En toen brak de pleuris uit

by Owen Lammertink, Mayra Murkens

Een fascinerende geschiedenis van leefomstandigheden in de grote stad van vroeger, aan de hand van een herontdekte, unieke het Doodsoorzakenregister

Stierven in de negentiende eeuw arme stadsbewoners eerder dan welgestelden? En aan welke ziektes en kwalen? Owen Lammertink & Mayra Murkens beantwoorden deze en meer vragen aan de hand van fascinerende en tragische verhalen van gewone stadsbewoners, zoals dienstbodes, diamantslijpers, sekswerkers, pleegzusters, geneesheren en een zilversmid.

Een groot deel van de Amsterdammers leefde, net als zo veel stedelingen, rond het midden van de negentiende eeuw onder erbarmelijke omstandigheden. Arbeiderswijken waren volgepakt, huizen werden slecht geventileerd, er was grote armoede, er heerste voedselschaarste en rioleringen en waterleidingen waren er nauwelijks. Dat leidde tot onhygiënische toestanden en gaf ruim baan aan infectieziekten als cholera, tering en, aan het begin van de twintigste eeuw, de Spaanse griep. Door initiatieven van welgestelde Amsterdammers, de gemeente, maar ook door een toenemend hygiënisch besef onder de bevolking werd de stad in de decennia na 1850 langzaamaan steeds gezonder en schoner. Veel maatregelen hadden effect, al staken ook nieuwe ziektes de kop op.

Aan de hand van de verhalen van gewone Amsterdammers vertellen Owen Lammertink en Mayra Murkens het grote verhaal van hoe Amsterdam zich tussen 1850 en 1930 kon ontwikkelen van vieze stad tot leefbare woonplaats.

In de pers

‘Een levendig beeld van het bestaan in een tamelijk smerige hoofdstad met ziekten zoals cholera of de Spaanse griep. Na lezing ervan kijk je in Mokum niet langer op een hondendrol meer of minder.’ HP/De Tijd

Genres: History, Nonfiction

272 pages, Hardcover

First published May 7, 2025

Reviews

[Bianca · Rating 4 out of 5]

3,5 ster. Eerste deel voelde als een grote opsomming, vanaf het tweede deel werd het interessant.

[Prose And Petticoats · Rating 4 out of 5]

Owen Lammertink en Mayra Murkens introduceren de lezer op meesterlijke wijze in het Nederland van de negentiende eeuw.

In leven blijven was een ware uitdaging in deze turbulente tijden van ziekte en armoede. Het doet je toch even stilstaan bij de vooruitgang die de mens sindsdien heeft geboekt. De stad was smerig, waardoor cholera en andere dodelijke ziekten vrij spel kregen. Daarbovenop waren de werkomstandigheden slecht, was er armoede en waren er andere gevaren—geen wonder dat de levensverwachting zo laag was.

De lezer volgt verschillende families in Amsterdam die proberen het hoofd boven water te houden. Deze verhalen, die in archieven bewaard zijn gebleven, zijn opgetekend in een vlotte, toegankelijke stijl.

En Toen Brak de Pleuris Uit telt nog geen driehonderd pagina’s, waardoor men op een snelle en duidelijke manier kan bijleren over Amsterdam tussen 1850 en 1930. De kwalitatieve illustraties en foto’s vormen een duidelijke meerwaarde.

Een absolute aanrader voor de geschiedenisliefhebber.

[Nathalie · Rating 4 out of 5]

Een bizarre bewustwording hoe goor en gevaarlijk voor de gezondheid Amsterdam nog relatief kort geleden was. Slechts 100 tot 150 jaar geleden waren er nog geen desinfecterende schoonmaakmiddelen in elk huishouden, wasten chirurgen hun handen niet tussen operaties door, bestonden antibiotica nog niet en was er niet eens riolering in heel Amsterdam (die werd pas voltooid in 1989!). In één pand in de Jordaan woonden zo’n 13 tot 17 mensen; een gezin met meerdere kinderen woonde dan bijvoorbeeld in één kamer van dertien vierkante meter. Het tochtte, het regende naar binnen en van schoon drinkwater was nauwelijks sprake. Dan liepen ze de deur uit en BAM: besmet met cholera, tyfus, roodvonk, de Spaanse griep of een van de vele andere infectieziekten. Het was een wonder te noemen als een van je vele kinderen de volwassen leeftijd bereikte.

[Renate · Rating 4 out of 5]

mooi boek, echt een aanrader. Ik vond het vooral bijzonder om de gelijkenissen met de huidige tijd te zien. Ook leest het boek lekker, terwijl er toch wel echt wat ingewikkeldere informatie wordt gegeven. Leuk om lekker te lezen en je terug te voeren naar oud Nederland

[Willem Bouwman · Rating 4 out of 5]

Een nieuwigheid in Amsterdam in 1854: bij de aangifte van een sterfgeval werd voortaan ook de doodsoorzaak genoteerd. Daaraan danken we nu een bijzondere database: de Amsterdam Cause of death Database. Met behulp van deze database beschrijven Owen Lammertink en Mayra Murkens hoe 'echte mensen van vlees en bloed' omgingen met ziekte en dood tussen 1854 en 1930: met welke ziekten kregen ze te maken, hoe ontstonden en verspreiden die ziekten zich, en hoe en waarom verschilde het sterftecijfer per wijk en per sociale klasse? Informatief, inzichtgevend boek. Ook confronterend: in 1858 waren er in A'dam 5100 kelderwoningen, tot 1880 overleed 20 procent van de pasgeborenen, rond 1850 verdronken er jaarlijks ongeveer zestig Amsterdammers in de grachten, etc. Wie de 'echte mensen van vlees en bloed' waren, wordt niet altijd duidelijk: vaak komen we niet meer te weten dan hun naam, beroep, adres, sterf- en geboortedatum en natuurlijk de doodsoorzaak.