What do you think?
Elementaire Deeltjes #86
Humanisme (Elementaire Deeltjes Book 86)
Nederland vormde in de zestiende eeuw met Erasmus de bakermat van het humanisme. Daarna is het sterk geëvolueerd, tot het wereldwijd gedeelde gedachtegoed van nu.
De oudste omschrijving van umanista stamt uit de vijftiende iemand met veel kennis van klassieke teksten. Vanaf de negentiende eeuw wordt dat vertaald iemand die zich in zijn wereldbeschouwing laat leiden door de oudheid en niet door het gezag van de kerk. De hedendaagse versie leunt sterk op het ideaal van om te geloven of niet te geloven, om te handelen naar de inzichten die kennis en wetenschap bieden. Vrijheid die geldt voor iedereen en die een grote tolerantie tussen mensen vereist.
In dit Elementair Deeltje beschrijft Daan Bronkhorst de geschiedenis van het humanisme en vooral zijn hedendaagse betekenis. Tal van denkers passeren de revue, van Protagoras tot Steven Pinker, van Mencius tot Martha Nussbaum. Humanisme brengt helderheid in onderwerpen als menselijke waardigheid, het kwaad, fake news, klimaat, zorg en zingeving.
De oudste omschrijving van umanista stamt uit de vijftiende iemand met veel kennis van klassieke teksten. Vanaf de negentiende eeuw wordt dat vertaald iemand die zich in zijn wereldbeschouwing laat leiden door de oudheid en niet door het gezag van de kerk. De hedendaagse versie leunt sterk op het ideaal van om te geloven of niet te geloven, om te handelen naar de inzichten die kennis en wetenschap bieden. Vrijheid die geldt voor iedereen en die een grote tolerantie tussen mensen vereist.
In dit Elementair Deeltje beschrijft Daan Bronkhorst de geschiedenis van het humanisme en vooral zijn hedendaagse betekenis. Tal van denkers passeren de revue, van Protagoras tot Steven Pinker, van Mencius tot Martha Nussbaum. Humanisme brengt helderheid in onderwerpen als menselijke waardigheid, het kwaad, fake news, klimaat, zorg en zingeving.
139 pages, Kindle Edition
Published April 23, 2025
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 3 of 3 reviews
April 28, 2026
Toen ik hieraan begon, dacht ik eindelijk iets in handen te hebben dat mij ervan kon overtuigen dat het humanisme méér is dan een lege huls. 'Humanisme' is voor mij symbool komen te staan voor een irritante vorm van Verlichtingsoptimisme waar de apologeten van 'westerse rationaliteit' op duiken, een weinigverhullende sluier waarachter zich de leegte van consumentistische 'autonomie', cultuur-op-zondag en vrijblijvende boekenclubjes opzichtig schijnen. Begrijp me niet verkeerd; aan al die zaken heb ik evengoed deel. Maar een ideologie die deze praktijken opwaardeert tot de hoogste bestemming van de mens, is vals en leeg.
"Humanisme is de praktijk van het zelf en de ander" leren we van auteur Daan Bronkhorst, sinoloog en lange tijd 'huisschrijver' van Amnesty International Nederland. Soms moedige keuzes maken in het navigeren door de spanningsvelden die ontstaan tussen de zogenaamde kernwaarden van 'onze' maatschappij, zoals deze in de geschiedenis zijn uitgekristalliseerd: tussen autonomie en gemeenschapszin, tussen vrijheid van meningsuiting en subversiviteit, tussen pleiten voor vrije ondernemingszin en solidariteit. Schipperen dus, volgens Bronkhorst, tussen persoonlijke bloei en sociaal nut.
Sterk was hoe Bronkhorst vrijwel aan het begin de uitdaging die Nietzsche / Heidegger / Foucault hebben verwoord in hun pogingen om het humanisme en het discours van de mensenrechten te ontmaskeren als een ideologisch mechanisme. Het is goed om te weten wie je tegenover je hebt--en dan heb ik het niet alleen over het goedwillende publiek, maar juist ook over de criticasters. Tegenover dit scepticisme plaatst Bronkhorst Hannah Arendts 'actie', Jürgen Habermas' 'communicatieve handelen' en Richard Rorty's 'sentimentele educatie'. Alledrie deze vermeende 'helden van het humanisme' wijzen erop dat het uiteindelijk toch in typisch menselijke praktijken als politiek debat en kunstzinnige verbeelding is, dat de geschiedenis haar beslissende wendingen neemt. En als we dat niet langer geloven, dan kunnen we net zo goed gelijk de bijl erbij neergooien.
Ondanks deze initiële inventarisatie van kritische tegengeluiden, durft Bronkhorst zich nooit echt in te laten met de mogelijkheid dat hierin een kern van waarheid schuilt. Het humanisme wordt stelselmatig als een heilzame denkwijze gehuldigd. Maar misschien is het juist deze schijnbare evidentie--dat je het niet met het humanisme oneens kúnt zijn (kom op! wie is er nu niet voor een humane samenleving!)--die mij zo achterdochtig maakt.
Kan het niet zo zijn, dat het focaliseren van menselijke autonomie de werkelijk heersende machten verhullen die mensen ertoe verleiden hun levens op een bepaalde manier vorm te geven? En dan denk ik in het bijzonder aan hoe wij allen ons leven vormgeven als gebruikers van sociale-mediaplatforms die ons algoritmisch de fuik insturen. Kan het niet zo zijn, dat mensenrechten soms de feitelijke verknechting verhullen van de begunstigde aan een patroon van uitbuiting onder minimaal-leefbare omstandigheden? Kan het niet zo zijn dat mensenrechten anderzijds ingrepen van de kant van de begunstiger vergoelijken om de 'rechten' van de begunstigde hardhandig te implementeren, als ware het een heilige plicht? Zo bezien kan het humanisme ook een ideologische motor worden voor koloniaal denken en handelen.
[Ik vermoed dat ik hiervoor het Elementaire Deeltje 'Mensenrechten' moet lezen, dat Bronkhorst samen schreef met Eduard Nazarski (directeur Amnesty International Nederland en Vluchtelingenwerk). Daarin worden in ieder geval steeds de moeilijkheden rondom de implementatie van mensenrechten beschreven en worden deze ook niet als panacee gepresenteerd.]
Natuurlijk proef je steeds het belang van een humanistische levenshouding daar waar al dan niet religieuze totalitaire regimes het dreigen over te nemen. Een humanist is iemand die zal dwarsliggen, iemand die niet wegkijkt van misstanden en die de gedeelde menselijkheid van slachtoffer en dader zal blijven benadrukken. Zo iemand als de Tankman op het Tiananmenplein. Hier in Nederland dreigt de betekenis van humanisme verloren te gaan, daar we humanistische attitudes allang genormaliseerd en geïnternaliseerd hebben. Juist daardoor kunnen we er ook de keerzijde van gaan inzien, zoals ik hierboven al heb geschetst.
Deze spanning tussen enerzijds de evidentie van humanistische attitudes voor ons en de neiging om de grenzen ervan toch te willen aftasten, zie ik ook bij Bronkhorst zelf terug. En dan heb ik het in het bijzonder over zijn worsteling met het al dan niet promoten van een 'militant' secularisme. Is religie altijd een vorm van verknechting? Bronkhorst weet het niet meer. Misschien hoeven we vormen van religieus handelen en redeneren niet altijd te bestrijden. Zolang we ons ervan bewust zijn dat religie geen noodzakelijke voorwaarde voor goed bestuur en moraliteit is, bewegen we ons nog binnen het humanisme, stelt hij.
Graag had ik gezien dat Bronkhorst zich er harder voor had gemaakt om aan te tonen dat het humanisme, in tijde van een mogelijke conservatieve revolutie, weer haar relevantie kan betonen. Dat humanisme meer is dan het geestelijk substraat van een cultuur zonder ziel. Dat humanisme meer is dan een holle frase om een zeer specifieke, door consumentisme gedreven laatmoderne vorm van leven te omschrijven. Dat humanisme niet noodzakelijk gekaapt hoeft te worden door de ideologen van het neo-kolonialisme. Dat alles had ik over een waardig humanisme willen lezen, eentje die zich staande houdt tegenover de criticasters. Want een goede vijand is op den duur, zoals iedereen weet, je beste vriend (en vice versa).
"Humanisme is de praktijk van het zelf en de ander" leren we van auteur Daan Bronkhorst, sinoloog en lange tijd 'huisschrijver' van Amnesty International Nederland. Soms moedige keuzes maken in het navigeren door de spanningsvelden die ontstaan tussen de zogenaamde kernwaarden van 'onze' maatschappij, zoals deze in de geschiedenis zijn uitgekristalliseerd: tussen autonomie en gemeenschapszin, tussen vrijheid van meningsuiting en subversiviteit, tussen pleiten voor vrije ondernemingszin en solidariteit. Schipperen dus, volgens Bronkhorst, tussen persoonlijke bloei en sociaal nut.
Sterk was hoe Bronkhorst vrijwel aan het begin de uitdaging die Nietzsche / Heidegger / Foucault hebben verwoord in hun pogingen om het humanisme en het discours van de mensenrechten te ontmaskeren als een ideologisch mechanisme. Het is goed om te weten wie je tegenover je hebt--en dan heb ik het niet alleen over het goedwillende publiek, maar juist ook over de criticasters. Tegenover dit scepticisme plaatst Bronkhorst Hannah Arendts 'actie', Jürgen Habermas' 'communicatieve handelen' en Richard Rorty's 'sentimentele educatie'. Alledrie deze vermeende 'helden van het humanisme' wijzen erop dat het uiteindelijk toch in typisch menselijke praktijken als politiek debat en kunstzinnige verbeelding is, dat de geschiedenis haar beslissende wendingen neemt. En als we dat niet langer geloven, dan kunnen we net zo goed gelijk de bijl erbij neergooien.
Ondanks deze initiële inventarisatie van kritische tegengeluiden, durft Bronkhorst zich nooit echt in te laten met de mogelijkheid dat hierin een kern van waarheid schuilt. Het humanisme wordt stelselmatig als een heilzame denkwijze gehuldigd. Maar misschien is het juist deze schijnbare evidentie--dat je het niet met het humanisme oneens kúnt zijn (kom op! wie is er nu niet voor een humane samenleving!)--die mij zo achterdochtig maakt.
Kan het niet zo zijn, dat het focaliseren van menselijke autonomie de werkelijk heersende machten verhullen die mensen ertoe verleiden hun levens op een bepaalde manier vorm te geven? En dan denk ik in het bijzonder aan hoe wij allen ons leven vormgeven als gebruikers van sociale-mediaplatforms die ons algoritmisch de fuik insturen. Kan het niet zo zijn, dat mensenrechten soms de feitelijke verknechting verhullen van de begunstigde aan een patroon van uitbuiting onder minimaal-leefbare omstandigheden? Kan het niet zo zijn dat mensenrechten anderzijds ingrepen van de kant van de begunstiger vergoelijken om de 'rechten' van de begunstigde hardhandig te implementeren, als ware het een heilige plicht? Zo bezien kan het humanisme ook een ideologische motor worden voor koloniaal denken en handelen.
[Ik vermoed dat ik hiervoor het Elementaire Deeltje 'Mensenrechten' moet lezen, dat Bronkhorst samen schreef met Eduard Nazarski (directeur Amnesty International Nederland en Vluchtelingenwerk). Daarin worden in ieder geval steeds de moeilijkheden rondom de implementatie van mensenrechten beschreven en worden deze ook niet als panacee gepresenteerd.]
Natuurlijk proef je steeds het belang van een humanistische levenshouding daar waar al dan niet religieuze totalitaire regimes het dreigen over te nemen. Een humanist is iemand die zal dwarsliggen, iemand die niet wegkijkt van misstanden en die de gedeelde menselijkheid van slachtoffer en dader zal blijven benadrukken. Zo iemand als de Tankman op het Tiananmenplein. Hier in Nederland dreigt de betekenis van humanisme verloren te gaan, daar we humanistische attitudes allang genormaliseerd en geïnternaliseerd hebben. Juist daardoor kunnen we er ook de keerzijde van gaan inzien, zoals ik hierboven al heb geschetst.
Deze spanning tussen enerzijds de evidentie van humanistische attitudes voor ons en de neiging om de grenzen ervan toch te willen aftasten, zie ik ook bij Bronkhorst zelf terug. En dan heb ik het in het bijzonder over zijn worsteling met het al dan niet promoten van een 'militant' secularisme. Is religie altijd een vorm van verknechting? Bronkhorst weet het niet meer. Misschien hoeven we vormen van religieus handelen en redeneren niet altijd te bestrijden. Zolang we ons ervan bewust zijn dat religie geen noodzakelijke voorwaarde voor goed bestuur en moraliteit is, bewegen we ons nog binnen het humanisme, stelt hij.
Graag had ik gezien dat Bronkhorst zich er harder voor had gemaakt om aan te tonen dat het humanisme, in tijde van een mogelijke conservatieve revolutie, weer haar relevantie kan betonen. Dat humanisme meer is dan het geestelijk substraat van een cultuur zonder ziel. Dat humanisme meer is dan een holle frase om een zeer specifieke, door consumentisme gedreven laatmoderne vorm van leven te omschrijven. Dat humanisme niet noodzakelijk gekaapt hoeft te worden door de ideologen van het neo-kolonialisme. Dat alles had ik over een waardig humanisme willen lezen, eentje die zich staande houdt tegenover de criticasters. Want een goede vijand is op den duur, zoals iedereen weet, je beste vriend (en vice versa).
March 8, 2026
Gemengde gevoelens over dit boek. Enerzijds biedt Bronkhorst een aardig overzicht, met veel nodige aandacht voor vrouwelijke auteurs, islamitische humanisten en niet-westers humanisme.
Anderzijds vond ik het nogal gehaast geschreven: het springt van de hak op de tak en de redactie is soms slordig (bijvoorbeeld met herhalende woorden). Het is een breed onderwerp natuurlijk maar dit was soms wel heel onsamenhangend geschreven, zoals: 'In maar liefst dertien landen kun je voor [] afvalligheid de doodstraf krijgen. / Maar hoe zit het dan met de niet-westerse wortels van het humanisme?'
Doe dan een nieuw hoofdstuk of in ieder geval een tussenkopje.
Ik neigde naar 3 sterren maar toen kwam er een vreemd pleidooi tegen het toekennen van rechten aan dieren en bijvoorbeeld rivieren. Dat leek me eerder een persoonlijk stokpaardje van Bronkhorst (die zich al jaren inzet voor Amnesty en dus vast veel weet over de juridische uitdagingen van het toekennen van rechten), dan dat het genoemd kan worden als representatief voor hedendaags humanisme. Zo had ik wel vaker het vermoeden dat er auteurs of ideeën tussen stonden die niet per se humanistisch zijn, maar die Bronkhorst gewoon leuk vindt.
Zo citeert hij bijvoorbeeld 'humanist' Patti Whaley, een collega van Amnesty, die ageert tegen klimaatacties die 'ernstig hinderen'. Prima om een discussie te openen over wat humanistisch actievoeren betekent en waar de grenzen liggen, maar dat is niet wat Bronkhorst doet. Hij geeft een halve pagina citaat aan deze collega, zonder verdere duiding of andere perspectieven.
Ook citeert hij uitgebreid Paul Cliteur als humanist, zonder te noemen dat die inmiddels al tien jaar verbonden is aan FvD, een zeer anti-humanistisch clubje — want het huidige Nederlandse humanisme gaat over zaken als gelijkwaardigheid tussen man en vrouw, respect voor diverse levensbeschouwingen en het streven naar een menswaardige samenleving voor iedereen.
Wie mag zichzelf een humanist noemen? In principe is de term zo breed... niemand houdt je tegen. Maar Bronkhorst richt zich naar eigen zeggen graag op de actuele rol van humanisme, dus lijkt het me van belang dat de voorbeelden een standaard zetten en het hedendaagse humanisme representeren, in Nederland uitgedragen door bijv. het Humanistisch Verbond en de Universiteit van Humanistiek. Bronkhorst had bijvoorbeeld iemand uit het huidige bestuur van het Verbond aan het woord kunnen laten, in plaats van weer bij een inmiddels nogal gedateerde stem als Cliteur uit te komen.
OH en nog een laatste, persoonlijke irritatie, hij verklapte het einde van een aantal boeken die ik nog wou lezen, onder andere Stad der Blinden van Saramago. :(
Oke dat was het, 2 sterren dus.
Anderzijds vond ik het nogal gehaast geschreven: het springt van de hak op de tak en de redactie is soms slordig (bijvoorbeeld met herhalende woorden). Het is een breed onderwerp natuurlijk maar dit was soms wel heel onsamenhangend geschreven, zoals: 'In maar liefst dertien landen kun je voor [] afvalligheid de doodstraf krijgen. / Maar hoe zit het dan met de niet-westerse wortels van het humanisme?'
Doe dan een nieuw hoofdstuk of in ieder geval een tussenkopje.
Ik neigde naar 3 sterren maar toen kwam er een vreemd pleidooi tegen het toekennen van rechten aan dieren en bijvoorbeeld rivieren. Dat leek me eerder een persoonlijk stokpaardje van Bronkhorst (die zich al jaren inzet voor Amnesty en dus vast veel weet over de juridische uitdagingen van het toekennen van rechten), dan dat het genoemd kan worden als representatief voor hedendaags humanisme. Zo had ik wel vaker het vermoeden dat er auteurs of ideeën tussen stonden die niet per se humanistisch zijn, maar die Bronkhorst gewoon leuk vindt.
Zo citeert hij bijvoorbeeld 'humanist' Patti Whaley, een collega van Amnesty, die ageert tegen klimaatacties die 'ernstig hinderen'. Prima om een discussie te openen over wat humanistisch actievoeren betekent en waar de grenzen liggen, maar dat is niet wat Bronkhorst doet. Hij geeft een halve pagina citaat aan deze collega, zonder verdere duiding of andere perspectieven.
Ook citeert hij uitgebreid Paul Cliteur als humanist, zonder te noemen dat die inmiddels al tien jaar verbonden is aan FvD, een zeer anti-humanistisch clubje — want het huidige Nederlandse humanisme gaat over zaken als gelijkwaardigheid tussen man en vrouw, respect voor diverse levensbeschouwingen en het streven naar een menswaardige samenleving voor iedereen.
Wie mag zichzelf een humanist noemen? In principe is de term zo breed... niemand houdt je tegen. Maar Bronkhorst richt zich naar eigen zeggen graag op de actuele rol van humanisme, dus lijkt het me van belang dat de voorbeelden een standaard zetten en het hedendaagse humanisme representeren, in Nederland uitgedragen door bijv. het Humanistisch Verbond en de Universiteit van Humanistiek. Bronkhorst had bijvoorbeeld iemand uit het huidige bestuur van het Verbond aan het woord kunnen laten, in plaats van weer bij een inmiddels nogal gedateerde stem als Cliteur uit te komen.
OH en nog een laatste, persoonlijke irritatie, hij verklapte het einde van een aantal boeken die ik nog wou lezen, onder andere Stad der Blinden van Saramago. :(
Oke dat was het, 2 sterren dus.
August 5, 2025
Beetje teleurgesteld, dit boekje is vooral een opsomming van de opvattingen van allerlei humanistische filosofen. Er zat niet echt een duidelijk verhaal in.
Displaying 1 - 3 of 3 reviews