Als je verzet beschouwt als het actief tegenwerken van de bezetter, dan heeft 20% van de Nederlanders tussen de 20 en 65 jaar daar destijds aan deelgenomen, stellen de auteurs van Een land in verzet.
‘Dit is een belangrijke bijdrage aan de oorlogsgeschiedenis.’ – Peter Romijn
Hoe omvangrijk was het verzet in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog? Lang is aangenomen dat de meeste Nederlanders passief toekeken hoe de nazi’s hun misdaden pleegden. Dat beeld werd mede veroorzaakt door hoe de befaamde oorlogshistoricus Loe de Jong illegaliteit definieerde: een fulltime activiteit, door een groep gepleegd. In de beeldvorming is een verzetsstrijder sindsdien bijna altijd een man die spectaculaire aanslagen pleegde. Er voldeden inderdaad niet zoveel Nederlanders aan deze criteria. Dat neemt niet weg dat de weerstand tegen de Duitsers wijdverbreid was. Neem de half miljoen mensen die staakten in 1941 en 1943. Of de honderdduizenden die onderduikers hielpen. De vele makers en verspreiders van persoonsbewijzen, valse bonnen en verzetskranten. Vrouwen, Joden en Indische en Surinaamse Nederlanders deden daar volop aan mee. Als je verzet breder beschouwt, als het actief, met alle risico’s van dien tegenwerken van de bezetter, dan heeft een op de vijf Nederlanders tussen de 20 en 65 jaar daar destijds aan deelgenomen, zo concluderen de auteurs van Een land in verzet. Aan de hand van afzonderlijke korte levensbeschrijvingen illustreren zij wie dat waren: heel gewone mensen, die het gewoon niet pikten. Met een voorwoord van Hans Blom en bijdragen van Liesbeth van der Horst, Gerard Mensink, Hans Morssinkhof, Rianne Oosterom, Ben Braber, Herman Keppy en Egbert van de Schootbrugge.
Het thema verzet had een beter boek verdiend dan deze bundel om de grotere verscheidenheid aan verzet duidelijk te maken. De beschrijvingen in de hoofdstukken overlappen elkaar gedeeltelijk waardoor je als lezer soms dezelfde gebeurtenissen tegenkomt. Maar storender is het gebrek aan of slordige eindredactie waardoor je als lezer vaak struikelt over zinnen. Het doel van de bundel lijkt vooral te zitten in het, wat oppervlakkig, beschrijven van de verschillende vormen van verzet. Om daarmee aan te willen tonen dat er, zoals de ondertitel stelt, 1 miljoen mensen opstonden tegen de nazi's.
De cirkel lijkt daarmee rond, van iedereen zat tijdens de oorlog in het verzet, via het was een kleine groep helden naar uiteindelijk het aantal van 1 miljoen. En zo is opnieuw duidelijk dat de manier waarop we naar het verleden kijken, nooit stil staat.
De bundel bevat een bekend gedicht van Remco Campert dat weer erg actueel is, gezien de intenties van onze uiterst rechtse regering.
Verzet begint niet met grote woorden maar met kleine daden
zoals storm met zacht geritsel in de tuin of de kat die de kolder in z’n kop krijgt
zoals brede rivieren met een kleine bron verscholen in een woud
zoals een vuurzee met dezelfde lucifer die de sigaret aansteekt
zoals liefde met een blik een aanraking iets dat je opvalt in een stem
jezelf een vraag stellen daarmee begint verzet
en dan die vraag aan een ander stellen.
Een veel beter boek dat alleen over Joodse onderduikers gaat, is 'Een adres' van Michal Citroen.
Leerzaam boek! Niet elk hoofdstuk is even toegankelijk geschreven, soms was het wel een beetje taaie/droge kost. Maar gelukkig ben ik als oud-geschiedenisstudent wel wat gewend. Fijn om te zien hoeveel onderzoek er is gedaan en tegelijkertijd ook hoeveel vervolgonderzoek er nog gedaan kan worden. Hopelijk leren we ook echt wat van deze geschiedenis, want dat is heel hard nodig.