Ο κόκκινος Ιανός: Το έθνος στη σκέψη και την επαναστατική στρατηγική των κλασικών του μαρξισμού

by Σταύρος Παναγιωτίδης, Γιάννης Κουμπουρλής (Foreword)

Είχαν ο Μαρξ και ο Ένγκελς θεωρία για το έθνος; Ποια αντιμετώπιση επιφύλασσαν στα εθνικά κινήματα; Πώς τα συνδύαζαν με την φιλοσοφία της ιστορίας, την ανάλυση του καπιταλισμού και την στρατηγική της παγκόσμιας επανάστασης; Και πώς επηρέασαν τους επιγόνους τους;

Με αυτά τα ερωτήματα για αφετηρία, βλέπουμε τους πατέρες του ιστορικού υλισμού να παίρνουν θέση για τα εθνικά κινήματα της Πολωνίας, της Ιρλανδίας, των μικρών σλαβικών λαών της αυτοκρατορίας των Αψβούργων, αλλά και της Κίνας και της Ινδίας. Και να συγκρούονται στην Α΄ Διεθνή για τα αντίστοιχα ζητήματα με τους εκπροσώπους άλλων επαναστατικών ρευμάτων, τους οπαδούς του Προυντόν και του Μπακούνιν.

Παρακολουθούμε αργότερα τα κόμματα και τα στελέχη της Β΄ Διεθνούς να συζητάνε μήπως πλέον οι προλετάριοι είχαν αποκτήσει πατρίδα. Κι αν θα μπορούσαν τα μελλοντικά σοσιαλιστικά κράτη να έχουν τις δικές τους αποικίες. Τον Μπερνστάιν να πιστεύει στον σοσιαλισμό σε ένα μόνο – εθνικό – κράτος. Τον Κάουτσκι να επιμένει στην προοπτική της παγκόσμιας επανάστασης και να αναλύει πως τα έθνη αλλάζουν συνέχεια μορφές.

Παρατηρούμε τα κόμματα της Β΄ Διεθνούς να συγκρούονται για την Αρχή της Αυτοδιάθεσης των Εθνών. Την Ρόζα Λούξεμπουργκ να απορρίπτει την ανεξαρτησία της χώρας της, της Πολωνίας, και να διαφωνεί με την συμμετοχή των σοσιαλιστών στο εθνικό κίνημα. Τον Όττο Μπάουερ και τους αυστρομαρξιστές να αναλύουν ευφυώς το εθνικό φαινόμενο, από την ανάγκη τους για μία λύση που θα κρατούσε ενιαία την επικράτεια της χώρας τους, με τις πολλές διαφορετικές εθνότητες. Τον Λένιν να συλλαμβάνει τον βαθιά πολιτικό χαρακτήρα του εθνικισμού, μέσα από την ανάλυση του ιμπεριαλιστικού σταδίου του καπιταλισμού, και να προσπαθεί να τον μετατρέψει από εμπόδιο σε σύμμαχο της επανάστασης. Τον Στάλιν να δίνει τον ορισμό του έθνους για να απαντήσει στους αυστρομαρξιστές και στη λύση που πρότειναν για το εθνικό ζήτημα, καταλήγοντας, όμως, εν μέρει να συμφωνεί μαζί τους. Τον Λένιν να συγκρούεται με τον Στάλιν για την τήρηση της Αρχής της Αυτοδιάθεσης, στην Ουκρανία και στη Γεωργία. Και τον Τρότσκι να οραματίζεται τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης.

Για πρώτη φορά στα ελληνικά μια αναλυτική περιγραφή της διαδρομής του εθνικού ζητήματος στην σκέψη και την επαναστατική στρατηγική των κλασικών του μαρξισμού. Μέσα από εκτεταμένα αποσπάσματα των πρωτότυπων κειμένων τους.


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Πρόλογος
Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
«Οι προλετάριοι δεν έχουνε πατρίδα»· εκτός αν το απαιτεί η επανάσταση. Ο Μαρξ και ο 'Ενγκελς για το έθνος
1.1 Οι πρώτες σελίδες (1843-1845)
1.2 Οδεύοντας προς το Μανιφέστο (1845-1848)
1.3 Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο στη χρονιά των επαναστάσεων
1.4 Μετά τις ήττες του 1848. Μία στρατηγική και πολλές τακτικές για το έθνος. Οι «λαοί χωρίς ιστορία»
1.5 Η μελέτη των μη αναπτυγμένων κρατών. Η αρχή της στροφής
1.6 Πολωνία. Το «εξωτερικό θερμόμετρο των επαναστάσεων»
1.7 «Κάποτε πίστευα πως ο διαχωρισμός της Ιρλανδίας από την Αγγλία είναι αδύνατος. Τώρα τον βλέπω
ως αναπόφευκτο»
1.8 Μετά την ήττα της Παρισινής Κομμούνας. Επιστροφή στις περιφέρειες
1.9 Ο Μαρξ στη Ρωσία, η Ρωσία στον Μαρξ
1.10 Οι τελευταίες σελίδες (1882-1891)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
Η Σοσιαλιστική Διεθνής. Οι επίγονοι ενώπιον εθνών και μειονοτήτων από τη σκοπιά της εξουσίας
2.1 Ο κόσμος αλλάζει
2.2 Η γερμανική Σοσιαλδημοκρατία συζητάει για τις σοσιαλιστικές αποικίες. Η σύγκρουση Μπερνστάιν-Κάουτσκι
2.2 Το ζήτημα της Πολωνίας και η Ρόζα Λούξεμπουργκ
2.3 Οι αυστρομαρξιστές και το πολυεθνικό κράτος της Αυστρίας, «ιδιοκτήτες» και «ενοικιαστές» του έθνους
2.4 Το εθνικό ζήτημα στην προεπαναστατική Ρωσία. Λένιν, Στάλιν και Τρότσκι
2.5 Η πρώτη σοβιετική εξουσία και το εθνικό ζήτημα. Οι εσωτερικές συγκρούσεις για τη Γεωργία και την Ουκρανία

Επίλογος
Βιβλιογραφία

392 pages, Paperback

First published April 12, 2024

About the author

Ο Σταύρος Παναγιωτίδης γεννήθηκε το 1982 στη Θεσσαλονίκη. Είναι πτυχιούχος Κοινωνιολογίας του Παντείου πανεπιστημίου και έχει κάνει μεταπτυχιακές σπουδές Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας. Είναι διδάκτορας Σύγχρονης Ιστορίας. Ζει στην Αθήνα.