What do you think?
Rate this book
De schaduwelite voor en na de crisis
'De schaduwelite voor en na de crisis' beschrijft met veel vaart hoe de financiële elite Amsterdam tot internationaal zakencentrum wilde bombarderen. De gevolgen van de financiële crisis van 2008 zijn gigantisch geweest. Niet alleen voor de Nederlandse economie, de schatkist en de leefomstandigheden van honderdduizenden burgers, maar ook voor de sector zelf. De banken zijn nog slechts een schim van wat ze geweest zijn en de hoop van Amsterdam om als financieel centrum ooit nog eens Londen naar de kroon te steken is een ijdele droom gebleken.
In de twee decennia tot aan de crisis werd in Nederland een financieel waterhoofd gecreëerd dat mondiaal zijn gelijke niet kent. Met desastreuze gevolgen: toonaangevende banken die met geld van de belastingbetalers van de ondergang gered moesten worden, een dramatische toename van het aantal huishoudens met torenhoge hypotheekschulden en een alsmaar stijgende werkloosheid. Desondanks probeert een hecht netwerk van bankiers, accountants, advocaten, trustboeren, lobbyisten, toezichthouders en een enkele verdwaalde politicus de geoliede geldmachine zoveel mogelijk te beschermen tegen in wetgeving verpakte volkswoede. Dit boek gaat over hen: de schaduwelite, die niets heeft geleerd en niets is vergeten. En over de middelen - lobbyen, dreigen, chanteren, verwarren, spinnen, framen, verhullen, verdraaien, verzwijgen - die zij gebruikt om alles zoveel mogelijk bij het oude te laten.
'Ewald Engelen begrijpt hoe het werkt met de banken, hij is onafhankelijk, niet bang om te zeggen wat hij denkt en hij schrijft het ook nog begrijpelijk op.' - Joris Luyendijk
'Ik heb een zwak voor Ewald (hij heeft mij ooit een stalinist genoemd, dat schept een band).' - Arnon Grunberg
'Engelen legt goed onderbouwd en op ongenadige wijze de zweep over de kaste die de catastrofale financialisering van de Nederlandse samenleving mogelijk maakte en daar tot op de dag van vandaag mee doorgaat.' - Eric Smit, hoofdredacteur en mede-oprichter van Follow the Money
In de twee decennia tot aan de crisis werd in Nederland een financieel waterhoofd gecreëerd dat mondiaal zijn gelijke niet kent. Met desastreuze gevolgen: toonaangevende banken die met geld van de belastingbetalers van de ondergang gered moesten worden, een dramatische toename van het aantal huishoudens met torenhoge hypotheekschulden en een alsmaar stijgende werkloosheid. Desondanks probeert een hecht netwerk van bankiers, accountants, advocaten, trustboeren, lobbyisten, toezichthouders en een enkele verdwaalde politicus de geoliede geldmachine zoveel mogelijk te beschermen tegen in wetgeving verpakte volkswoede. Dit boek gaat over hen: de schaduwelite, die niets heeft geleerd en niets is vergeten. En over de middelen - lobbyen, dreigen, chanteren, verwarren, spinnen, framen, verhullen, verdraaien, verzwijgen - die zij gebruikt om alles zoveel mogelijk bij het oude te laten.
'Ewald Engelen begrijpt hoe het werkt met de banken, hij is onafhankelijk, niet bang om te zeggen wat hij denkt en hij schrijft het ook nog begrijpelijk op.' - Joris Luyendijk
'Ik heb een zwak voor Ewald (hij heeft mij ooit een stalinist genoemd, dat schept een band).' - Arnon Grunberg
'Engelen legt goed onderbouwd en op ongenadige wijze de zweep over de kaste die de catastrofale financialisering van de Nederlandse samenleving mogelijk maakte en daar tot op de dag van vandaag mee doorgaat.' - Eric Smit, hoofdredacteur en mede-oprichter van Follow the Money
- GenresSociety
248 pages, Paperback
First published October 20, 2014
2 people are currently reading
56 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 6 of 6 reviews
March 6, 2021
Gedetailleerd en uitgebreid geresearchd boek over de nieuwe elite van Nederland en ver daarbuiten in de rijke wereld: de financiële elite. Over hun nog steeds enorme invloed op politiek, economie, bedrijfsleven en de levens van individuele mensen. Over de drijfveren en motieven die deze mensen tot een elite maakt: eigenbelang, macht en zelfverrijking. Onthutsend boek. De vraag die je je na afloop stelt, is waarom dit boek zo weinig stof doet opwaaien in de samenleving.
Financialisering van Nederland
Ewald Engelen beschrijft met kennis van zaken hoe Nederland meer en meer in financieel vaarwater is geraakt. Hij bedoelt daarmee dat burgers, bedrijven en publieke organisaties steeds meer afhankelijk zijn geworden van financiële instellingen en hun intermediairs. Daardoor zijn financiële waarden andere waarden gaan overheersen in de samenleving: winst, solvabiliteit, liquiditeit, risico en rendement per aandeel (ten koste van: professionaliteit, inclusiviteit, solidariteit, rechtvaardigheid, perfectionisme, prudentie). Engelen noemt dit financialisering: toenemende maatschappelijke dominantie van financiële maatstaven als criteria voor succes.
Catharsis
Engelen streeft met zijn boek niets minder dan “catharsis” na. Volgens hem is het grote probleem van na de crisis niet het ontbreken van technische oplossingen maar van politieke wil: “Politieke wil vereist woede, ophef, catharsis - waarna met een beetje geluk mobilisatie volgt. Catharsis, dat is het doel van dit boek.”
“In 1992 had de financiële sector nog het zelfbeeld de reële economie te dienen; in 2007 was het gefinancialiseerde kapitalisme een volledig zelfreferentieel systeem geworden: bankieren voor zichzelf of geld met geld maken.”
Light touch
Nederland heeft haar toezichtmodel op de financiële industrie overgenomen van het United Kingdom, met Londen als Europa’s belangrijkste financiële centrum. Engelen noemt het ‘light touch’ -regulering: “Niet: alles wat niet expliciet is toegestaan is verboden, maar alles wat niet expliciet is verboden is toegestaan.” Dit is nog steeds de communis opinio, evenals in de (corporate) advocatuur. Engelen maakt aannemelijk dat het toezicht niet alleen ‘light’ is in Nederland, maar dat toezichthouders zoals DNB actief meewerken aan de financialisering van de Nederlandse economie.
Wat ik niet wist...
In de economie wordt aan banken de rol toebedeeld van kredietverstrekker aan bedrijven. Bedrijven hebben dat nodig om te kunnen investeren, de productie voor belangrijke te kunnen voorfinancieren en te kunnen innoveren en groeien. Vooral het mbk is voor financiering afhankelijk van banken. Wat ik niet wist is dat de grootbanken maar voor klein deel van hun balanstotaal het mkb financieren. Engelen laat zien dat ING in 2013, 5 jaar na de val van Lehman Bros., 43 mljrd aan bedrijfsleningen heeft uitstaan tegen 291 mljrd aan hypotheken - dat is 5% tegen 30% van het balanstotaal. “Grootbanken zijn vooral hypotheekbanken, maar presenteren zich sinds de kater van de vastgoedroes om politieke redenen liefst als middenstandsbanken.” Nederland heeft gekozen om de “universele banken” te laten bestaan om het internationale bedrijfsleven volledig te kunnen bedienen vanuit 1 bank. In werkelijkheid shoppen juist internationale bedrijven financiële, fiscale en juridische diensten bij specialisten bij elkaar, vaak bij niet-Nederlandse partijen. De splitsing is volgens Engelen tegengehouden door lobby voor eigenbelang van de banken en hun bestuurders, niet het belang van bedrijven, laat staan mkb.
Wat ik ook niet wist is dat Bank of England heeft uitgerekend dat als alle banken 5% van hun balanstotaal aan buffer eigen vermogen hadden gehad in plaats van 1,5 of 2%, ze allemaal de financiële crisis hadden overleefd. En dat in 2013 een EU-commissie Liikanen, waar Herman Wijffels in zat, een scenario heeft ontwikkeld om banken op te splitsen in aparte bedrijven voor de nutsfuncties (betalingsverkeer, sparen, kredietverstrekking etc) en het risicovolle zakenbankieren (fusies en overnames, vermogensbeheer, securitisaties etc). Dat laatste had natuurlijk moeten gebeuren. Maar de bankiers en hun hofhoudingen hebben succesvol gelobbyd om ook nu nog risico’s te kunnen nemen met het stuwmeer aan geld uit de nutsbank (“gokken met spaargeld”), en daarvan zelfverrijking af te romen. Ook de hogere eigen vermogenbuffer van 5% is er niet gekomen, omdat in het geval van faillissement aandeelhouders voor dat bedrag als eerste worden aangesproken. De banken zelf hebben doen geloven dat eigen vermogen een soort stilstaand spaarvarken is waardoor die kredietverstrekking aan bedrijven schaadt. In werkelijkheid geen ook eigen vermogen via kredietverstrekking terug naar bedrijven en maakt het de bank veiliger waardoor de rentes op het aantrekken van vreemd vermogen dalen - meer eigen vermogen maakt banken dus niet duurder maar veiliger en goedkoper, alleen nemen de uitkeringen uit winst (dividend) aan eigenaren en bestuurders toe, precies wat de samenleving moet willen maar de financiële elite niet.
Wat ik ook niet wist, is dat de internationale regulering van kapitaalbuffers in aanloop naar de financiële crisis (Basel 1 en 2) en erna (Basel 3 en Capital Requirements Directive 4) onnodig complex is geworden door de bankenlobby. Banken hebben baat bij ondoorzichtigheid voor uitzonderingen en mazen in de regels. En om de complexiteit in lobby te gebruiken als argument om later aanpassingen in hun belang tot stand te brengen.
Financieringsgat
In dit verhaal speelt het “depositofinancieringsgat” een cruciale rol. Dat is het verschil tussen financieringsvraag bij bedrijven en particulieren en het bij banken aanwezige spaargeld van diezelfde bedrijven en particulieren. Als er meer vraag naar kredieten en hypotheken is dan spaargeld, moet een bank nee verkopen of zelf geld lenen. Engelen laat overtuigend zien dat Nederlandse banken met (te) ruim financieringsbeleid vanaf eind jaren 90 particulieren agressief hypotheken hebben verkocht en daarmee zelf hun financieringsgat hebben gecreëerd. Vervolgens zijn ze dat gat gaan dichten met risicovolle financiële producten zoals ‘verpakte hypotheken’ (securitisaties). Ondertussen groeiden de veiligheidsbuffers niet mee, waardoor de winsten en bonussen voor aandeelhouders en bestuurders sterk stegen. Dit ging goed zolang het goed ging, en ging faliekant mis toen bleek dat de onderliggende (‘verpakte’) hypotheken vol zaten met wanbetalers. Het resultaat van dit risicovolle op verrijking gerichte beleid, is “een huizenzeepbel, gevolgd door een hypothecaire schuldencrisis en een binnenlandse bestedingscrisis van majeure proporties”.
Schaduwbankieren
Schaduwbankieren is een officiële term van het Financial Stability Board, een internationale groep van Ministers van Financiën, centrale bankiers en toezichthouders van de 24 grootste economieën ter wereld. FSB definieert schaduwbankieren als “iedere entiteit die zich buiten het reguliere bancaire stelsel bevindt en bancaire functies vervult.” Uit onderzoek van het FSB blijkt dat de mondiale omvang van schaduwbankieren de helft is van het reguliere bankieren: 60.000 om 120.000 mljrd dollar. 55% daarvan is in handen van de VS, het VK en op de derde plaats Nederland met 6,6% van het totaal. Inzoomen op de Nederlandse schaduwbanken resulteert in 95% “Bijzondere Financiële Instellingen” (bfi), oftewel geen idee. DNB rapporteert dat een deel onterecht is toegerekend aan schaduwbankieren: “Het levert een Orwelliaanse nieuwspraak op van niet-financiële bfi’s, oftewel: niet-financiële financiële instellingen. En niemand bij DNB die dit een vreemde formulering vond.” “Maar het grote publiek had allang in de gaten dat dit preken voor eigen parochie was en begon te begrijpen dat wat er zich aan de Zuidas afspeelde, belastingverlaging voor multinationals en belastingverhoging voor burgers betekende.” Engelen hekelt de eufemismen zoals “non-bank financing”, verzwijgen van impact en retorisch klein maken van schaduwbankieren door alle belanghebbenden inclusief DNB. “Het is geen schaduwbankieren, maar belastingontwijkingen. Dit is kwaadwillend.”
Opmerkelijk
Engelen vermeldt in zijn voorwoord bij de tweede druk die ik lees dat hij een lijst van who is who uit de eerste druk heeft weggelaten; het gaat immers om het spel, niet om de spelers. Als er iets is dat duidelijk wordt uit zijn boek is dat het in dit relaas boven alles gaat over de spelers, die maken namelijk het spel. De ‘masters of the univers’ en ‘rainmakers’ zoals ze zichzelf in het wereldje noemen. Niet voor niets refereert Engelen direct naar de spelers met de titel van zijn boek. Engelen legt het fijnmazige netwerk bloot van mensen met hoge functies en veelal dubbelfuncties in toezicht en branche- en beroepsorganisaties, bij banken, accountants, advocaten (die ook nog eens privileges genieten zoals verschoningsrecht), beursorganisaties, verzekeraars en overheden. Engelen maakt de vergelijking met vuurwapenbezit: “niet vuurwapens doden, slechte mensen doen dat.” Hoe kan het dat midden in de coronacrisis met een torenhoge staatsschuld en failliet gaande ondernemingen, minister Wobke Hoekstra voorstelt om de salarissen van commissarissen bij semi-overheidsorganisaties te verhogen omdat die niet marktconform zouden zijn - lees: niet even exorbitant als in het internationale bedrijfsleven... wel hierom: schaduwelite. Wedden dat Hoekstra als prominent lid va de schaduwelite na zijn ministerschap een rijke carrière in het bedrijfsleven tegemoet gaat?
Stijl
Engelen schrijft goed, maar soms in een wat activistische stijl. Ik vind dat wel ok omdat zijn onderwerp nog wel wat activisme nodig heeft; de tegenpartij is zeer vaardig in bedekken en verdoezelen. De materie is enigszins ondoordringbaar, hoe je er ook over schrijft, en Engelen probeert het zo toegankelijk mogelijk te maken zonder verlies aan inhoud. Ik vind dat te prijzen.
Elite
Vroeger bestond de elite uit de koninklijke familie en aan hen verbonden adel. Die familie is er natuurlijk nog maar adel betekent op zichzelf niet veel meer. De schaduwelite dit Engelen beschrijft is de nieuwe elite. Engelen citeert topbestuurders Cees van Lede (Akzo), Jan Timmer (Philips) en Karel Vuursteen (Heineken): “Als we niet uitkijken krijgen we huurlingen aan de top van het bedrijfsleven. Er is geen enkele relatie tussen prestatie en de beloning. De enige loyaliteit die er nog is, is aan geld.” “En de politieke elite? Ach, zij privatiseerde lustig voort en transformeerde ondertussen de semipublieke sector tot wingewest voor na de politieke carrière.” De voorzitter van Holland Quaestor, de koepelorganisatie van Nederlandse trustkantoren, oftewel de belastingontwijkindustrie, draagt een koninklijk lintje. In de nieuwe elite loopt de nodige adel rond.
Epiloog
Engelen schrijft in zijn epiloog: “het gefinancialiseerde kapitalisme is een ramp en moet worden gestopt. Het verklaart de wat bozere toon van het tweede deel van dit boek. Wie vóór de crisis niet begerig was, is een heilige; wie na de crisis nog steeds begerig is, is een duivel.”
Naschrift d.d. 4 maart 2021
Op 4 maart 2021 publiceert professor doctor economie Dirk Bezemer in De Groene een column over financialisering. Hij stelt dat het begrip in academische publicaties is toegenomen van 19 vóór 2007 naar 620 artikelen na 2007. Bestond het niet voor 2007? Natuurlijk wel, alleen paste het niet in het dominante wereldbeeld. Hetzelfde is volgens hem nu aan de hand met de rol van centrale banken. Die zou onafhankelijk moeten zijn maar leidt steevast en in alle landen tot beperking van overheidsuitgaven, deregulering van financiële markten en vermindering van onderhandelingsmacht van werknemers - de neoliberale agenda. Volgens Bezemer publiceren economen dit al twintig jaar en geeft hij er zelf zelfs les in. Nieuw is dat de Wereldbank er een rapport over heeft gepubliceerd: “We wisten het allang, bij de Wereldbank mogen ze het nu ook zeggen.” Volgens Bezemer is er in de financiële wereld sinds de crisis vrijwel niets veranderd: “Alles veranderde met procentjes: alles kon hetzelfde blijven.” Precies wat Engelen in zijn boek betoogt. Net als al die andere structurele weeffouten van onze tijd: armoede, systemisch racisme en white supremacy, de klimaatcrisis, hetero supremacy, ziekmakende voedingsindustrie, moderne slavernij, ...: we wisten het allang, het past niet in het dominante wereldbeeld, als het verandert dan met procentjes zodat alles hetzelfde kan blijven voor de financiële elite. Onthutsend.
Financialisering van Nederland
Ewald Engelen beschrijft met kennis van zaken hoe Nederland meer en meer in financieel vaarwater is geraakt. Hij bedoelt daarmee dat burgers, bedrijven en publieke organisaties steeds meer afhankelijk zijn geworden van financiële instellingen en hun intermediairs. Daardoor zijn financiële waarden andere waarden gaan overheersen in de samenleving: winst, solvabiliteit, liquiditeit, risico en rendement per aandeel (ten koste van: professionaliteit, inclusiviteit, solidariteit, rechtvaardigheid, perfectionisme, prudentie). Engelen noemt dit financialisering: toenemende maatschappelijke dominantie van financiële maatstaven als criteria voor succes.
Catharsis
Engelen streeft met zijn boek niets minder dan “catharsis” na. Volgens hem is het grote probleem van na de crisis niet het ontbreken van technische oplossingen maar van politieke wil: “Politieke wil vereist woede, ophef, catharsis - waarna met een beetje geluk mobilisatie volgt. Catharsis, dat is het doel van dit boek.”
“In 1992 had de financiële sector nog het zelfbeeld de reële economie te dienen; in 2007 was het gefinancialiseerde kapitalisme een volledig zelfreferentieel systeem geworden: bankieren voor zichzelf of geld met geld maken.”
Light touch
Nederland heeft haar toezichtmodel op de financiële industrie overgenomen van het United Kingdom, met Londen als Europa’s belangrijkste financiële centrum. Engelen noemt het ‘light touch’ -regulering: “Niet: alles wat niet expliciet is toegestaan is verboden, maar alles wat niet expliciet is verboden is toegestaan.” Dit is nog steeds de communis opinio, evenals in de (corporate) advocatuur. Engelen maakt aannemelijk dat het toezicht niet alleen ‘light’ is in Nederland, maar dat toezichthouders zoals DNB actief meewerken aan de financialisering van de Nederlandse economie.
Wat ik niet wist...
In de economie wordt aan banken de rol toebedeeld van kredietverstrekker aan bedrijven. Bedrijven hebben dat nodig om te kunnen investeren, de productie voor belangrijke te kunnen voorfinancieren en te kunnen innoveren en groeien. Vooral het mbk is voor financiering afhankelijk van banken. Wat ik niet wist is dat de grootbanken maar voor klein deel van hun balanstotaal het mkb financieren. Engelen laat zien dat ING in 2013, 5 jaar na de val van Lehman Bros., 43 mljrd aan bedrijfsleningen heeft uitstaan tegen 291 mljrd aan hypotheken - dat is 5% tegen 30% van het balanstotaal. “Grootbanken zijn vooral hypotheekbanken, maar presenteren zich sinds de kater van de vastgoedroes om politieke redenen liefst als middenstandsbanken.” Nederland heeft gekozen om de “universele banken” te laten bestaan om het internationale bedrijfsleven volledig te kunnen bedienen vanuit 1 bank. In werkelijkheid shoppen juist internationale bedrijven financiële, fiscale en juridische diensten bij specialisten bij elkaar, vaak bij niet-Nederlandse partijen. De splitsing is volgens Engelen tegengehouden door lobby voor eigenbelang van de banken en hun bestuurders, niet het belang van bedrijven, laat staan mkb.
Wat ik ook niet wist is dat Bank of England heeft uitgerekend dat als alle banken 5% van hun balanstotaal aan buffer eigen vermogen hadden gehad in plaats van 1,5 of 2%, ze allemaal de financiële crisis hadden overleefd. En dat in 2013 een EU-commissie Liikanen, waar Herman Wijffels in zat, een scenario heeft ontwikkeld om banken op te splitsen in aparte bedrijven voor de nutsfuncties (betalingsverkeer, sparen, kredietverstrekking etc) en het risicovolle zakenbankieren (fusies en overnames, vermogensbeheer, securitisaties etc). Dat laatste had natuurlijk moeten gebeuren. Maar de bankiers en hun hofhoudingen hebben succesvol gelobbyd om ook nu nog risico’s te kunnen nemen met het stuwmeer aan geld uit de nutsbank (“gokken met spaargeld”), en daarvan zelfverrijking af te romen. Ook de hogere eigen vermogenbuffer van 5% is er niet gekomen, omdat in het geval van faillissement aandeelhouders voor dat bedrag als eerste worden aangesproken. De banken zelf hebben doen geloven dat eigen vermogen een soort stilstaand spaarvarken is waardoor die kredietverstrekking aan bedrijven schaadt. In werkelijkheid geen ook eigen vermogen via kredietverstrekking terug naar bedrijven en maakt het de bank veiliger waardoor de rentes op het aantrekken van vreemd vermogen dalen - meer eigen vermogen maakt banken dus niet duurder maar veiliger en goedkoper, alleen nemen de uitkeringen uit winst (dividend) aan eigenaren en bestuurders toe, precies wat de samenleving moet willen maar de financiële elite niet.
Wat ik ook niet wist, is dat de internationale regulering van kapitaalbuffers in aanloop naar de financiële crisis (Basel 1 en 2) en erna (Basel 3 en Capital Requirements Directive 4) onnodig complex is geworden door de bankenlobby. Banken hebben baat bij ondoorzichtigheid voor uitzonderingen en mazen in de regels. En om de complexiteit in lobby te gebruiken als argument om later aanpassingen in hun belang tot stand te brengen.
Financieringsgat
In dit verhaal speelt het “depositofinancieringsgat” een cruciale rol. Dat is het verschil tussen financieringsvraag bij bedrijven en particulieren en het bij banken aanwezige spaargeld van diezelfde bedrijven en particulieren. Als er meer vraag naar kredieten en hypotheken is dan spaargeld, moet een bank nee verkopen of zelf geld lenen. Engelen laat overtuigend zien dat Nederlandse banken met (te) ruim financieringsbeleid vanaf eind jaren 90 particulieren agressief hypotheken hebben verkocht en daarmee zelf hun financieringsgat hebben gecreëerd. Vervolgens zijn ze dat gat gaan dichten met risicovolle financiële producten zoals ‘verpakte hypotheken’ (securitisaties). Ondertussen groeiden de veiligheidsbuffers niet mee, waardoor de winsten en bonussen voor aandeelhouders en bestuurders sterk stegen. Dit ging goed zolang het goed ging, en ging faliekant mis toen bleek dat de onderliggende (‘verpakte’) hypotheken vol zaten met wanbetalers. Het resultaat van dit risicovolle op verrijking gerichte beleid, is “een huizenzeepbel, gevolgd door een hypothecaire schuldencrisis en een binnenlandse bestedingscrisis van majeure proporties”.
Schaduwbankieren
Schaduwbankieren is een officiële term van het Financial Stability Board, een internationale groep van Ministers van Financiën, centrale bankiers en toezichthouders van de 24 grootste economieën ter wereld. FSB definieert schaduwbankieren als “iedere entiteit die zich buiten het reguliere bancaire stelsel bevindt en bancaire functies vervult.” Uit onderzoek van het FSB blijkt dat de mondiale omvang van schaduwbankieren de helft is van het reguliere bankieren: 60.000 om 120.000 mljrd dollar. 55% daarvan is in handen van de VS, het VK en op de derde plaats Nederland met 6,6% van het totaal. Inzoomen op de Nederlandse schaduwbanken resulteert in 95% “Bijzondere Financiële Instellingen” (bfi), oftewel geen idee. DNB rapporteert dat een deel onterecht is toegerekend aan schaduwbankieren: “Het levert een Orwelliaanse nieuwspraak op van niet-financiële bfi’s, oftewel: niet-financiële financiële instellingen. En niemand bij DNB die dit een vreemde formulering vond.” “Maar het grote publiek had allang in de gaten dat dit preken voor eigen parochie was en begon te begrijpen dat wat er zich aan de Zuidas afspeelde, belastingverlaging voor multinationals en belastingverhoging voor burgers betekende.” Engelen hekelt de eufemismen zoals “non-bank financing”, verzwijgen van impact en retorisch klein maken van schaduwbankieren door alle belanghebbenden inclusief DNB. “Het is geen schaduwbankieren, maar belastingontwijkingen. Dit is kwaadwillend.”
Opmerkelijk
Engelen vermeldt in zijn voorwoord bij de tweede druk die ik lees dat hij een lijst van who is who uit de eerste druk heeft weggelaten; het gaat immers om het spel, niet om de spelers. Als er iets is dat duidelijk wordt uit zijn boek is dat het in dit relaas boven alles gaat over de spelers, die maken namelijk het spel. De ‘masters of the univers’ en ‘rainmakers’ zoals ze zichzelf in het wereldje noemen. Niet voor niets refereert Engelen direct naar de spelers met de titel van zijn boek. Engelen legt het fijnmazige netwerk bloot van mensen met hoge functies en veelal dubbelfuncties in toezicht en branche- en beroepsorganisaties, bij banken, accountants, advocaten (die ook nog eens privileges genieten zoals verschoningsrecht), beursorganisaties, verzekeraars en overheden. Engelen maakt de vergelijking met vuurwapenbezit: “niet vuurwapens doden, slechte mensen doen dat.” Hoe kan het dat midden in de coronacrisis met een torenhoge staatsschuld en failliet gaande ondernemingen, minister Wobke Hoekstra voorstelt om de salarissen van commissarissen bij semi-overheidsorganisaties te verhogen omdat die niet marktconform zouden zijn - lees: niet even exorbitant als in het internationale bedrijfsleven... wel hierom: schaduwelite. Wedden dat Hoekstra als prominent lid va de schaduwelite na zijn ministerschap een rijke carrière in het bedrijfsleven tegemoet gaat?
Stijl
Engelen schrijft goed, maar soms in een wat activistische stijl. Ik vind dat wel ok omdat zijn onderwerp nog wel wat activisme nodig heeft; de tegenpartij is zeer vaardig in bedekken en verdoezelen. De materie is enigszins ondoordringbaar, hoe je er ook over schrijft, en Engelen probeert het zo toegankelijk mogelijk te maken zonder verlies aan inhoud. Ik vind dat te prijzen.
Elite
Vroeger bestond de elite uit de koninklijke familie en aan hen verbonden adel. Die familie is er natuurlijk nog maar adel betekent op zichzelf niet veel meer. De schaduwelite dit Engelen beschrijft is de nieuwe elite. Engelen citeert topbestuurders Cees van Lede (Akzo), Jan Timmer (Philips) en Karel Vuursteen (Heineken): “Als we niet uitkijken krijgen we huurlingen aan de top van het bedrijfsleven. Er is geen enkele relatie tussen prestatie en de beloning. De enige loyaliteit die er nog is, is aan geld.” “En de politieke elite? Ach, zij privatiseerde lustig voort en transformeerde ondertussen de semipublieke sector tot wingewest voor na de politieke carrière.” De voorzitter van Holland Quaestor, de koepelorganisatie van Nederlandse trustkantoren, oftewel de belastingontwijkindustrie, draagt een koninklijk lintje. In de nieuwe elite loopt de nodige adel rond.
Epiloog
Engelen schrijft in zijn epiloog: “het gefinancialiseerde kapitalisme is een ramp en moet worden gestopt. Het verklaart de wat bozere toon van het tweede deel van dit boek. Wie vóór de crisis niet begerig was, is een heilige; wie na de crisis nog steeds begerig is, is een duivel.”
Naschrift d.d. 4 maart 2021
Op 4 maart 2021 publiceert professor doctor economie Dirk Bezemer in De Groene een column over financialisering. Hij stelt dat het begrip in academische publicaties is toegenomen van 19 vóór 2007 naar 620 artikelen na 2007. Bestond het niet voor 2007? Natuurlijk wel, alleen paste het niet in het dominante wereldbeeld. Hetzelfde is volgens hem nu aan de hand met de rol van centrale banken. Die zou onafhankelijk moeten zijn maar leidt steevast en in alle landen tot beperking van overheidsuitgaven, deregulering van financiële markten en vermindering van onderhandelingsmacht van werknemers - de neoliberale agenda. Volgens Bezemer publiceren economen dit al twintig jaar en geeft hij er zelf zelfs les in. Nieuw is dat de Wereldbank er een rapport over heeft gepubliceerd: “We wisten het allang, bij de Wereldbank mogen ze het nu ook zeggen.” Volgens Bezemer is er in de financiële wereld sinds de crisis vrijwel niets veranderd: “Alles veranderde met procentjes: alles kon hetzelfde blijven.” Precies wat Engelen in zijn boek betoogt. Net als al die andere structurele weeffouten van onze tijd: armoede, systemisch racisme en white supremacy, de klimaatcrisis, hetero supremacy, ziekmakende voedingsindustrie, moderne slavernij, ...: we wisten het allang, het past niet in het dominante wereldbeeld, als het verandert dan met procentjes zodat alles hetzelfde kan blijven voor de financiële elite. Onthutsend.
July 9, 2024
Worth a re-read, for there's so much information about the financial crisis of 2008 and what has happened afterwards.
December 14, 2016
Engelen is duidelijk een andere stem in het financiële establishment. Hij schrijft op het rellerige af en boek leest (dus) lekker weg. Soms zijn de bochten net wat te kort afgesneden. Maar vaak wel goede onderbouwing (grafieken, vergeten Kamerbrieven).
p47 "En zo doet Hessels [Euronext bestuurder] wat Nederlandse bestuurders overal en altijd doen: moeiteloos de kleur aannemen van hun nieuwe omgeving."
p62 "in 2007 was het gefinancialiseerde kapitalisme een volledig zelfreferentieel systeem geworden: bankieren voor zichzelf of geld met geld maken."
p77 "de hoop van The City was dat de FSA een modernere (lees: laksere) taakopvatting had dan de stoffige, conservatieve BoE"
p105 "...administratieve lastendruk (nog zo'n neolibeale preoccupatie)..."
p145 "Bovendien heeft de teozichthouder er een prachtige poster van 1 bij 1,5 meter van laten maken, waarop alle 52 (!) deeleisen staan afgedrukt. Na een bezoekje aan DNB kun je die desgewenst in een koker meekrijgen - om in te lijstenen thuis, als symbool van technocratische hybris, aan de muur te hangen. CRD IV staat voor 'Capital Requirements Directive' en is de Europese uitwerking van Bazel III."
p197 DNB is na Bank of England en Zweedse centrale bank de oudste centrale bank ter wereld
p206 "De Zuidas is geen financieel centrum geworden, maar een ontwijkingsparadijs, dat wordt gedomineerd door de accountants, fiscalisten, advocaten en trustboeren, en enkele bankier, die er hun brood verdienen met het verpakken van hypotheken, het ontwijken van belasting en het ontduiken van toezicht."
p47 "En zo doet Hessels [Euronext bestuurder] wat Nederlandse bestuurders overal en altijd doen: moeiteloos de kleur aannemen van hun nieuwe omgeving."
p62 "in 2007 was het gefinancialiseerde kapitalisme een volledig zelfreferentieel systeem geworden: bankieren voor zichzelf of geld met geld maken."
p77 "de hoop van The City was dat de FSA een modernere (lees: laksere) taakopvatting had dan de stoffige, conservatieve BoE"
p105 "...administratieve lastendruk (nog zo'n neolibeale preoccupatie)..."
p145 "Bovendien heeft de teozichthouder er een prachtige poster van 1 bij 1,5 meter van laten maken, waarop alle 52 (!) deeleisen staan afgedrukt. Na een bezoekje aan DNB kun je die desgewenst in een koker meekrijgen - om in te lijstenen thuis, als symbool van technocratische hybris, aan de muur te hangen. CRD IV staat voor 'Capital Requirements Directive' en is de Europese uitwerking van Bazel III."
p197 DNB is na Bank of England en Zweedse centrale bank de oudste centrale bank ter wereld
p206 "De Zuidas is geen financieel centrum geworden, maar een ontwijkingsparadijs, dat wordt gedomineerd door de accountants, fiscalisten, advocaten en trustboeren, en enkele bankier, die er hun brood verdienen met het verpakken van hypotheken, het ontwijken van belasting en het ontduiken van toezicht."
April 5, 2015
Zeer pijnlijk om te lezen hoe de Nederlandse politiek en financiele sector bijdragen (en bijdroegen) aan de crisis.
Ik ben bang dat de heer Engelen het vooral bij het rechte eind heeft in zijn analyses, en hou mijn hart vast voor wat de toekomst ons brengen gaat.
Must read voor iedere Nederlander met ook maar enige interesse in de crisis of financien.
Ik ben bang dat de heer Engelen het vooral bij het rechte eind heeft in zijn analyses, en hou mijn hart vast voor wat de toekomst ons brengen gaat.
Must read voor iedere Nederlander met ook maar enige interesse in de crisis of financien.
March 6, 2016
Interessant boek, maar had beter gekund. Engelen mag af en toe wat meer uitleggen voor mensen zonder achtergrond in de economie/financiën. Daarnaast is de opmaak van de grafieken wel heel amateuristisch. De boodschap is desalniettemin schokkend, maar niet verrassend: de veroorzakers bande crisis gaan lekker verder met wat ze voor de crisis deden.
December 7, 2025
Engelen geeft een geweldige analyse van hoe de financiële elite met hun immorele gedrag de wereld in een crisis heeft gestort.
De bevlogenheid van Engelen als persoon komt duidelijk terug in zijn schrijfstijl.
De bevlogenheid van Engelen als persoon komt duidelijk terug in zijn schrijfstijl.
Displaying 1 - 6 of 6 reviews