فلسفه های اگزیستانس

by علی‌اصغر مصلح

فلسفه های اگزیستانس را می توان پاسخ هایی به پرسشِ مقدّرِ در عالم معاصر، یعنی «چیستی و شأن و مقام انسان» تلقی کرد. در پی تحول فکر و حیات و فرهنگ و علم و مناسبات اجتماعی در تاریخ جدید و پس از بحران هایی که در قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم به وجود آمد، پرسش از انسان در کانون مباحث فلسفی قرار گرفت. فلسفه های اگزیستانس نمونه ای از انحای کوشش برای فهم انسان معاصر و امکانات وی است. قطعاً از جمله علل شدت گرفتن توجه به انسان بحران های اجتماعی، به خصوص بروز تبعات ناگوار و نامتناسب تکنولوژی در قرن بیستم است. انسان قرن بیستم در ضمن دو جنگ جهانی و پس از آن، همواره خود را با پرسش های بزرگی روبه رو دیده است؛ به سرنوشت خود، خطرهای بزرگی که او را تهدید می کند و به آینده خود، اندیشیده است.
فیلسوفان اگزیستانس به دغدغه های انسانی و اوضاع حدی و مرزی مانند رنج از بی عدالتی، آرزوی جاودانگی، امید، عشق، ایمان، محبت، یأس، بیهودگی جهان، آزادی و سایر مباحث وجودی انسان پرداخته و نوعی نزدیکی و پیوند با مخاطبان خود را برقرار ساخته اند. بنابراین درباره اهمیت و ارزش موضوع اثر می توان به دغدغه های انسانی فلاسفه اگزیستانس اشاره کرد.
ویژگی منحصر به فرد کتاب فلسفه های اگزیستانس با آثار مشابه فراوان در زمینه فلسفه ها و فیلسوفان اگزیستانس علاوه بر تبیین و توضیح دقیق و منصفانه از آراء فلاسفه مکتب اگزیستانسیالیسم، تطبیق و مقایسه فی الجمله آن ها با مباحث فلسفی و عرفان اسلامی است.
کتاب فلسفه های اگزیستانس تألیف دکتر علی اصغر مصلح مشتمل بر دو بخش می باشد:
بخش اول: تمهید تاریخی - کی یرکه گور - نیچه - هوسرل
بخش دوم: مدخل - یاسپرس - سارتر - مارسل - هیدگر

283 pages

Reviews

[فؤاد · Rating 2 out of 5]

به تجربه برام ثابت شده که اساتید به هنگام تدریس ساده تر حرف می زنن، تا به هنگام نوشتن. در نتیجه کتاب هایی که از روی درس گفتارهای مؤلفان تهیه شده ن، دارای توضیحات و مثال های بیشتری هستن، تا کتاب هایی که به قلم همون مؤلفان هستن. به خاطر همین این دست کتاب ها برام در اولویت هستن.

این کتاب هم حاصل تدریس مؤلفه (یا حداقل من این طور فهمیدم)، و در فصل هایی که مربوط به فلسفه های سرراست و ساده است (مثل گابریل مارسل) خیلی روان و واضح توضیح داده حرف فیلسوف مورد نظر رو، و برای یادگیری مناسبه.
اما فصل های مربوط به فلسفه های دشوارتر پر میشه از توضیحات نارسا، تکرار یک مطلب و آشفته گویی، و قطعاً کسی که تازه بخواد با اون فلسفه آشنا بشه، استفاده ی زیادی نمی بره. مثال عینی ش پدیدارشناسی هوسرل بود، که من به سختی تونستم فلسفه ش رو از طریق این کتاب بفهمم. یا هایدگر، که در طول فصل چهل صفحه ایش، مؤلف حاشیه می رفت و مقدمه چینی می کرد، بدون این که وارد اصل مطلب بشه، انگار سعی می کرد از وارد شدن به اصل فلسفه ش اجتناب کنه. نمی دونم، ولی حدس می زنم که خود مؤلف تبحر کافی برای فهم و تدریس این فلسفه ها رو نداشته، در نتیجه این چند فصل رو سرسری با توضیحات حاشیه ای تدریس کرده، فقط برای کامل شدن طرح.

خلاصه
کتاب از یک مقدمه و چهار فصل تشکیل شده.

۱. مقدمه طولانی به ریشه های فلسفه اگزیستانسیال می پردازه: مختصری از تاریخ فلسفه غرب ارائه میده که چطور همگی انسان رو فقط به عنوان "سوژه" یعنی ادراک گرِ جهان و جدای از جهان می شناختن، و در سه بخش کوتاه از سه متفکر صحبت می کنه که با دید متفاوت شون از انسان و ادراک بیشترین تأثیر رو روی فلاسفه اگزیستانس داشتن: کیرکگور، نیچه، هوسرل.

۲. چهار فصل کتاب، چهار فیلسوف کلیدی اگزیستانسی رو معرفی می کنه: کارل یاسپرس، ژان پل سارتر، گابریل مارسل، مارتین هایدگر.

کارل یاسپرس
یاسپرس، نخستين متفكرى كه به فيلسوف اگزيستانس شناخته مى شود، مى گويد انسان دو حالت وجودى دارد:
دازاین:انسان در حال عادى غرق در جهان و بخشى از جهان است. خود را به عنوان وجودى جداى از جهان ادراك نمى كند، بلكه همان گونه كه اجتماع و محيط او را مى سازند، زندگى مى كند.
اگزیستانس:اما گاه شرايط زندگى انسان را به بيرون از روال هر روزه ى زندگى مى راند، انسان به مرز روزمرگى مى رسد. در اين جاست كه خود را به عنوان موجودى مستقل از جهان درك مى كند، موجودى كه مى تواند تصميم بگيرد و خود را بسازد. ياسپرس چهار موقعيت مرزى را بر مى شمرد: مرگ، رنج، عشق، گناه. در مواجهه با اين موقعيت ها انسان در خويش فرو مى رود و از جهان فرا مى شود.

یاسپرس در توضیح اگزیستانس، بر دو خصوصیت آن بیشتر تأکید می ورزد: نخست آزادی آن در انتخابگری، و دوم گرایش آن به سوی امر متعالی ناشناختنی.

ژان پل سارتر
سارتر اصلى ترين فيلسوف اگزيستانسيال، وجودها را به دو قسم كليدى تقسيم مى كند:

١. وجودهاى در خود:وجودهايى كه در درون خود داراى وجودى ثابت و غير قابل تغييرند؛ اشيا به همين نحو وجود دارند، همان چه هستند هستند و هيچ خلأ وجودى ندارند. اين چنين وجودهايى به دليل ثبات وجودى شان مى توانند موضوع شناخت (اُبژه) قرار بگيرند.

٢. وجودهاى براى خود:وجودهايى كه در درون خود فاقد ثبات وجودى هستند، بلكه تنها خلأ آن ها را پر كرده است. اين چنين وجودها، به سبب نداشتن ثبات وجودى نمى توانند موضوع شناخت (اُبژه) قرار گيرند، بلكه در مقابل، فاعل شناخت (سوژه) هستند؛ همچون آدميان.
ويژگى "وجود در خود" تغيير ناپذير بودن، و در مقابل ويژگى "وجود براى خود" آزادى براى تغيير دادن خود است. آدمى از سويى به سبب تهى بودن، مى خواهد خود را به "وجودى در خود" (داراى ثبات) تبديل كند، از سوى ديگر يافتن وجودى ثابت و غيرقابل تغيير موجب سلب آزادى اش مى شود، كه آدمى از آن بيزار است. در نتيجه در آن واحد مى خواهد "وجودى در خود" (داراى ثبات) و "وجودى براى خود" (داراى اختيار) باشد، يعنى خدا. اما اين ناممكن است، و انسان در چرخه ى تلاش و نارضايتى ابدى باقى مى ماند.

نکته ی ديگر اين كه: "وجودهاى در خود" (اشيا و جهان) هر چند ثبات دارند و همان چه هستند هستند، اما در اين ثبات شان معنايى ندارند؛ بلكه با حالى "لزج" نسبت به معنا و بى معنايى بى تفاوتند. اين انسان است كه به آن ها، و نيز به خويشتن معنا مى بخشد.

گابریل مارسل
گابريل مارسل، متفكر فرانسوى كه از اگزيستانسياليست ناميده شدن ابا داشت، هم به تفكر و هم به سبك زندگى غربى انتقاد می کند:

١. داشتن، بودن: رابطه ی انسان غربى با اشیا و افراد دیگر هر چه بيشتر به سوى تملك رفته، و از رابطه های اصيل انسانى دور شده است.
٢. مسئله، راز: تفكر غربى نيز از زمان دكارت، منحصر در "انديشه اوليه" شده است، كه هر چيز را "مسئله"اى مى بيند كه بايد يك بار براى هميشه پاسخ داده شده، كنار گذاشته شود. در اين حال مسئله از زندگى فرد دور است، و متفكر با انتزاع و تحليل سعى در حل آن دارد.
حال آن كه امور مربوط به انسان و فلسفه و دين و هنر، تنها با "انديشه ثانويه" قابل درك هستند. در اين حال مسئله اى وجود ندارد كه پاسخ دادنى باشد، بلكه "راز"ى به كار است كه هر فرد پيوسته بايد در آن غرق شده، با تجربه ى انضمامى و ملموس، آن را زندگى كند.

سپس با بيان اين دو نحوه زندگى و تفكر، مارسل به روابط انسانى مى پردازد. نسبت بين دو انسان گاه به صورت "من-آن" است، جايى كه رابطه ی انسان و ديگرى دور و غيرمشاركتى و تملك گرانه است. و گاه به صورت "من-تو" است، جايى كه انسان ديگرى را به عنوان وجودى داراى آگاهى درك مى كند و وجود خود را به روى او مى گشايد. اين نسبت رازآميز، مشاركتى و انضمامى، صميميت و وفا و عشق را موجب مى شود، كه موضوع اصلى فلسفه ى مارسل است. او غنى ترين رابطه ى "من-تو" را در ايمان مى جويد. ايمان از ديد مارسل اثبات انتزاعى و مسئله گونه ى يك "آن" نيست، بلكه حضور رازآميز در پيشگاه يك "تو" است.

مارتین هایدگر
هایدگر، بزرگ ترین فیلسوف در بین فلاسفه ی اگزیستانس، که به طور کامل در قالب های اگزیستانسیالیسم نمی گنجد، دغدغه ای اصلی اش در حقیقت وجود اصیل انسانی یا اگزیستانس نیست، بلکه او به دنبال شناخت "وجود" است، اما از آن جا که موجودات دریچه ی راه یافتن به "وجود" هستند، و از طرفی نزدیک ترین موجود به انسان خود اوست، او با تأمل پدیدارشناسانه در وجود انسانی خود، می خواهد به معنای وجود به طور کلی دست یابد.

[Amin Dorosti · Rating 4 out of 5]

این کتاب همان گونه که نویسنده اشاره کرده است با این هدف نوشته شده است تا به عنوان منبعی برای درس آشنایی با فلسفه های اگزیستانس در دوره کارشناسی فلسفه تدریس شود و باید گفت که این کتاب در کل توانسته است به این هدف دست یابد. نویسنده در عین اینکه کوشیده تا وارد جزئیات غیر ضروی نشود، از نکات مهم و بنیادین نیز غافل نمانده و دقت فلسفی را نیز فرو ننهاده.

یکی از بخش های کتاب که به شخصه برای بنده جالب بود بخش مربوط به فلسفه نیجه بود که نویسنده کوشیده بود با بهره گیری از اندیشه های علامه اقبال لاهوری نگاهی بومی تر نسبت به اندیشه نیچه داشته باشد و به نوعی با عینک ایرانی به نیچه نگاه کند که در جای خودش جالب بود.

به هر روی این کتاب، مفید خواندنی است.