What do you think?
Rate this book
تعزیه: آیین و نمایش در ایران
375 pages, Paperback
First published January 1, 2005
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 2 of 2 reviews
May 5, 2024
در ادامه مطالعاتم درباره تعزیه، رسیدم به این کتاب فوق العاده مفید و کامل.
کتاب "تعزیه، نیایش و نمایش در ایران"
از پیتر چلکووسکی ۱۳۶۷
ترجمه داود حاتمی
آنچه از این کتاب آموختم:
تعزیه موضوع پیچیدهای است که موضوعات مختلفی چون مذهب ، تاریخ، ادبیات، مردم شناسی، روانشناسی، جامعه شناسی، موسیقی، هنرهای زیبا، درام و تئاتر را در بر میگیرد. مطالعه و بررسی تعزیه تا به امروز درباره سیر تاریخی، مفهوم مذهبی، سبک ادبی، اجزای موسیقایی، مفاهیم نمایشی و تئاتری آن انجام شده است. کتاب "تعزیه، نیایش و نمایش در ایران" دربرگیرنده هجده مقاله مختلف است که تماماً توسط پژوهشگران در زمینه تعزیه نگارش یافته و ابعاد مختلف این پدیده پیچیده و یگانه ایرانی از نگاه این افراد را دقیقاً بررسی کرده است. کلیه مقالات به نگارش در آمده درباره این موضوع جامع الاطراف، متنوع و جالب توجه اند.
براساس این مقالات، تحقیقات و نگارش ها، تاریخ تعزیه در ایران را از ابتدا تا امروز به شکل زیر میتوان خلاصه نمود:
«دوره صفویه و پس از آن: ۱۵۰۰_۱۷۸۶ م»
سلسله صفوی کشور ایران را بار دیگر در نقشه سیاسی جهان مطرح ساخت و ایران را به یکی از ابرقدرتهای منطقه تبدیل کرد. صفویان سلسله ای بودند که تشیع را مذهب رسمی کشور قرار دادند. این عمل تا به امروز نه تنها بر حیات مذهبی، بلکه حیات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کشور نیز تاثیری عظیم و ماندگار نهاده است. دوره مزبور در واقع نقطه عطفی در تاریخ ایران و عصر جدید در تاریخ اسلام بود. درآمدن مملکت به صورت کشوری شیعه و مقتدر، تاثیر فراوانی بر روند آتی آیین سوگواری محرم گذارد . به گونهای که تظاهرات شکوهمند شیعیان در محرم هر سال در نشر و اشاعه مذهب تشیع در فلات قاره ایران مساعدت فراوان کرد. اولین سال حکومت شیعی همزمان است با به نگارش درآمدن مهمترین کتاب درباره مصائب و مرگ امام حسین یعنی «روضه الشهدا» یا «بهشت شهیدان» در سال ۱۵۰۱ توسط «حسین واعظ کاشفی.» این اثر شرحیست زنده از شهادت امام حسین در واقعه کربلا. به نگارش درآمدن این کتاب وجه محرکهای برای پیدایش مراسم محرم شد که از بطن آن سبک تازهای از فعالیت به نام «روضهخوانی» یا «قرائت روضه الشهدا» به وجود آمد و یک سده و نیم بعد این سبک به منزله رشتهای شد که به توسط آن اشعار غنایی و متون نمایشهای تعزیه به هم بافته شدند.
فایده تقویمی گزارشات نگارش یافته توسط غربیها در دوران صفوی و بعد از آن رشد تقریبی سالانه شکوه و جلال مراسم محرم را نشان میدهد. درحالیکه دستههای عزادار متنوعتر میشدند؛ در آن میان افراد ملبس بیشماری که نماینده شهدای مختلف کربلا بودند پیاده یا سوار بر اسب و شتر راه پیموده و در صحنههای بسیار تماشایی وقایع پیش از کربلا و عاشورا در مخیلهها را زنده میکردند. بیشتر این نمایشها به صورت تابلوهای زنده بر سکوهای سیار بازی میشدند.
«عهد قاجار در جنگ جهانی دوم»
تا اینجا ما عمدتاً از رشد آیین گردهماییهای سوگواران در محرم یعنی روضهخوانی و نشان دادن پردههای زنده از واقعه کربلا بحث کردیم. طبق گزارشات معتبر ناظران غربی در دوران قاجار این نمایش با پشتیبانی دربار، حتی از بعضی از اپراهای اروپایی پیشی گرفت و گسترش یافت. این بدان معنا نیست که با تولد نمایشهای حزن انگیز تعزیه، اشکال دیگر مراسم محرم از صحنه بیرون رفت؛ با این حال در این دوره، تئاتر و نمایش به شکل و شمایل جدید توجه و تخیل ناظران و محققان را به سوی خود جلب کرد و آیینهای دیگر را تحت الشعاع قرار داد. «الکساندر خشکو» _محقق و دیپلمات و نویسنده کتابهایی درباره اشعار عامیانه فارسی زبان و آداب و سنن فارسی_ در مدت اقامتش در ایران در سال ۱۸۳۰ میلادی، سخت از تعزیه متاثر شد. او دستنویسی شامل ۳۳ نمایش را از گرداننده تماشاخانه دربار خریداری نمود. این دست نویس بهترین سندی است که از روند ادبی سریع مجالس تعزیه در دست داریم. دست نویس مزبور در کتابخانه ملی پاریس بر جای مانده است. از دیگر نویسندگان ارزشمند درباره تعزیه در دوران قاجار میتوان به« لیدی شیل»، «کنت دو گوبینو»، «کلونل سر لوئیس پلی»، و« سی جی ویلیامز» اشاره کرد که این آیین را بررسی و به جهانیان معرفی کرده اند.
«از جنگ جهانی دوم تا امروز»
در دوران پس از جنگ جهانی دوم به مطالعه و بررسی آیین سوگواری حسین علیه السلام و تعزیه توجه فراوان شده و آثار بسیاری تالیف و ترجمه شده است. از آثار متعدد برجامانده نخست باید از کتاب «دو ژنره» نام برد که در سال ۱۹۵۰ نوشته شده است. در همان سال «هنری ماسه» خاورشناس مشهور فرانسه ترجمه ناتمام از شهادت قاسم به صورت گلچین از مأخذی نامعلوم به عمل آورد. در خلال سالهای ۵۵_۱۹۵۰ «انریکو چرولی» سفیر ایتالیا در ایران تعداد غیرقابل باور ۱۰۵۵ مجلس تعزیه را از مناطق مختلف ایران جمع آوری و به کتابخانه واتیکان در روم اهدا نمود. این مهمترین مجموعه مجالس تعزیه تا این تاریخ است و اساس مطالعات و بررسیهای انتقادی کنونی و آتی درباره تعزیه را تشکیل میدهد . تعزیه موضوع رساله دکترای فلسفه، و پایان نامههای استادان هنر نیز بوده است. در ۱۹۵۳ «مهدی فروغ» برای رساله دکترای خود در دانشگاه کلمبیا «بررسی تطبیقی قربانی کردن حضرت ابراهیم» شبیه خوانیهای ایران و نمایشهای مذهبی غربی را ارائه داد که بعدها از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد در تهران چاپ شد.
«جنبه ادبی تعزیه»
تنها در حدود پنجاه سال اخیر است که تعزیه در ایران توجه جهان ادب را جلب کرده است. عوامل متعددی در این توجه دخیل بودند: اول) پیدایش شمار در حال افزایش تذکره نامهها در نیمه دوم سده نوزدهم و اوایل سده بیستم است که در آنها نگارندگان نه تنها از تعزیه تعریف و تمجید میکردند بلکه از اجراهای تئاتری تعزیه نیز شرحهای واضحی میدادند. آنها تعزیه را اصلی بس مهم در روش زندگی مردم ایران قلمداد میکردند. از برجستهترین تذکرهنامهها متعلق به «عبدالله مستوفی» به نام «شرح زندگی من» میتوان نام برد.
دوم) جشنهای هنر در ایران که تعزیه را در راس مطالب خود قرار داد.
سوم) پژوهشگران متعدد تئاتر غرب که در جستجوی کیفیتهای تئاتری شرق به ایران آمدند.
چهارم) تاسیس تشکیلات هنری دراماتیک در بعضی از دانشگاههای ایران برای جویندگان و محققان اسباب این را فراهم ساخت که به اهمیت تعزیه در تاریخ تئاتر پی ببرند و کیفیتهای بیمانند آن را بازشناسند.
فهرست محققان ادب ایران و آثارشان را باید با کتاب ممتاز «بهرام بیضایی»، «نمایش در ایران (تهران ۱۳۴۴)» آغاز نمود. بیضایی نمایشنامه نویس، کارگردان فیلم و منتقد هنر است و بنابراین واضح است که توجه اصلی وی به جنبه نمایشی تعزیه بوده باشد.
دومین کتاب جامع در این زمینه از «صادق همایونی» است به عنوان «تعزیه و تعزیه خوانی (تهران ۱۳۵۴)»
تحقیقات تاریخی تعزیه نیز جالب توجهند. رویز ممنون که پیشتر ذکرش رفت «نخستین تعزیهها در ایران (تهران ۱۳۴۱)» را نوشت.
«محمد جعفر محجوب» در مقاله تحقیقی «نمایش خوانی ایران و نقالی (تهران ۱۳۴۶)» به بررسی سیر تاریخی تعزیه در چهارچوب دیگر اجراهای سنتی و آیینی پرداخت.
«یحیی زکا» نیز در کتاب خود «تاریخچه ساختمان ارک سنتی (تهران ۱۳۴۹ )» مدارک و شواهد تازهای درباره تاریخ ساختمان تکیه دولت ارائه داد.
«بنیاد نمایش در ایران (تهران ۱۹۵۵)» تالیف «جنتی عطایی» هرچند تا حدودی قدیمی است معهذا کتاب سودمندی است.
مطالعه و بررسی تعزیه به آثار محققان و مسافران جوینده و ارائه کنند گان آثار نمایشی محدود نبوده است . دیگر اشکال هنر نیز این جزء مهم و جدایی ناپذیر فرهنگ ایرانی را مورد توجه و دقت قرار دادهاند. ما در این زمینه به فیلمساز، موسیقیدان، رقصنده، محقق الهیات و شعایر مذهبی، و منتقدان عالم هنر به جهت فزون سازی منبع شناخت و آگاهی خود بسیار مدیون هستیم.
فیلمهایی از جمله «تعزیه شیر خدا در نطنز» از «ژان بارونه»، ت«عزیه در اراک و تعزیه در شیراز» از «پرویز صیاد» از جمله این فیلمها هستند.
همچنین بسیاری از موسیقیدانها تعزیه را به خاطر نقش آن در محفوظ ماندن موسیقی سنتی ایران رج نهادهاند. از جمله کتابهایی که به این موضوع پرداختهاند «موسیقی مذهبی ایران» از «حسن مشحون»، «سرگذشت موسیقی ایران» از «روح الله خالقی», «یادداشتهای من راجع به موسیقی» از «ابوالحسن صبا» را میتوان نام برد.
همچنین آثار بسیاری مربوط به تمدن اسلامی و تاریخ و ادبیات اسلامی وجود دارد که تنها منحصر به ایران شناسان یا پژوهشگران خاور نزدیک نمیباشد. این آثار اگرچه جامع و کامل نیستند اما چشم انداز وسیعی از فرهنگی که موجد تعزیه شد را ارائه میدهند. مانند کتاب «تاریخ ادبی ایران» از «ادوارد براون» و «ادبیات قدیم فارسی» از «روبن لیوی».
کتاب "تعزیه، نیایش و نمایش در ایران"
از پیتر چلکووسکی ۱۳۶۷
ترجمه داود حاتمی
آنچه از این کتاب آموختم:
تعزیه موضوع پیچیدهای است که موضوعات مختلفی چون مذهب ، تاریخ، ادبیات، مردم شناسی، روانشناسی، جامعه شناسی، موسیقی، هنرهای زیبا، درام و تئاتر را در بر میگیرد. مطالعه و بررسی تعزیه تا به امروز درباره سیر تاریخی، مفهوم مذهبی، سبک ادبی، اجزای موسیقایی، مفاهیم نمایشی و تئاتری آن انجام شده است. کتاب "تعزیه، نیایش و نمایش در ایران" دربرگیرنده هجده مقاله مختلف است که تماماً توسط پژوهشگران در زمینه تعزیه نگارش یافته و ابعاد مختلف این پدیده پیچیده و یگانه ایرانی از نگاه این افراد را دقیقاً بررسی کرده است. کلیه مقالات به نگارش در آمده درباره این موضوع جامع الاطراف، متنوع و جالب توجه اند.
براساس این مقالات، تحقیقات و نگارش ها، تاریخ تعزیه در ایران را از ابتدا تا امروز به شکل زیر میتوان خلاصه نمود:
«دوره صفویه و پس از آن: ۱۵۰۰_۱۷۸۶ م»
سلسله صفوی کشور ایران را بار دیگر در نقشه سیاسی جهان مطرح ساخت و ایران را به یکی از ابرقدرتهای منطقه تبدیل کرد. صفویان سلسله ای بودند که تشیع را مذهب رسمی کشور قرار دادند. این عمل تا به امروز نه تنها بر حیات مذهبی، بلکه حیات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کشور نیز تاثیری عظیم و ماندگار نهاده است. دوره مزبور در واقع نقطه عطفی در تاریخ ایران و عصر جدید در تاریخ اسلام بود. درآمدن مملکت به صورت کشوری شیعه و مقتدر، تاثیر فراوانی بر روند آتی آیین سوگواری محرم گذارد . به گونهای که تظاهرات شکوهمند شیعیان در محرم هر سال در نشر و اشاعه مذهب تشیع در فلات قاره ایران مساعدت فراوان کرد. اولین سال حکومت شیعی همزمان است با به نگارش درآمدن مهمترین کتاب درباره مصائب و مرگ امام حسین یعنی «روضه الشهدا» یا «بهشت شهیدان» در سال ۱۵۰۱ توسط «حسین واعظ کاشفی.» این اثر شرحیست زنده از شهادت امام حسین در واقعه کربلا. به نگارش درآمدن این کتاب وجه محرکهای برای پیدایش مراسم محرم شد که از بطن آن سبک تازهای از فعالیت به نام «روضهخوانی» یا «قرائت روضه الشهدا» به وجود آمد و یک سده و نیم بعد این سبک به منزله رشتهای شد که به توسط آن اشعار غنایی و متون نمایشهای تعزیه به هم بافته شدند.
فایده تقویمی گزارشات نگارش یافته توسط غربیها در دوران صفوی و بعد از آن رشد تقریبی سالانه شکوه و جلال مراسم محرم را نشان میدهد. درحالیکه دستههای عزادار متنوعتر میشدند؛ در آن میان افراد ملبس بیشماری که نماینده شهدای مختلف کربلا بودند پیاده یا سوار بر اسب و شتر راه پیموده و در صحنههای بسیار تماشایی وقایع پیش از کربلا و عاشورا در مخیلهها را زنده میکردند. بیشتر این نمایشها به صورت تابلوهای زنده بر سکوهای سیار بازی میشدند.
«عهد قاجار در جنگ جهانی دوم»
تا اینجا ما عمدتاً از رشد آیین گردهماییهای سوگواران در محرم یعنی روضهخوانی و نشان دادن پردههای زنده از واقعه کربلا بحث کردیم. طبق گزارشات معتبر ناظران غربی در دوران قاجار این نمایش با پشتیبانی دربار، حتی از بعضی از اپراهای اروپایی پیشی گرفت و گسترش یافت. این بدان معنا نیست که با تولد نمایشهای حزن انگیز تعزیه، اشکال دیگر مراسم محرم از صحنه بیرون رفت؛ با این حال در این دوره، تئاتر و نمایش به شکل و شمایل جدید توجه و تخیل ناظران و محققان را به سوی خود جلب کرد و آیینهای دیگر را تحت الشعاع قرار داد. «الکساندر خشکو» _محقق و دیپلمات و نویسنده کتابهایی درباره اشعار عامیانه فارسی زبان و آداب و سنن فارسی_ در مدت اقامتش در ایران در سال ۱۸۳۰ میلادی، سخت از تعزیه متاثر شد. او دستنویسی شامل ۳۳ نمایش را از گرداننده تماشاخانه دربار خریداری نمود. این دست نویس بهترین سندی است که از روند ادبی سریع مجالس تعزیه در دست داریم. دست نویس مزبور در کتابخانه ملی پاریس بر جای مانده است. از دیگر نویسندگان ارزشمند درباره تعزیه در دوران قاجار میتوان به« لیدی شیل»، «کنت دو گوبینو»، «کلونل سر لوئیس پلی»، و« سی جی ویلیامز» اشاره کرد که این آیین را بررسی و به جهانیان معرفی کرده اند.
«از جنگ جهانی دوم تا امروز»
در دوران پس از جنگ جهانی دوم به مطالعه و بررسی آیین سوگواری حسین علیه السلام و تعزیه توجه فراوان شده و آثار بسیاری تالیف و ترجمه شده است. از آثار متعدد برجامانده نخست باید از کتاب «دو ژنره» نام برد که در سال ۱۹۵۰ نوشته شده است. در همان سال «هنری ماسه» خاورشناس مشهور فرانسه ترجمه ناتمام از شهادت قاسم به صورت گلچین از مأخذی نامعلوم به عمل آورد. در خلال سالهای ۵۵_۱۹۵۰ «انریکو چرولی» سفیر ایتالیا در ایران تعداد غیرقابل باور ۱۰۵۵ مجلس تعزیه را از مناطق مختلف ایران جمع آوری و به کتابخانه واتیکان در روم اهدا نمود. این مهمترین مجموعه مجالس تعزیه تا این تاریخ است و اساس مطالعات و بررسیهای انتقادی کنونی و آتی درباره تعزیه را تشکیل میدهد . تعزیه موضوع رساله دکترای فلسفه، و پایان نامههای استادان هنر نیز بوده است. در ۱۹۵۳ «مهدی فروغ» برای رساله دکترای خود در دانشگاه کلمبیا «بررسی تطبیقی قربانی کردن حضرت ابراهیم» شبیه خوانیهای ایران و نمایشهای مذهبی غربی را ارائه داد که بعدها از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد در تهران چاپ شد.
«جنبه ادبی تعزیه»
تنها در حدود پنجاه سال اخیر است که تعزیه در ایران توجه جهان ادب را جلب کرده است. عوامل متعددی در این توجه دخیل بودند: اول) پیدایش شمار در حال افزایش تذکره نامهها در نیمه دوم سده نوزدهم و اوایل سده بیستم است که در آنها نگارندگان نه تنها از تعزیه تعریف و تمجید میکردند بلکه از اجراهای تئاتری تعزیه نیز شرحهای واضحی میدادند. آنها تعزیه را اصلی بس مهم در روش زندگی مردم ایران قلمداد میکردند. از برجستهترین تذکرهنامهها متعلق به «عبدالله مستوفی» به نام «شرح زندگی من» میتوان نام برد.
دوم) جشنهای هنر در ایران که تعزیه را در راس مطالب خود قرار داد.
سوم) پژوهشگران متعدد تئاتر غرب که در جستجوی کیفیتهای تئاتری شرق به ایران آمدند.
چهارم) تاسیس تشکیلات هنری دراماتیک در بعضی از دانشگاههای ایران برای جویندگان و محققان اسباب این را فراهم ساخت که به اهمیت تعزیه در تاریخ تئاتر پی ببرند و کیفیتهای بیمانند آن را بازشناسند.
فهرست محققان ادب ایران و آثارشان را باید با کتاب ممتاز «بهرام بیضایی»، «نمایش در ایران (تهران ۱۳۴۴)» آغاز نمود. بیضایی نمایشنامه نویس، کارگردان فیلم و منتقد هنر است و بنابراین واضح است که توجه اصلی وی به جنبه نمایشی تعزیه بوده باشد.
دومین کتاب جامع در این زمینه از «صادق همایونی» است به عنوان «تعزیه و تعزیه خوانی (تهران ۱۳۵۴)»
تحقیقات تاریخی تعزیه نیز جالب توجهند. رویز ممنون که پیشتر ذکرش رفت «نخستین تعزیهها در ایران (تهران ۱۳۴۱)» را نوشت.
«محمد جعفر محجوب» در مقاله تحقیقی «نمایش خوانی ایران و نقالی (تهران ۱۳۴۶)» به بررسی سیر تاریخی تعزیه در چهارچوب دیگر اجراهای سنتی و آیینی پرداخت.
«یحیی زکا» نیز در کتاب خود «تاریخچه ساختمان ارک سنتی (تهران ۱۳۴۹ )» مدارک و شواهد تازهای درباره تاریخ ساختمان تکیه دولت ارائه داد.
«بنیاد نمایش در ایران (تهران ۱۹۵۵)» تالیف «جنتی عطایی» هرچند تا حدودی قدیمی است معهذا کتاب سودمندی است.
مطالعه و بررسی تعزیه به آثار محققان و مسافران جوینده و ارائه کنند گان آثار نمایشی محدود نبوده است . دیگر اشکال هنر نیز این جزء مهم و جدایی ناپذیر فرهنگ ایرانی را مورد توجه و دقت قرار دادهاند. ما در این زمینه به فیلمساز، موسیقیدان، رقصنده، محقق الهیات و شعایر مذهبی، و منتقدان عالم هنر به جهت فزون سازی منبع شناخت و آگاهی خود بسیار مدیون هستیم.
فیلمهایی از جمله «تعزیه شیر خدا در نطنز» از «ژان بارونه»، ت«عزیه در اراک و تعزیه در شیراز» از «پرویز صیاد» از جمله این فیلمها هستند.
همچنین بسیاری از موسیقیدانها تعزیه را به خاطر نقش آن در محفوظ ماندن موسیقی سنتی ایران رج نهادهاند. از جمله کتابهایی که به این موضوع پرداختهاند «موسیقی مذهبی ایران» از «حسن مشحون»، «سرگذشت موسیقی ایران» از «روح الله خالقی», «یادداشتهای من راجع به موسیقی» از «ابوالحسن صبا» را میتوان نام برد.
همچنین آثار بسیاری مربوط به تمدن اسلامی و تاریخ و ادبیات اسلامی وجود دارد که تنها منحصر به ایران شناسان یا پژوهشگران خاور نزدیک نمیباشد. این آثار اگرچه جامع و کامل نیستند اما چشم انداز وسیعی از فرهنگی که موجد تعزیه شد را ارائه میدهند. مانند کتاب «تاریخ ادبی ایران» از «ادوارد براون» و «ادبیات قدیم فارسی» از «روبن لیوی».
Read
June 1, 2021در این کتاب پیدایش مراسم سوگواری ماه محرم را تا سطح نمایش و تئاتر کامل ردیابی میکند. بخشهایی از کتاب، پژوهشهایی است برای یافتن ریشههای ما قبل اسلامی تعزیه؛ در حالی که سایر بخشها تعزیه را با نمایشهای قرون وسطایی مصیبت حضرت مسیح مقایسه میکنند، یا برگزاری تعزیهی امام حسین (ع) در کشورهای همجوار ایران، ترکیه، و شبه قارهی هند و پاکستان را شرح میدهند. در بیشتر مقالات این کتاب هسته اصلی تعزیه را شهادت قهرمانانه امام حسین(ع) پسر دخت پیامبر (ص) میداند. و امام حسین (ع) راکانون همه اعمالمیداند که همه چیزحول تصمیمات، افکار، آرزوها و سخنان او دور میزند. امام حسین (ع) گاه تنها در بیابان سوزان بر تنهایی هراسانگیز خویش نوحه سرمیدهد و در برابر یارانی که ازترس جان باختن، تنهایش گذاردهاند، جدش پیامبر(ص) را میطلبد. در ویکی حسین چکیده ای از کتاب و نویسنده ارائه شده است .
آدرس ویکی حسین
https://fa.wikihussain.com/view/%D8%A...
آدرس ویکی حسین
https://fa.wikihussain.com/view/%D8%A...
Displaying 1 - 2 of 2 reviews