Dwars tegen de keer. Leven en werk van Ida Gerhardt

by Mieke Koenen

Genres: Biography, Poetry, Nonfiction

814 pages, Hardcover

First published October 1, 2014

Reviews

[Machteld · Rating 4 out of 5]

Als klein kind kon ik uren door het huis zwerven op zoek naar tekst, naar letters. Mijn ouders bezaten niet veel boeken, maar de boeken die in huis aanwezig waren (veelal oude jeugdlectuur van mijn moeder, boeken over tuinieren, streekromans (ook van mijn moeder) en bijbels), moest ik steeds opnieuw betasten, openslaan, besnuffelen. Ook sloop ik de trappen op en af om alle tegeltjeswijsheid te kunnen lezen (let wel: zonder veel van die spreuken te begrijpen) die mijn ouders voor mijn geboorte verzameld en trapsgewijs aan de muren boven de trapleuning en ook wel op hun slaapkamer opgehangen hadden. Ik groeide op in Kampen, in een gezin dat aangesloten was bij de christelijk-gereformeerde gemeente aldaar en het is misschien wel om die reden dat er tussen die spreuken ook een gedicht hing (of waren het er meer?) van Ida Gerhardt, die, zo leerde ik vele jaren later, niet alleen godvrezend was, maar ook ooit in Kampen woonachtig was geweest en als docent klassieke talen verbonden aan het Gemeentelijk Lyceum. Of mijn ouders dat allemaal wisten, weet ik niet en ook niet of zij het gedicht zelf hadden aangeschaft of cadeau gekregen. Het hing er, het was fraai, er werd geen melding van gemaakt.

Toen ik bijna negen jaar geleden in Groningen Nederlands ging studeren, moest ik voor een college moderne letterkunde enkele gedichten van Leopold, dichter en leraar klassieke talen, lezen en bestuderen. Ik herinner me dat ik Leopolds gedichten onmiddellijk bewonderde, vanwege het grote vakmanschap waarmee ze gecomponeerd zijn, het spel met klanken en metrum. Omdat ik daarna ontdekte dat Ida Gerhardt een leerlinge van hem was geweest en zeer door Leopold beïnvloed is geweest in haar werk en leven, groeide ook mijn interesse in deze dichteres. Ik ging zelf voor de klas staan als docent Nederlands (toch een worsteling) en fietste in Leiden soms dagelijks over het bruggetje naast het Lipsius waarop het gedicht Code d'Honneur van Ida Gerhardt is aangebracht. Dat gedicht, hoewel wel wat belerend van karakter, raakte aan iets in mij, raakt aan iets in veel onderwijsmensen (ben ik dat eigenlijk?), vermoed ik. Dus toen afgelopen jaar Dwars tegen de keer voorbijkwam in mijn Goodreadsoverzicht wist ik dat ik die biografie wilde lezen en fietste ik ervoor naar de bibliotheek.

Op wat mij te wachten stond tijdens het lezen van de biografie bleek ik toch niet helemaal voorbereid. (Gelukkig maar, want er was tot mijn vreugde veel om te ontdekken.) Ida was geen gemakkelijke vrouw. ‘Heerszuchtig’, noemt Koenen haar, ‘eigengereid. ‘Wereldvreemd’ ook. Begrijpelijk, want uit brieven blijkt dat Ida vaak, niet zelden langdurig, in conflict raakte met collega-dichters en collega’s van school. Koenen neemt het woord nergens in de mond, maar het woord ‘vete’ kwam een paar keer bij mij op, bijvoorbeeld tijdens het lezen van de paragrafen die Koenen wijdt aan de ‘haat’ - een woord dat de biografe wél hanteert - die Ida in haar latere leven koesterde voor Kees Fens, die haar onrecht zou hebben gedaan door niet al te jubelend te schrijven over haar werk. Koenen levert overtuigend bewijs voor de stelling dat die haat zich niet rationeel laat verklaren, misplaatst is eigenlijk. (Anderen gebruikten beduidend negatievere bewoordingen om over ida’s werk te schrijven.) Koenen is sowieso goed kritisch op Ida en haar werk, haar omgang met anderen en Ida’s (werk)relatie met Marie van der Zeyde, Ida’s vriendin en geliefde. Daarmee heeft Koenen oog voor het ‘dichterlijk genie’ Ida Gerhardt, haar zachtere kanten - Ida hield veel van kinderen - en de vruchtbare samenwerking met Marie (met wie zij onder meer de Psalmen vertaalde), maar tuimelt zij niet in de val waarin Marie van der Zeyde wel trapte, die van blinde adoratie.

Hoe goed geschreven en gedocumenteerd ik de biografie ook vind, de professionele distantie van Koenen werd tijdens het lezen door mij soms wel wat al te veel gevoeld. Ik had graag van de mens Ida leren houden. Dat dat niet gelukt is, is natuurlijk grotendeels te wijten aan de dichteres, vertaalster en classica die Ida wás en mijn eigen ideeën daarover, die op hun beurt weer gekleurd worden door mijn afkeer van een al te dogmatisch, op tucht geschoeid leven, maar laat onverlet dat het schrijven van een biografie naast waarheidsvinding óók een daad van liefde is en het in deze biografie aan liefde een beetje ontbreekt.