Vor dem Untergang: Hitlers Jahre in der »Wolfsschanze«

by Felix Bohr

Unweit des ostpreußischen Rastenburg, des heutigen Kętrzyn in Polen, befand sich ein zentraler Ort des Zweiten Weltkriegs: das »Führerhauptquartier Wolfsschanze«. Dort verbrachte Adolf Hitler nach dem Angriff auf die Sowjetunion den Großteil seiner Zeit. Dort wurde über die systematische Ermordung der europäischen Juden entschieden. Dort ereignete sich am 20. Juli 1944 das Stauffenberg-Attentat, das der Diktator nur leicht verletzt überlebte. Doch während der Name vielen ein Begriff ist, haben die wenigsten eine genaue Vorstellung von der Anlage selbst und dem, was sich dort über knapp dreieinhalb Jahre abspielte.

Auf der Basis von Zeitzeugnissen und bislang unveröffentlichten Dokumenten rekonstruiert Felix Bohr den Alltag in der »Wolfsschanze«. Seine Schilderungen verknüpft er mit grundlegenden Fragen: Was erfährt man aus den Berichten von Offizieren, Köchinnen und Kammerdienern über Hitlers Persönlichkeit? Wie beeinflussten die zunehmend chaotischen Verhältnisse und die paranoide Atmosphäre in dem abgelegenen Komplex die dort getroffenen Entscheidungen? Aus Bohrs dichten Beschreibungen ergibt sich eine präzise Analyse der obersten Ebene des NS-Regimes, die zwischen Teestunden und Waldspaziergängen das deutsche Menschheitsverbrechen plante.

Genres: History, Nonfiction

298 pages, Hardcover

First published April 14, 2025

Reviews

[Daniel · Rating 4 out of 5]

Die Wolfsschanze/Wolfschanze war eine Bunkeranlage in Ostpreußen, die von Adolf Hitler und seinen Führungskader genutzt wurde um von dort aus den Vernichtungskrieg gegen die Sowjetunion zu planen und durchzuführen. Hier fand das Attentat am 20. Juli 1944 statt und sie wurde vor der Eroberung der Roten Armee zerstört. Sie lag im heutigen Polen, Kętrzyn (Rastenburg) im Wald bei Gierłoż (Görlitz).
Felix Bohr zeigt in 7 Kapitel mit zahlreichen Quellen und Augenzeugenberichten, von Mitarbeitenden (Sekretärinnen, Bewacher etc.), den Alltag mit Hitler sowie seinen psychischen sowie körperlichen Verfall bis zum Rückzug nach Berlin und dem Selbstmord.
Gut und schnell lesbar.

[Aleksandra Gratka · Rating 5 out of 5]

O Wilczym Szańcu wiedziałam tyle, co większość - ogromna twierdza, w której prawie udało się wyeliminować wodza III Rzeszy. Myślałam, że Felix Bohr skupi się tylko na tym, a tu - proszę - fascynująca opowieść o codzienności Adolfa i jego świty, z wojenną zawieruchą w tle.

Hitler spędził w Wilczym Szańcu ponad 800 dni, więcej niż gdziekolwiek indziej. Budowa fortecy była czasochłonna, ale powstał kompleks imponujący i bezpieczny (hasło zmieniane raz dziennie, budynki chroniące przed bombami każdego typu).
Autor sporo miejsca poświęca samemu wodzowi. Lubił święta i ciastka w kształcie swastyki, robił prezenty kobietom, które cenił (Leni Riefenstahl na przykład), oszczędnie się uśmiechał, bo miał problemy z zębami. Zresztą im dalej w wojnę, tym mniej powodów do uśmiechu - nastrój w Wilczym Szańcu posępniał.
Hitler jest tu człowiekiem ze słabościami, choć przecież nadal potworem. Słynna charyzma wodza oparta była na prostocie, to nie Benito z piersią w orderach. Fiksacja na punkcie zdrowia objawiała się manią czystości i niechęcią do mięsa. Ach, biedni towarzysze niedoli, w twierdzy mogli tylko marzyć o soczystych stekach. A tych towarzyszy cały tłum - historycy, sekretarki, kucharze, radiotelegrafiści, osobisty lekarz, który aplikował zastrzyki na potencję przed wyjazdowymi randkami z Ewą Braun (nigdy nie była w Wilczym Szańcu!), a Bormann pilnował: "Do Hitlera tylko przeze mnie!".
Im gorzej na froncie (Stalingrad), tym większa izolacja i nuda. Ta izolacja to w ogóle ciekawy temat: Hitler nigdy nie był w wirze walki, nie widział obozu koncentracyjnego, a tylko wydawał rozkazy, i to bardzo ostrożnie (nie istniała żadna "zasadnicza decyzja" w sprawie Holocaustu).
Wreszcie, 20 lipca 1944, wszystko mogło się skończyć, niestety, zamach pułkownika hrabiego Stauffenberga okazał się nieudany. Po nim Hitler zmienił się we wrak człowieka, schorowany, smętny, coraz bardziej izolowany od świata. Aż chce się dodać: i bardzo dobrze!
Po wojnie potrzeba było 10 lat, by rozminować Wilczy Szaniec, który teraz jest atrakcją turystyczną.

Felix Bohr napisał książkę historyczną, którą czyta się jak fascynującą powieść. Sporo się dowiedziałam i naprawdę trudno mi było się oderwać.

[Eline Westbeek · Rating 4 out of 5]

Erg te spreken over dit boek (de Nederlandse vertaling), dat gaat over de Wolfsschanze in huidig Oost-Polen, waar Hitler tijdens de oorlog verreweg de meeste tijd doorbracht. Het boek schetst een gedetaileerd beeld van hoe het bunkercomplex eruit zag, wie waar wanneer sprak en hoe de ontwikkelingen in de oorlog werden aangestuurd vanuit deze locatie (vaag micromanagement), of juist het complex bereikten (abstracties die niet tot Hitler doordrongen).

In de epiloog schetst Bohr de Wolfsschanze als "belangrijke voorwaarde voor de radicalisering van Hitlers dictatuur". De repetitie van de dagindeling, zoals de dagelijkse theeuren of maaltijden, met een klein groepje mensen, faciliteerde een zichtbare machtsstrijd onder hoge officieren. Wie mocht naast de Führer zitten en wie werd naar de bijzettafel gedegradeerd? Mijn kanttekening hierbij is wel: zo'n dynamiek zou toch in elk soort bunkercomplex kunnen ontstaan? De afstand, zo diep in het bos en ver van Berlijn, had misschien een extra isolerend effect, maar het boek bespreekt juist uitvoerig dat de visite in de Wolfsschanze een komen en gaan was van nazikopstukken.

Het boek maakt voorts inzichtelijk hoe de Wolfsschanze eraan bijdroeg dat Hitler vervreemdde van de beleving van Otto Normalverbraucher, van de militaire realiteit en van zijn eigen gruwelbevelen. Terwijl 'zijn' soldaten stierven aan het front, Hamburg en Dresden werden verwoest en honderdduizenden partizanen en burgers en miljoenen Joden werden vermoord boog Hitler zich onder meterdik beton over een landkaart op schaal 1:100.000 (1 kilometer = 1 centimeter). Hij verliet zijn bunker alleen om zijn hond uit te laten. Hitler heeft nooit een vernietigingskamp gezien. Officieren kwamen misschien wel naar de Führer, maar de Führer zelf kwam zelden buiten uit veiligheidsoverwegingen. De plek maakte isolement mogelijk - al vraag ik me ook hier af of Hitler vanuit zijn bunker in Berlijn meer realiteitszin had behouden.

Sterk vind ik het gebruik van citaten uit dagboeken en verklaringen van medewerkers op de Wolfsschanze. De ooggetuigenverslagen maken dat de plek - en het naziregime - tot leven komt. Ook ben ik me door het boek bewust geworden van mijn blinde vlekken, met name ten aanzien van de afschuwelijke massamoorden in Poolse en Oekraïense steden en de opstanden in Warschau. Dit boek over dit hoofdkwartier geeft andere perspectieven: het naziregime van binnenuit en de oorlog vanuit het oosten.

[Esther van der Krol · Rating 5 out of 5]

Een uitstekend boek, heel knap opgebouwd. Je krijgt een interessant inkijkje in het dagelijks leven op de Wolfsschanze. De historische gebeurtenissen worden mooi afgewisseld met beschrijvingen van het gedrag van Hitler, het personeel en de belangrijkste nazi-kopstukken. Heel boeiend!

[CzarnaLenoczka · Rating 3 out of 5]

Wilczy szaniec. Sekrety tajnej kwatery Hitlera autorstwa Felix Bohr to pozycja, która już samym tematem przyciąga uwagę miłośników historii II wojny światowej. Wilczy Szaniec od dekad rozpala wyobraźnię historyków, pasjonatów militariów i turystów odwiedzających Mazury. To właśnie stamtąd Adolf Hitler przez ponad dwa lata kierował wojną na froncie wschodnim, podejmując decyzje, które wpłynęły na losy milionów ludzi. Nic więc dziwnego, że miejsce to wciąż budzi zainteresowanie i prowokuje kolejne próby opowiedzenia jego historii.
Książka Bohra skupia się przede wszystkim na funkcjonowaniu samej kwatery oraz codzienności jej mieszkańców. Autor korzysta z licznych źródeł, relacji świadków i dokumentów, próbując zrekonstruować życie za grubymi betonowymi ścianami jednego z najpilniej strzeżonych miejsc III Rzeszy. Dzięki temu czytelnik może dowiedzieć się wielu interesujących rzeczy na temat organizacji kompleksu, zwyczajów Hitlera, jego otoczenia oraz funkcjonowania wojennej machiny decyzyjnej.
I trzeba przyznać, że pod względem faktograficznym książka potrafi zaciekawić. Szczególnie interesujące są fragmenty poświęcone codziennemu życiu Hitlera i jego najbliższego kręgu współpracowników. Autor pokazuje nie tylko wojskowe i polityczne aspekty funkcjonowania Wilczego Szańca, ale również zwykłą codzienność ludzi zamkniętych w odizolowanym leśnym kompleksie. Jak wyglądały ich dni? Jak spędzali wolny czas? Jak zmieniało się zachowanie Hitlera wraz z pogarszającą się sytuacją wojenną? To właśnie tego rodzaju szczegóły należą do najmocniejszych stron publikacji.
Jednocześnie trudno oprzeć się wrażeniu, że książka ma bardzo akademicki charakter. Momentami przypomina bardziej pracę dyplomową lub rozbudowaną rozprawę historyczną niż reportaż historyczny skierowany do szerokiego grona odbiorców. Już we wstępie autor szczegółowo omawia zawartość kolejnych rozdziałów, a następnie konsekwentnie realizuje przyjęty plan. Sam również otwarcie przyznaje, że jego celem jest przede wszystkim analiza istniejących źródeł i opinii innych badaczy.
Nie ma w tym oczywiście nic złego - dla wielu czytelników właśnie taka metoda pracy będzie zaletą. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy oczekujemy bardziej autorskiego spojrzenia lub świeżej interpretacji wydarzeń. W dużej mierze otrzymujemy bowiem historię opowiedzianą poprzez cytaty i ustalenia wcześniejszych badaczy. Autor pełni rolę przewodnika po istniejącej wiedzy, a nie historyka proponującego własną, wyraźnie zarysowaną narrację.
Najwięcej kontrowersji wzbudził jednak we mnie sposób przedstawiania niektórych postaci i wydarzeń. Trudno było mi pozbyć się wrażenia, że autor momentami opisuje Hitlera ze zbyt dużą dozą empatii, która nie wydaje się odpowiednio wyważona. Oczywiście badacz historii powinien dążyć do zrozumienia mechanizmów działania swoich bohaterów, a nie jedynie ich potępiania. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy granica między analizą a niezamierzonym ocieplaniem wizerunku staje się nieco rozmyta.
Jeszcze większy dyskomfort wywołał u mnie sposób przedstawiania polskiej perspektywy. W wielu miejscach odnosiłam wrażenie, że doświadczenia Polaków zostały zepchnięte na dalszy plan. Autor bardzo dużo miejsca poświęca zagładzie europejskich Żydów - co jest oczywiście w pełni uzasadnione, ponieważ była to jedna z największych zbrodni w historii ludzkości -jednak równocześnie stosunkowo niewiele uwagi poświęca losom pozostałych ofiar niemieckiej okupacji.
Momentami można wręcz odnieść wrażenie, że polska perspektywa historyczna została znacząco zredukowana, a ogrom cierpień poniesionych przez obywateli II Rzeczypospolitej nie wybrzmiewa z należytą siłą. Nie chodzi o tworzenie hierarchii ofiar, lecz o zachowanie odpowiednich proporcji i pamięć o tym, że niemiecka polityka okupacyjna dotknęła miliony Polaków, którzy również ginęli w egzekucjach, obozach koncentracyjnych, pacyfikacjach wsi czy podczas działań wojennych.
To właśnie ten aspekt okazał się dla mnie najbardziej problematyczny i ostatecznie najmocniej wpłynął na odbiór książki.
Nie zmienia to jednak faktu, że Wilczy szaniec. Sekrety tajnej kwatery Hitlera pozostaje interesującą pozycją dla osób zainteresowanych historią II wojny światowej oraz funkcjonowaniem nazistowskiego aparatu władzy. Autor wykonał ogromną pracę badawczą i zgromadził imponującą liczbę źródeł, dzięki którym czytelnik może zajrzeć za kulisy jednego z najbardziej tajemniczych miejsc wojennej Europy.
To książka, która dostarcza wielu ciekawych informacji i pozwala lepiej zrozumieć realia funkcjonowania Wilczego Szańca. Jednocześnie jej akademicki charakter oraz niektóre decyzje dotyczące sposobu prowadzenia narracji sprawiają, że nie jest to lektura pozbawiona wad.
Dla pasjonatów historii będzie wartościowym źródłem wiedzy. Dla czytelników szukających bardziej reporterskiej opowieści lub wyrazistej autorskiej interpretacji może okazać się nieco zbyt odtwórcza i momentami emocjonalnie wątpliwa.
Za egzemplarz recenzencki dziękuję
Wydaniwctwu Znak
#współpracarecenzencka
#współpracabarterowa
#współpracareklamowa

[Karolina Osewska · Rating 4 out of 5]

99/52/2026
"Wilczy Szaniec. Sekrety tajnej kwatery Hitlera na Mazurach" Felix Bohr Hi:story Otwarte #recenzja #współpracabarterowa #wilczyszaniec #IIwojnaświatowa #historia

Wilczy szaniec

Wilczy szaniec – w latach 1941- 1944 kwatera główna Adolfa Hitlera i Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych, w lesie gierłoskim, na wschód od leżącej na skraju lasu wsi Gierłoż (wtedy Görlitz) i 8 km na wschód od Kętrzyna (obecnie w woj. warmińsko-mazurskim). Kwatera została wybudowana, aby Hitler mógł z niej dowodzić wojskami podbijającymi ZSRR.

Betonowa twierdza, niemal niewidoczna z powietrza dzięki zamaskowaniu sztuczną roślinnością, z zaminowanym terenem otaczającym kompleks, w której Hitler spędził ponad osiemset dni podczas II wojny światowej. Kierował stamtąd działaniami wojennymi na froncie wschodnim, ale nie tylko, to w Wilczym Szańcu podjął decyzję o eksterminacji Żydów, to tam przyjmował gości, spotykał się z wojskowymi, dowódcami, elitą SS. Hitler odcięty od świata zewnętrznego zamknięty w bunkrach o ścianach, których grubość dochodziła nawet do ośmiu metrów, zupełnie tracił poczucie realności, popadał w coraz większą paranoję, chciał mieć ostatnie słowo przy każdej podejmowanej decyzji, nie interesowały go losy swoich własnych żołnierzy, nie przejmował się tym, że giną w nierównej walce z Armią Czerwoną z jednej strony, a z drugiej z siłami aliantów. W Wilczym Szańcu Hitler miał swój ustalony grafik dnia codziennego, układany oczywiście pod jego osobę. To tam również doszło do nieudanego zamachu na Hitlera przeprowadzonego 20 lipca 1944 roku przez niemieckiego pułkownika Clausa von Stauffenberga. Wydarzenie to stało się symbolem rozpadu wewnętrznego Trzeciej Rzeszy. Po próbie zamachu zdrowie fizyczne i psychiczne Hitlera pogorszyło się jeszcze bardziej, a on sam nie ufał już nikomu. Pragnął zemsty najpierw na wykonawcach zamachu, których rozkazał rozstrzelać, a po wybuchu powstania warszawskiego na powstańcach i Warszawie, którą rozkazał zrównać z ziemią. Śmiało można powiedzieć, że Hitler pogrążał się w degrengoladzie emocjonalnej i umysłowej, a gdy front wschodni nie podołał ZSRR, a alianci wkroczyli do Berlina, to Führer jak przystało na tchórza z wielkim ego, ale z niewielką ilością odwagi i brakiem szerszego spojrzenia na świat, popełnił samobójstwo w bunkrze pod Kancelarią Rzeszy.

Autor recenzowanego tu reportażu opierając się na licznych, także niepublikowanych wcześniej dokumentach i relacjach świadków, w tym najbliższych Hitlerowi oficerów i personelu (sekretarek, kamerdynerów), odtwarza codzienność Wilczego Szańca i odsłania sekrety miejsca, które kryje jeszcze w sobie wiele tajemnic. Autor porusza kwestie przywołane przeze mnie wyżej w recenzji. Reportaż czyta się dobrze, autor stosuje przystępny język, nie zasypuje czytelnika ogromną ilością materiału, ale dzięki przypisom daje mu możliwość pogłębienia tematu. Jedyne zastrzeżenie jakie bym miała to takie, że autor pisząc o ofiarach obozów koncentracyjnych nie wspomina o Polakach, a przecież oni także padali ofiarą zbrodniczej machiny Hitlera. Reportaż ciekawy, zwłaszcza dla osób, które nie interesowały się wcześniej Wilczym Szańcem, a których interesuje historia, a zwłaszcza czasy II wojny światowej. Polecam !

Za egzemplarz do recenzji dziękuję wydawnictwu Hi:story i Otwarte.

[mommy_and_books · Rating 5 out of 5]

Czy jesteście gotowi poznać tajemnice Wielkiego Szańca, prawdziwego ośrodka władzy Trzeciej Rzeszy? 

" [...] Ku memu przerażeniu spostrzegłem, że Rzeszą kieruje wrak. [...]"

Coś nieprawdopodobnego — niemiecki autor Felix Bohr, w prawdziwy, niekoloryzowany sposób przedstawia nam historię Wilczego Szańca. Nie dodaje i nie odejmuje niczego Hitlerowi. Pokazuje nam jego dwa oblicza. Dla wybranych dobre, a dla reszty złe. Dla mnie osobiście Hitler był szaleńcem, schizofrenikiem, który na początku "pięknie" przemawiał, dlatego poszły za nim tłumy. Z biegiem czasu stał się facetem kompletnie odklejony od rzeczywistości. Dziwię się, że ani razu nie zwiedził obozów zagłady. Jedynie co robił, to wydawał rozkazy ze swojej kwatery w Wilczym Szańcu. 
Nadal nie mogę pojąć, jak naród niemiecki mógł ślepo podążać za tym furiatem i fanatykiem. Generałowie, pułkownicy, widząc, że giną niemieccy żołnierze i nie mają szans na pokonanie Armii Czerwonej, powinni sami wycofać swoje wojska. Oczywiście bez wiedzy wodza. Jednak ich zaślepienie i strach o pozycję, przy boku ukochanego Hitlera nie pozwalało logicznie myśleć. 
Żałuję, że zamach na Führera, przeprowadzony 20 lipca 1944 roku przez niemieckiego pułkownika Clausa von Stauffenberga w Wilczym Szańcu, się nie powiódł. Jedynum plusem było to, że moim zdaniem zapoczątkowało upadek Hitlera i jego późniejsze samobójstwo. Odszedł z tego świata jak zwykły tchórz, bojąc się odpowiedzialności za własne haniebne rozkazy. Więcej o tym zamachu dowiecie się z tej książki.
Cieszę się, że Felix Bohr wyjawił nam sekrety tajnej kwatery Hitlera na Mazurach. Dzięki temu możemy na własne oczy, zobaczyć jak się tam żyło, do czego dochodziło i jak wyglądała rutyna Hitlera i jego bliskich współpracowników. A wszystko to, dzięki świadkom, którzy przemówili. 
Zdradzę wam jedną ciekawostkę, o której przeczytałam w tej książce. Resztę poznacie sami, podczas czytania. Hitler miał bardzo dobry słuch do tego stopnia, że rozróżniał ludzi po sposobie stawiania kroków. 
Hitler był typowym przedstawicielem lekomanów. Łykał dziennie tyle prochów, że to jakiś cud, że dożył tylu lat. Niejeden z nas już dawno na jego miejscu odszedłby z tego świata. Wydaje mi się, że przez miksowanie leków stał się jeszcze większym furiatem i fanatykiem mordowania Żydów i Słowian. 
Ciekawa jestem, jakby odnalazł się na froncie, walcząc u boku swoich żołnierzy, często niestety szesnastoletnich. 
Jestem zachwycona, że Felix Bohr dokopał się do tylu ważnych źródeł, o których istnieniu świat tak jakby zapomniał. A przecież właśnie z Wilczego Szańca wychodziły najważniejsze rozkazy dotyczące zlikwidowania tysięcy istnień. To z tego miejsca Hitler wydał rozkaz całkowitego zniszczenia Warszawy. 
 Poznałam tutaj mnóstwo ciekawostek, o których istnieniu nie miałam zielonego pojęcia. Dzięki temu pogłębiłam swoją wiedzę. Oprócz suchego tekstu, podziękowań i przypisów, znalazłam tutaj czarnobiałe fotografie i to, co lubię w książkach historycznych, mapki. Okładka jest świetna i przyciągająca wzrok.
Książkę "Wilczy Szaniec" autorstwa Felixa Bohra polecam wszystkim czytelnikom, a zwłaszcza miłośnikom historii drugiej wojny światowej i wszystkim tym, co lubią wiedzieć więcej.
Nie jest to lekka historia, ale warto ją przeczytać i przekazywać kolejnym pokoleniom. 

Czy można kochać zwierzęta, okazywać im swoją miłość i jednocześnie być potworem w ludzkiej skórze, dla którego życie ludzkie jest nic niewarte?

[Kulturowa.Anihilacja · Rating 5 out of 5]

Wilczy Szaniec kompleks, który chyba nikomu nie jest obcy, a jednak autorowi udało się zdecydowanie poszerzyć perspektywę patrzenia na ten obiekt, ponieważ nie była to tylko militarna forteca, ale i swoiste centrum psychologiczne Rzeszy, w którym obsesja kontroli i paranoja okazały się trucizną.

Autor pokazał znacznie więcej, niż można wyczytać w podręcznikach historycznych, ponieważ oprócz kluczowych decyzji zapadających w betonowym labiryncie, pokazał prozę życia w Kętrzyńskim kompleksie a mowa o monotonnych odprawach, panującym strachu, czasem absurdalnych rozkazach i funkcjonowaniu w oficerskiej hierarchii. Ta perspektywa pokazuje, jak system Rzeszy upadał, jak oparty na fanatyzmie i terrorze nie miał możliwości przetrwania.
Bohr posiłkuje się relacjami świadków i dokumentacja, co oprócz uwiarygodnienia daje pełniejszy obraz przemian Führera, które popychały go w obsesje. Jest w tym wszystkim pewna metafora, ponieważ mury szańca były barierą fizyczną, która stała się także ograniczeniem psychicznym, które spętało ludzki umysł niczym wiezienie.

Autor nie pominął wątku słynnego zamachu z 1944 roku, który był punktem kulminacyjnym postępującego chaosu i finałowego rozpadu III Rzeszy. Pomimo że są to wydarzenia z dawnych lat, to autor opisuje je niezwykle plastycznie, co podczas czytania wywoływało całkiem sporo emocji.
Książka nie należy to lektur lekkich, bo czytając o brutalności wojny i decyzjach, które odbierały ludzkie życia, trudno zachować jakikolwiek optymizm czy pozytywne odczucia. Reportaż przypomina również, jak działa machina wojenna i pokazuje, jak wielkiej zbrodni dokonali Ci będący w mazurskiej kwaterze.

Bohr przypomina o tym co powinno być pamiętane niczym blizna na ludzkości, bo nawet po latach ta historia czytelnika doświadcza. Książka bardzo wnikliwe pokazuje proces decyzyjny i jego następstwa, bo ucierpiały miliony ludzi. Wilczy Szaniec skrywa mrok i wiele cieni, które absolutnie nigdy nie powinny zostać zapomniane.

[mariuszowelektury · Rating 5 out of 5]

Książka wyróżnia się na tle innych publikacji o II wojnie tym, że koncentruje się na miejscu, w którym między latem 1941 a listopadem 1944 podejmowano decyzje dotyczące przebiegu wojny. Temat rzadko podejmowany, ponieważ Wilczy szaniec z racji położenia po 1945 za żelazną kurtyną był marginalizowany w historiografii. Felix Bohr splata historię wojny z codziennym życiem w miejscu rządzącym się własnymi prawami.

Autor, korzystając ze wspomnień oficerów, sekretarek, adiutantów, odtwarza atmosferę tego mikrokosmosu z dbałością o szczegóły, pokazując rytm dnia wyznaczany przez odprawy, procedury bezpieczeństwa, osobliwe rytuały.

Do świadectw podchodzi z krytycyzmem, dostrzegając fakt, że skoro powstały po wojnie, to noszą ślady samousprawiedliwienia, relatywizowania własnej roli. Pod tym względem również ta książka jest interesująca, odsłaniając mechanizmy pamięci i sposoby opowiadania o własnej roli.
Wilczy szaniec jawi się nie jako kompleks bunkrów, lecz przestrzeń kształtująca zachowania.

Architektura, otoczenie lasów, izolacja od świata zewnętrznego, rytualizacja codzienności tworzą sprzyjające okoliczności do radykalizacji. Miesiące przebywania w tym samym otoczeniu: fanatyków, dworzan, popleczników, prowadzą do swoistej bańki poznawczej, która filtruje raporty, oczekiwania, wyobrażenia. Zamknięcie z jednej strony powoduje oderwanie od rzeczywistości, a z drugiej coraz mocniejszy wpływ na nią, rodzi podejrzenia spisków, kłamstw.

Książka jest więc próbą pokazania mechanizmów władzy, które wynikają nie tylko z charakteru wodza, ideologii, ale również miejsca, w którym podejmowane są kluczowe decyzje.

[Aljoscha · Rating 5 out of 5]

Unglaublich gut und ganz viel Neues für mich. Mir war nicht bewusst, wie viel Zeit Hitler in der Wolfsschanze verbrachte: Über 800 Tage, so lang wie an keinem anderen Ort während des Krieges. Trotzdem wirkt der Ort, bis auf das gescheiterte Attentat von Stauffenberg, in der deutschen Erinnerungskultur ziemlich unterrepräsentiert.

Das Buch ist ein stetiger Wechsel zwischen Einblicken in Hitlers Privatleben: Teesstunden mit stundenlangen Redeschwällen Hitlers zu trivialen Themen wie Bodenturnen, Waldspaziergängen mit Blondi, Ausschlafen bis 11 Uhr, Geschenke an Mitarbeiter, seiner Vorliebe für vegetarische Süppchen (in die sein Leibkoch heimlich Fleisch mischte) - und der Planung des deutschen Menschheitsverbrechens.

Oft schämt man sich beim Lesen fast dafür, wie spannend die Schilderungen aus Hitlers Alltag sind. Das ist aber keine Verharmlosung sondern zeigt, auf welch engem Raum sich banales und mörderisches gleichzeitig abspielen konnten. Das Böse ist aber eben auch banal. Wenn man Hitler und seinen engsten Kreis nur als mörderische Monster stilisiert, macht man es sich zu leicht spricht viele Millionen Mittäter frei, in dem man den Fokus auf das "personifizierte Böse" lenkt.

Speziell hervorzuheben sind noch die Aufzeichnungen des Historikers Felix Hartlaub aus denen Bohr viel zitiert. Hartlaub hat in der in der Wolfsschanze das offizielle Kriegstagebuch des Oberkommandos der Wehrmacht geführt.

[Daria (jezykowy.koneser) · Rating 4 out of 5]

"Wilczy Szaniec. Sekrety tajnej kwatery Hitlera na Mazurach" to bardzo ciekawa książka, to podróż przez historię.

Chyba każdy słyszał o tym miejscu, ja też choć jeszcze nie udało mi się go odwiedzić. Ale nic o nie nie wiedziałam poza tym, że Wilczy Szaniec istnieje i był siedzibą Hitlera.

Autor oprowadza nas po tych terenach, mamy okazję zobaczyć zdjęcia (nie wiem jak wy, ale ja uwielbiam zdjęcia w książkach historycznych!).

O czym przeczytamy w tej książce? O topografii kwatery głównej, o jej budowie, o tym jak Hitler działał w obszarze zamkniętym, poznamy kilka postaci z jego otoczenia. Dowiemy się jak wyglądała codzienność i przebieg dnia w kwaterze głównej, poczytamy o procesach decyzyjnych, które doprowadziły do Zagłady, o zamachu czy opuszczeniu kompleksu.

Książka jest napisana przystępnym językiem i wiele się z niej dowiedziałam. To naprawdę interesująca historia.

Niezmiennie zachęcam Was do sięgania po książki historyczne. Zarówno aby poznać historię jak i umieć jej zapobiegać wyłapując niepokojące podobieństwa teraźniejszości do przeszłości.

[Kristof Lauwers · Rating 5 out of 5]

De Wolfsschanze was het hoofdkwartier in Oost-Pruisen waar Hitler bijna drieënhalf jaar het meest verbleef, vanaf de zomer van 1941 - na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie - tot 20 november 1944. Hitler en zijn getrouwen waren er in het bunkercomplex in de dichte bossen bij Rastenburg ver weg van het (westelijke) front, Berlijn en de oorlogsgeweld zoals de geallieerde bommen die op Duitse steden vielen. Hitler en zijn getrouwen voelden zich er veilig, tot de (mislukte) bomaanslag op Hitler die graaf Von Stauffenberg er pleegde met een bom in een aktetas onder een tafel. Hoe beïnvloedden de steeds chaotischer wordende omstandigheden en de paranoïde sfeer in de Wolfsschanze de beslissingen die Hitler er nam? Wat onthullen de verslagen van officieren, koks en bedienden over Hitlers persoonlijkheid.
Een zeer interessant boek. Leest heel vlot en aangenaam. Ik las al veel over de geschiedenis van de Wereldoorlogen. Maar over wat er in en rondom de Wolfsschanze gebeurde tijdens de oorlogsjaren wist ik - voor het lezen van dit boek - weinig of niets.

[Pascal Zieke · Rating 5 out of 5]

Das Buch verbindet historische Fakten mit einer lebendigen Erzählweise. Gerade dadurch entsteht ein differenziertes Bild dieser Zeit, ohne dabei den Spannungsbogen zu verlieren.
Unter anderem besonders interessant sind die Einblicke ins alltägliche in der Leben Wolfsschanze.