het moeilijk, het speelt een beetje aan de randen van de maatschappij en ergens deed het me aan veel ander werk denken (Wij - Elvis Peeters; werk van Lucas Rijneveld; Het smelt - Lize Spit en nog wel wat andere werken), maar tóch was het ook heel eigen. Ik vond de ogenschijnlijke discrepantie tussen de taal van de hoofdpersoon en de taal van het boek/de auteur heel interessant. Ook hoe er veel buiten de pagina plaatsvindt en wat er bijv. gebeurt in de hoofdstuktitels. Kort boek, waar heel veel in zit.

[Esmé Boom · Rating 4 out of 5]

Nadia de Vries, koningin van de cynische vervreemding, wilde ik schrijven. Maar zo cynisch is Overgave op commando dan ook weer niet: zien we niet juist ook een begrip en een mededogen en een open blik, overal waar hoofdpersoon Schelvis op geweld en afwijzing stuit? Dit is een hard zacht boek, voor een op het eerste gezicht harde wereld die tegelijkertijd ook zachter is als je wel oplet. Een speels boek dat zich buiten de grens van het spel waagt en soms daardoor verliest, maar ik waardeer die uitdaging van de kaders.

[Iris Mirsalari]

vreselijk (goed geschreven), bedankt voor het lenen Maria

[Marlies Vandenberghe · Rating 4 out of 5]

Een maatschappij kritisch boek, die met (soms) absurde verhaallijnen de sociale ongelijkheid aantoont in onze samenleving.
Schelvis is een blauw harige jongen die opgroeit aan de rand van de maatschappij en ons wijst op zijn ‘sociale achterstand’ - hoe hard hij ook probeert, zijn aangeboren (sociale) status bepaalt het verdere verloop van zijn leven.

Citaten:
- ‘Niemand kraaide naar de staat van onze lijven: dit is het voordeel van onzichtbaarheid.’
- ‘Dit streelde het ego van Jeremy, die dacht zichzelf als een enigma te profileren, maar in de ogen van menig volwassene vooral een gewond kind bleef.’
- ‘Ongeacht de beleefdheidsvormen moest ik weten waar mijn plaats was: in het schimmenrijk, waar alle kleine, machteloze mensen wonen.’
- ‘Maar wij, de kinderen die aan het strand geboren waren, wisten beter en huilden nooit. Wij accepteerden dat de grote golf soms voor onze toren kwam. Dat we niet onbeschadigd zouden blijven. We verzorgden onze knieschijven niet wanneer we vielen en begonnen met roken, om alvast aan het verval te wennen. Tegen de tijd dat we vijftien waren, waren we oud en wijs, en zij die dat niet waren, waren overleden.’

[Ella · Rating 3 out of 5]

3,5⭐. Dit boek is een en al leedvermaak: vaak stilletjes gelachen en mij er vervolgens schuldig over gevoeld. Schrijfstijl paste goed bij het verhaal - lekker ruw, soms echt wreed. Onder de oppervlakte van pure spot zat ook een laag (terechte) maatschappijkritiek die ik wel kon appreciëren, juist omdat ze niet te expliciet werd opgedrongen. Hoewel deels origineel - ik hield onder andere van de verfrissende tussentitels en sommige eigenzinnige beschrijvingen - voelde het aan de andere kant ook heel typisch 'Nederlands' aan. Zeker van genoten, maar zal me niet speciaal bijblijven.

[Myrthe]

Ik kocht dit boek tijdens de boekenweek en het is mij erg goed bevallen:

🐟 De hoofdstuktitels zijn licht absurdistisch en fungeren bijna als kleine, op zichzelf staande observaties. Op een soort poëtische manier geven ze deels de loop van het hoofdstuk weg, waardoor je nieuwsgierig wordt.

🐟 De schrijfstijl is erg leuk en het hoofdpersonage heeft veel onbedoelde droge humor die ik mij goed kan inbeelden. Hierdoor is het verhaal, ondanks dat het hoofdpersonage een tragisch leven leidt, ook grappig.

🐟 Het zijn eigenlijk drie op zichzelf staande miniatuurverhaaltjes, omdat je over drie levensfases leest. Elke fase heeft iets aparts.

🐟 Daarnaast levert dit boek scherpe kritiek op de samenleving en laat het zien hoe moeilijk het is om op te groeien en vooruit te komen zonder middelen, diploma’s of ‘goede’ voorbeeldfuncties.

“Waar ik ook keek, door het kijkgat of erbuiten, ik werd omringd door kolossale dingen. De hemel en de zee: ze konden me wel degelijk opslokken, als ze daar zin in hadden, ze konden me alles laten doen wat ze wilden. In het grote plaatje van alles was ik piepklein, vrijwel niets. Ik kon er niet aan ontsnappen.”

[Jochen · Rating 4 out of 5]

4.2* - Tweede Nadia de Vries van de maand, tweede keer een voltreffer! Erg unheimlich en donker, maar ergens ook weer niet. Verhaal maakt je ongemakkelijk, maar daar ben ik wel fan van. Op naar de volgende de Vries (zit, denk ik, in mijn Nadia de Vries-era).

Tip: NA het lezen meteen de podcast van BoekenFM over dit boek luisteren. Enorm boeiend om het vaste boekenteam over dit boek bezig te horen, deed mij meteen heeldere hoofdstukken herlezen! (Een van de boeiendste boekenpodcasts, wat mij betreft!)

[Jona · Rating 5 out of 5]

Van De Vries wil ik meer lezen! Zwart, komisch en bizar verhaal met prachtige beschrijvingen en een stevige boodschap

[Inge Conradi · Rating 4 out of 5]

“(…) mijn lafheid: ik liet iedereen steeds weer met mij doen wat ze maar wilden.”

Deze zin typeert het leven van Schelvis. Een eenzame jongen die in een dorp woont dat omgeven wordt door industrie. Ik las ergens: Wie opgroeit onder de rook van de fabriek ademt niet alleen de lucht in, maar ook de hardheid van het leven dat erbij hoort.’

Schelvis wil eigenlijk ontsnappen aan zijn leven in dit oord. Hij denkt anders dan zijn ‘vrienden’, wat even later blijkt als ze Schelvis verminken.
Op sommige momenten voelde ik me erg ongemakkelijk in het boek, omdat alles wat tegen kan zitten ook tegenzit. Je gunt Schelvis zoveel meer.

Een kort en krachtig boek over het willen ontsnappen uit een benauwde omgeving waar tegelijk alles loopt zoals het loopt en dat ook weer een soort veilig is. De schrijfster wil ook iets zeggen als: hoe veel van wie je bent wordt bepaald door waar je opgroeit.
Zeker een boekje om eens wat krachtigs/anders te lezen.

[Linde · Rating 4 out of 5]

Een boekje vol zinnen die niet langer zijn dan nodig, en die bovendien ook nog eens fascinerend zijn qua taalgebruik en wereldvisie. Het doet mijn waardering voor Nederlandstalige boeken weer enorm opleven! Wel opvallend: ondanks alle vreselijke gebeurtenissen in het verhaal, laat het me eigenlijk verrassend onbewogen?