Pożegnanie z Narwią

by Hanna Krall, Wojciech Tochman

Opowieść Hanny Krall o XX i XXI wieku, które przepływają przez jej życie i książki.

Historia zaczyna się od miejsca, w którym "nastał najgorszy czas", i kończy w miejscu najlepszym, nad Narwią. Dom volksdeutscha w Milanówku, sierociniec w Otwocku, brama przy Targowej 32, redakcja na Dubois, mieszkanie Marii na Szwedzkiej, bezpieczny adres przy Narbutta 48, cmentarz w Pyrach i kuchnia na Ursynowie, gdzie ludzie sprzeczali się o ważne sprawy.

Każde z tych miejsc istnieje w pamięci Reporterki i w dzisiejszej rzeczywistości. Bywa, że odmienione, tętniące życiem albo zupełnie zapomniane, porośnięte samosiejkami. Odwiedzając je, odwiedzamy życie Hanny Krall. Poznajemy świat z jej punktu widzenia. I wiele "szczegółów znaczących", o których nigdy wcześniej nikomu nie mówiła i które zostają z nami na zawsze.

Genres: Nonfiction, Audiobook

184 pages, Hardcover

First published October 1, 2025

About the author

Urodziła się w Warszawie w rodzinie żydowskiej. Podczas II wojny światowej zginęło wielu członków jej najbliższej rodziny. Wojnę przeżyła tylko dlatego, że była ukrywana przed Niemcami. Cudem została ocalona w czasie transportu do getta. Holocaust i losy Żydów polskich z czasem stały się głównym tematem jej twórczości.

Od 1955 r. pracowała w redakcji "Życia Warszawy", od 1966 r. w "Polityce", której korespondentem w ZSRR była w latach 1966-1969. Reportaże z ZSRR wydała w tomie Na wschód od Arbatu.W latach 1982-1987 była zastępcą kierownika literackiego Zespołu Filmowego "Tor". Na początku lat 90. związała się z Gazetą Wyborczą.

Światową sławę przyniósł jej oryginalny w formie wywiad z Markiem Edelmanem Zdążyć przed Panem Bogiem (1977). Ostatnie zbiory reportaży to m.in. Trudności ze wstawaniem (1990), Taniec na cudzym weselu (1994), Dowody na istnienie (1996), Tam już nie ma żadnej rzeki (1998), To ty jesteś Daniel (2001). Cztery ostatnie w 2007 r. zebrała w książce Żal. Jest także autorką minipowieści: Okna, Sublokatorka, Wyjątkowo długa linia, Król Kier znów na wylocie.

Jej teksty były podstawą scenariuszy filmów Krótki dzień pracy Krzysztofa Kieślowskiego i Daleko od okna Jana Jakuba Kolskiego.

W 1999 r. otrzymała Nagrodę Wielką Fundacji Kultury, jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień przyznawanych w Polsce. Jej twórczość przetłumaczono na wiele języków. Jest członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

W 2005 r. została nominowana do Nagrody NIKE za książkę Wyjątkowo długa linia. Jej książka "Król Kier znów na wylocie" w 2007 roku została nominowana do Literackiej Nagrody Środkowoeuropejskiej Angelus. W tym samym roku okazał się wywiad - rzeka pt. "Reporterka. Rozmowy z Hanną Krall" Jacka Antczaka i książka pt. "Żal" zawierająca reportaże z pięciu poprzednich zbiorów. W 2008 "Król kier znów na wylocie" został uznany w plebiscycie księgarzy, czytelników i bibliotekarzy za Książkę Roku 2006.

Dzieła

* Na wschód od Arbatu, Iskry, Warszawa 1972
* Zdążyć przed Panem Bogiem, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977
* Sześć odcieni bieli, Czytelnik, Warszawa 1978
* Sublokatorka, Libella, Paryż 1985, Kraków 1985 (pierwszy przedruk w drugim obiegu)
* Okna, Aneks, Londyn 1987, Warszawa 1987 (przedruk w drugim obiegu)
* Trudności ze wstawaniem, Warszawa 1988 (w drugim obiegu). Wydanie oficjalne (łącznie z powieścią Okna), Alfa, Warszawa 1990
* Hipnoza, Alfa, Warszawa 1989
* Taniec na cudzym weselu, BGW, Warszawa 1993
* Co się stało z naszą bajką [opowieść dla dzieci], Twój Styl, Warszawa 1994
* Dowody na istnienie, Wydawnictwo a5, Poznań 1995
* Tam już nie ma żadnej rzeki, Wydawnictwo a5, Kraków 1998
* To ty jesteś Daniel, Wydawnictwo a5, Kraków 2001
* Wyjątkowo długa linia, Wydawnictwo a5, Kraków 2004
* Spokojne niedzielne popołudnie, Wydawnictwo a5, Kraków 2004
* Król kier znów na wylocie, Świat Książki, Warszawa 2006
* Żal, Świat Książki, Warszawa 2007
* Różowe strusie pióra, Świat Książki, Warszawa 2009
* Synapsy Marii H., Wydawnictwo Literackie, Kraków 2020
* Jedenaście. Wydawnictwo a5, Kraków 2024

Reviews

[Marika_reads · Rating 4 out of 5]

świetna rozmowa, bardzo polecam, choć szkoda, że była tak krótka

[Nina · Rating 5 out of 5]

W „Pożegnaniu z Narwią” Hanna Krall nie po raz pierwszy rozmawia z Wojciechem Tochmanem o swym życiu i twórczości. Ci, którzy znają książkę „Krall”, wydaną w roku 2015, której Tochman był współautorem, na pewno zauważą, że spora część obecnych rozmów podąża tymi samymi tropami co poprzednio: kryjówka w domu Kebera w Milanówku, sierociniec i szkoła w Otwocku, mieszkania warszawskie, Poznań 1956, praca w tygodniku Polityka, pobyt w Rosji, stan wojenny … Także sposób prowadzenia rozmów jest podobny, choć rozłożenie akcentów bywa zupełnie inne - zarówno jeśli chodzi o życie prywatne jak i twórczość Hanny Krall.

Ponadto, miniona dekada wiele zmieniła w obu tych sferach. Mam wrażenie, że o doświadczeniach osobistych, na przykład o matce i śmierci męża a także o wnuku i prawnuku, opowiada bohaterka z większą otwartością. A świat coraz bardziej skręca na swoje stare tory, budzące narastające przerażenie, na co para reporterów jest bardzo wyczulona. Różnica weku między nimi wynosi trzydzieści cztery lata. Czy łączy ich identyczna wrażliwość na okropieństwa, których jesteśmy świadkami?

Inwazję na Ukrainę wspominała Hanna Krall już w zbiorze mini- reportaży „Jedenaście” wydanym w roku 2024, w którym zresztą sporo miejsca poświęciła także swym afrykańskim bohaterom. Tutaj musi oczywiście zostać poruszony bolesny temat wojny Hamasu z Izraelem i jej odbioru w świecie, zwłaszcza w powiązaniu z wątkiem przewijającym się przez całą twórczość Hanny Krall, czyli Zagłady Żydów. Wywołuje go Tochman, a Krall mówi: „Shoah after Gaza, Zagłada po Gazie. To tytuł wykładu wybitnego profesora w wielkim londyńskim audytorium. To hasło wypisane na transparentach oburzonych manifestantów. Te słowa sugerują, że Gaza każe nam inaczej myśleć o Auschwitz i o Treblince. Chcę dodać, że są to słowa nie tylko głupie. Są złowrogie.”

Tytuł „Pożegnanie z Narwią” jest efektowny, ale nie mam wrażenia, aby wizyta Wojciecha Tochmana w domu Hanny Krall nad Narwią, zamykająca książkę, była jej pożegnaniem z tym miejscem. Owszem, nie ma już Jurka i ich przyjaciół, z którymi wspólnie kupowali przed laty swoje działki, odeszło także wielu ich częstych gości. Ale sąsiedzi nadal pomagają, no i ma przecież przyjechać niebawem córka z wnukiem i prawnukiem. Trzeba naprawić połamany płot, podciąć winorośle, choć na produkcję domowego wina chyba nie ma co liczyć …

Hanna Krall nadal pisze reportaże. Ten znad Narwi jest może nietypowy ale równie piękny i wzruszający jak wszystkie poprzednie. Wielbicieli najlepszej polskiej Reporterki do lektury z pewnością nie trzeba zachęcać, ale także początkującym gorąco książkę polecam.

Umyśliłam sobie, że rozmów z Hanną Krall wysłucham w formie audio. Mariusz Bonaszewski doskonale wyczuwa oszczędność roli Wojciecha Tochmana. Dorota Landowska, której wcześnej nie znałam, wcielając się w Hannę Krall miała znacznie trudniejsze zadanie. Jej interpretacja nie zawsze mi się podobała. Na szczęście przekaz audio mogłam zawsze skonfrontować z tekstem.

[Irek Piecuch · Rating 5 out of 5]

Dwoje genialnych twórców reportażu w rozmowie. Piękna książka o rzeczach ważnych, o odchodzeniu i … jakże by inaczej o sztuce reportażu. Czytaliście książki Krall i Tochmana ? Musicie przeczytać także tę. Nie czytaliście? To przeczytajcie. Będzie bolało ale warto.

[Magdalena · Rating 5 out of 5]

Świetny reportaż

[Ewa Szymańska · Rating 5 out of 5]

Doskonała jest ta książka. Rozmowy pomiędzy panem Wojtkiem a polską Królową Reportażu to majstersztyk. Ten język, dowcip, cięte riposty… ech. Czyta się jednym tchem.

[mariuszowelektury · Rating 5 out of 5]

W tej rozmowie, tak jak w książkach Hanny Krall słowa stawiane są ostrożnie, uważnie. Jak kamienie w rzece, po których można przejść na drugi brzeg. Kazde zdanie ma ciężar, każda pauza znacznie. Nie ma tu zbędnych słów, a jednak słychać całą orkiestrę życia: emocje, relacje, zdarzenia. I to co zwykle wymyka się opisowi.

Tochman słucha, jakby chciał ocalić nie tylko opowieść, ale i ton głosu. Powracają to nazwiska, dawno odwiedzone miejsca - Edelman, Kieślowski, bohaterowie reportaży, ludzie ocaleni i ci, których ocalić się nie udało. Trochę jak cienie nad Styksem, a my wraz z Charonem przewodnikiem łodzi, płyniemy przez ten świat.

Nie sposób uciec od myśli, że “POżegnanie z Narwią” to coś wiecej niż tytuł. To pożegnanie delikatne, nie nazbyt dramatyczne, raczej pogodzone, uprzedzające. Nie tylko z rzeką, czasem, ale może i z życiem, z samym sobą. Ale jest w tym coś kojącego. Przecież Narew jest, była i będzie. Tak jak książki Hanny Krall - zawsze obecne.

Rozmowa meandruje jak rzeka. Czasem płynie wartko, czasem zatrzymuje się w zakolu wspomnień, by po chwili przyspieszyć.

To książka o życiu, pisaniu, świecie, który mija, ale i nie odchodzi na zawsze uwieczniony, zatrzymany w jej książkach. W czasach papki komunikacyjnej, szybkich emocji, krótkich sądów, rozmowa Tochmana z Krall przypomina, że słowo i milczenie może być o wiele bardziej prawdziwe niż kiedykolwiek wcześniej.

Ta książka nie tylko mówi. Trwa, jak Narew, jak pamięć, jak echo przeszłych wydarzeń, które wracają w innym miejscu, w innym czasie.

[Marta Czepiel · Rating 4 out of 5]

ja nie wiem, czy ta książka była dobra, czy to po prostu moja wielka słabość do Krall