Ajax trapte het eigen 125-jarig jubileum af op 17 november 2024 met een wedstrijd tussen de Ajax Legends en Real Madrid Legends. Een uitverkochte Johan Cruijff ArenA kreeg een keur aan topspelers van weleer te zien, onder wie veel spelers die in 1995 de Champions League wonnen. Het meest populair waren niet de spelers die geboren waren in Amsterdam of die de jeugdopleiding hadden doorlopen, maar een Finse jongen die op 21-jarige leeftijd naar Ajax kwam en langzaam maar voorgoed de supportersharten Jari Olavi Litmanen. Met Ajax won Litmanen in negen jaar tijd (1992-1999 en 2002-2004) vijf landtitels, drie KNVB-bekers, drie Nederlandse Super Cups, de UEFA Champions League, de UEFA Super Cup en de wereldbeker voor clubteams. De aanvallende middenvelder kwam bij Ajax uiteindelijk tot 250 officiële duels waarin hij 132 keer scoorde voor de Amsterdammers. In het jubileumjaar 2025 (125 jaar Ajax, 750 Amsterdam en 30 jaar na de Champions League-winst van Ajax) blikt Jari Litmanen samen met zijn oud-trainers en -teamgenoten in zijn Ajaxbiografie uitgebreid terug op zijn succesvolle periode bij de Amsterdamse club. Aan deze biografie werken o.a. Louis van Gaal, Ronald Koeman, Frank Rijkaard, Patrick Kluivert, Frank en Ronald de Boer, Danny Blind, Edwin van der Sar en Rafael van der Vaart.
De zon scheen volop in de zomer van 1993, maar als twaalfjarige jongen zat ik in zijn slaapkamer achter de typemachine, terwijl mijn kleine zwart-wittelevisie me op de hoogte hield van de Tour de France. Aantekeningen maken om daarna een leuk verhaaltje over de etappe te tikken, de bijzonderheden niet vergeten. En natuurlijk de uitslag. Dat een van mijn basisschoolleraren zei dat ik maar sportjournalist moest worden, was dus niet zo verwonderlijk. En zag daar, na zeven jaar middelbare school en vier jaar op de School voor Journalistiek in Utrecht, mocht ik mezelf sportjournalist noemen. Niet door het papiertje dat ik in de zomer van 2004 haalde, wel omdat ik meteen bij Het Parool aan de slag kon. Twee seizoenen lang schreef ik de dagelijkse rubriek Staanplaats over Ajax. Twee jaar lang stond ik bijna elke dag bij het trainingsveld, op zoek naar de kleinste bijzonderheden in de teams van Ronald Koeman en Danny Blind. Naast Ajax volgde ik ook de American footballers van de Amsterdam Admirals voor de krant. Dat mondde in 2008, een jaar na het opheffen van de NFL Europe en daarmee de Admirals, uit in mijn eerste boek, bij uitgeverij Carrera: Amsterdam Admirals, de opkomst en ondergang van het professionele American football in Nederland. In 2009 ging ik, na een paar jaar freelancen, in vaste dienst werken voor ELF Voetbal, waarvoor ik Ajax bleef volgen. In 2011 maakte ik de overstap naar Ajax Life, de krant van de Supportersvereniging Ajax, waar ik naast verslaggever ook eindredacteur werd. Niet alleen het Ajax van de 21ste eeuw werd belangrijk in mijn werk, ook dat van 1995. Twintig jaar na het winnen van de Champions League bracht ik bij uitgeverij Carrera het boek ‘1995, het onverslaanbare Ajax van Louis van Gaal‘ uit. Daarvoor sprak ik met (bijna) alle hoofdrolspelers, onder wie Louis van Gaal, Patrick Kluivert, Frank en Ronald de Boer, Jari Litmanen én aanvoerder Danny Blind. Inmiddels ben ik naast mijn werk voor Ajax Life ook weer begonnen als freelancer. In de journalistiek, maar ook als tekstschrijver.
Voor mij zijn Cruijff, Bergkamp en Litmanen altijd echte Ajax helden geweest. Godenzonen. De een wat flamboyanter dan de ander maar alle 3 zo getalenteerd. Litmanen miste de elegantie van Bergkamp maar oh, wat was hij goed. Dat maakt het boek natuurlijk niet per se goed. Ik vond het af en toe behoorlijk saai en te gedetailleerd. De eerste 25 % gaat bijvoorbeeld alleen maar over de transfer naar Ajax en wat daaraan vooraf ging. Wat wel mooi is, is natuurlijk de herinnering aan het magische jaar 1995. Het belang van Litmanen voor Ajax staat buiten kijf, en wat was het genieten om hem te zien spelen. En wat triest dat er zoveel blessureleed kwam. Maar een godenzoon blijf je voor altijd.
" Johan Cruijff is de kunstenaar die niemand kan worden, Jari Litmanen is de speler die iedereen wil worden."
Dit is een matig boek, dat ik met plezier heb gelezen.
Met plezier omdat het me nostalgisch maakte. Toen ik jong was, was Litmanen mijn held. Vanaf 1995 begon ik een beetje voetbal te kijken, en Jari was toen op zijn hoogtepunt. Ik heb zijn handtekening in een boekje, omdat ik eens als puber naar een training van Ajax ging. Als ik buiten op straat voetbalde (en er waren weken waarin dat elke dag was), was ik Litmanen. Mijn medespelers kozen hem uit respect niet - ze wisten al dat ik hem moest zijn.
Maar nostalgie is best een dun gevoel. Ik kan geen hele avond dansen op de hits van Yabba Dabba Dance 2, en herlees geen Suske en Wiske's. Uiteindelijk is kwaliteit toch bepalend. En het boek Jari Litmanen: Zijn legendarische jaren bij Ajax heeft helaas weinig kwaliteit. Om twee redenen.
Ten eerste omdat Mike van Damme geen getalenteerde schrijver is. Voetbalboeken worden natuurlijk geschreven voor de vaart, dus ik moet geen literaire hoogstandjes verwachten, dat snap ik wel. Sterker, een boek over een simpel onderwerp waarin de auteur toch zijn rijke woordenschat wil etaleren, dat is vreselijk. Dus prima, het leest lekker weg, en we moeten er niet te diep over nadenken. Zet je verstand op drie à vier.
Maar Van Damme heeft wel bij een schrijfretraite een paar irritante dingen geleerd. Bijvoorbeeld elk hoofdstukje één alinea beginnen met het einde, en dan daarna terug naar het begin van wat hij wil vertellen. Dus een hoofdstuk over een verloren finale begint dan met: "Litmanen stond met tranen in zijn ogen in de middencirkel. Het was niet gelukt..." En de volgende alinea neemt een paar stappen terug en begint met de voorbereiding op de finale. Werkt fantastisch natuurlijk, maar in dit boek leek het om de zoveel pagina's wel te gebeuren.
Ook leunt het verhaal ontzettend veel op citaten. Aangezien het soms gaat om citaten van Louis van Gaal en Frank Rijkaard, denk je regelmatig: ach, waarom ook niet. Zij verkondigen niet altijd messcherpe inzichten (daarover straks meer), maar het geeft het boek wel starpower. Bij het lezen van het zevende citaat van David Endt, ga je echter wel meer aan het nut van al die quotes twijfelen. Endt is een causeur wiens baan in de jaren negentig "rond Ajax 1 hangen" was, dus hij zal zich gretig hebben aangediend voor dit boek. Ik vermoed dat wie een biografie van Brutil Hosé of Viktor Sikora wil schrijven, ook bij Endt kan aankloppen om neer te mogen pennen wat een goeie gozers dat waren. Het voegt allemaal weinig toe. Al die quotes zullen wel vaste kost zijn in sportbiografieën (u begrijpt al, ik lees er niet zoveel). Maar het is lui en oninteressant.
Halverwege het lezen begon me te dagen dat er een tweede reden is dat dit geen goed boek is, en dat de auteur voor deze tweede reden wellicht geen blaam treft. Die reden is: Jari Litmanen is een slecht subject voor een biografie.
Ik heb het me niet verkeerd herinnerd: de Fin was een fantastische voetballer. Maar wel voor maar een paar jaar, die ongeveer gelijk vielen met de tijd dat ik begon met voetbal kijken. Zijn carrière verliep daarna erg grillig: ‘de man van glas’ was telkens geblesseerd, ook toen hij later weer terugkwam naar Ajax. De laatste tien jaar van zijn profloopbaan speelde hij gemiddeld zo’n 13 wedstrijden per seizoen, bij steeds slechtere clubs. Het vormt een deprimerend lijstje.
Slim dus dat dit boek enkel op de Ajax-jaren focust. Daardoor beginnen we nog met hoop, en stijgen we in het midden van het boek naar grote hoogten. Maar voor een heldenepos klopt de opbouw niet, want daarna glijden we af naar een steeds middelmatigere prestaties. Litmanen zakt weg in de vergetelheid, wordt eigenlijk volkomen irrelevant, ver voordat zijn verhaal ophoudt.
Dat geldt voor de jaren ver na Ajax, terug in de subtop van Finse competitie. Maar ook al voor de tweede periode bij de Amsterdamse club, die wél in het boek wordt beschreven. Ajax zou later nog veel verder afglijden, maar de telkens geblesseerde Jari kon weinig betekenen bij de club die al enorm aan kwaliteit had ingeboet. De tweede helft van dit boek gaat dus over de nachtkaars die langzaam uit gaat.
Ook dat zou nog interessant kunnen zijn, als Litmanen zelf een boeiender figuur was. Er zijn immers ook boeken over Brian Roy en Andy van der Meyde geschreven. Als je halverwege je carrière alles opblaast voor coke, gokken of de wijven (sorry), dan is dat lekker voor de biografie.
Niet onze Jari. Pagina’s lang moeten we lezen over hoe trouw hij zich na elke pees-, spier- of wervelkolomblessure weer tot de hersteltrainer richt en keihard begint te werken aan zijn terugkeer op het veld. Gedreven… of gedwee? Je wil hem bijna toeschreeuwen. Spring eens uit de ban, man! Laat je haren eens wapperen.
Maar deze Fin is saai, oersaai. Zelfkritisch, routineus, leergierig, kalm. Zijn eigen quotes doen het boek ook niet sprankelen. Nog even over al die citaten: dat die niet zo spannend zijn, is dus niet Van Damme’s schuld. Het lijkt er namelijk sterk op dat over Jari Litmanen weinig interessants valt te zeggen. Voor de lezer blijft het in het midden of oud-voetballers als Frank de Boer (zoiets als “goeie gozer”) en Sonny Silooy (“iets in de trant van “goeie gozer”) gewoon niet zo bijster talig zijn, of dat Litmanen zo’n vlakke figuur was – of in ieder geval weinig prijsgaf over zijn binnenwereld – dat dit het maximale is. Misschien had Van Damme beter zus of vrouw kunnen interviewen, maar dat heeft hij niet gedaan. Waarschijnlijk uit respect – Litmanen praat niet graag over ‘privé’, dus hij wilde vast niet meewerken aan een boek vol citaten van intimi.
Het resultaat is een half boek met successen, oppervlakkig beschreven. Uitwedstrijd Go Ahead, 2-4, Litmanen met een volley op de rand van het strafschopgebied, weet u nog? Moet je dan zelf gaan opzoeken op YouTube. En de tweede helft is de teloorgang van al dat talent, dat voetbalinzicht, zonder bevredigend inzicht in de mentale strubbelingen (waren die er wel?). Na zijn carrière wilde Litmanen niet meer zoveel in de schijnwerpers. Bijna iedereen die drie keer een bal heeft geraakt voor Ajax, mag er decennialang jeugdtrainer zijn, maar de Fin wees ieder aanbod af. Hij schijnt nu in Estland te wonen; geen idee wat hij daar doet. Erg spannend zal het wel niet zijn, anders hadden we er wel van gehoord. Eigenlijk is het allemaal ontzettend sympathiek, zo’n hardwerkende, zwijgzame, onpretentieuze wereldster. Maar of je er boeken over kunt en moet schrijven, dat denk ik niet.
Geweldige speler — jammer dat niet één van mijn kinderen Jari kon heten.
Bijna had niemand van Jari Litmanen gehoord in Amsterdam. Bijna was hij na één dag testen alweer teruggevlogen naar Finland. In de zomer van 1992 stond hij daar, een onbekende jongen van 21, bekeken door Louis van Gaal en zijn staf. Het oordeel was hard en duidelijk: niet goed genoeg. Geen toekomst bij Ajax.
Maar soms heeft voetbal iets onvoorspelbaars. Iets dat je niet kunt plannen. Litmanen kreeg nog één kans — en precies daar begon het verhaal.
De eerste indruk was verkeerd geweest. Hij stond op de verkeerde plek, speelde een rol die niet bij hem paste. Toen hij eindelijk werd neergezet waar hij hoorde, als spelmaker, als nummer tien, veranderde alles. Ineens zagen ze het: de rust, het overzicht, de timing. Hij speelde alsof hij al jaren wist hoe Ajax-voetbal werkte. Wat eerst middelmatig leek, bleek ineens bijzonder. Een openbaring.
Vanaf dat moment ging het snel. Hij tekende bij Ajax en begon in de schaduw van Dennis Bergkamp. Daar groeide hij, leerde hij, en ontwikkelde hij zich tot het kloppend hart van het team. Niet met grote woorden, maar met slimme loopacties, subtiele passes en doelpunten die op precies het juiste moment kwamen.
Hij werd geen ster zoals anderen dat werden. Hij werd iets anders. Iets zeldzaams. Een speler die niet opviel door ego, maar door intelligentie. Als hij voor het doel kwam, koos hij net zo vaak voor een pass als voor een schot. Altijd op zoek naar de beste oplossing — niet de makkelijkste.
En de supporters zagen dat. Ze voelden het. Litmanen was geen afstandelijke held. Hij leek op hen. Hij hield van voetbal zoals zij dat deden. Alleen stond hij op het veld. Of zoals een supporter het ooit verwoordde: Cruijff is de kunstenaar die niemand kan worden, maar Litmanen is de speler die iedereen wil zijn.
Zijn cijfers werden indrukwekkend, bijna vanzelfsprekend: 255 wedstrijden, 133 doelpunten, prijzen die zich opstapelden — landstitels, bekers en uiteindelijk de Champions League. Hij werd het gezicht van een generatie, van het laatste Ajax dat Europa veroverde. Maar zijn weg daar naartoe was allesbehalve vanzelfsprekend.
Het begon met iets simpels: een fax. Zijn naam werd rondgestuurd naar Ajax, PSV en Feyenoord. Een korte beschrijving, een paar statistieken, niets bijzonders op papier. PSV had hem al eens gezien en liet hem gaan. Feyenoord twijfelde, maar had geen plek. Ajax eigenlijk ook niet. Niemand stond te springen. Totdat iemand besloot hem toch nog een keer te bekijken.
Zelf wist Litmanen al langer waar hij thuishoorde. Als kind keek hij naar het Nederlands elftal, gefascineerd door het spel, de stijl, de vrijheid. Spelers als Johan Cruijff waren voor hem geen idolen op afstand, maar voorbeelden van hoe voetbal gespeeld moest worden. In Finland voelde hij zich soms een vreemde eend in de bijt — te technisch, te bedachtzaam, niet fysiek genoeg. Maar in Nederland, zo voelde hij, zou hij passen.
En dat klopte. Zijn eerste dagen bij Ajax waren rustig, bijna onopvallend. Hij keek, luisterde, observeerde. In de kleedkamer werd hij getest, zoals elke nieuwkomer. Een grap hier, een opmerking daar. Maar hij bleef zichzelf. Kalm, geconcentreerd, altijd bezig met het spel.
Wat niemand toen nog wist, was hoe dicht hij bij een mislukking had gestaan. Eén verkeerde positie, één verkeerde indruk — en zijn droom was voorbij geweest. Maar voetbal gaf hem die ene kans extra. En hij greep die met beide handen aan.
Zo begon het verhaal van een jongen uit Finland die in Amsterdam een legende werd.
Interessant hoe verschillende trainers reageren op zijn blessuregevoeligheid. Ook heel leuk om te lezen de overgang van De Meer naar De Arena, de kleedkamerverhalen etc.