Запаленыя свечкі

by Bella Chagall, Бэла Шагал, Marc Chagall (Illustrator)

Успаміны Бэлы Шагал (у дзявоцтве Розэнфэльд) складаюцца з дзвюх частак — «Запаленыя свечкі» (1945) і «Першая сустрэча» (1947). Абедзве былі напісаныя на ідышы і выйшлі толькі пасля смерці аўтаркі. Кніга эмацыйна і вобразна расказвае пра дзяцінства Бэлы, яе знаёмства з Маркам Шагалам і адкрывае чытачу жыццё Віцебска канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя, горада з багатай габрэйскай культурай.

Па-беларуску публікуецца ўпершыню.

Genres: Biography Memoir

424 pages, Paperback

Published January 1, 2025

About the author

Bella Rosenfeld Chagall was a Jewish Belarusian writer and the first wife of painter Marc Chagall. She was the subject of many of Chagall's paintings including Bella with White Collar in 1917.

Reviews

[Natasha Matsiusheuskaya · Rating 4 out of 5]

ўся кніжка як карціна, ў цёплых і пяшчотных танах. у нейкім сэнсе энцыклапедыя габрэйскага жыцця - такога блізкага, і ўсё ж далёкага - з жыццём маіх бабуль і дзядуль нібы два паралельныя сусветы. я, пэўна, чакала іншага ад кнігі, але тое, што тут знайшла, падаецца нават лепшым - сарамлівае і ціхае святло дзяцінства, некалькі аскепачкаў першага кахання, палёт над горадам якога ўжо няма.

[Darya · Rating 5 out of 5]

Такая рамантычная, такая настальгічная, такая шчырая кніга! Чытала і злавалася на сябе за тое, што не ведала раней пра талент Бэлы Шагал.

Адчуванне падчас кнігі такое, нібы цябе 7-гадовага ўзялі за руку і гасцінна правялі праз усе габрэйскія святы, усім начаставалі і ўсё-ўсё патлумачылі.

Вельмі!

[Maria · Rating 4 out of 5]

Лёгкая, прыемная, цікавая кніга, энцыклапедыя заможнага габрэйскага гарадского жыцця пачатку дваццатага стагоддзя. Бэла (Башанька) праводзіць нас праз усе традыцыі і святы кола года - вачыма наіўнай, цікаўнай, шчырай дзяўчынкі. Другая частка напісана ўжо маладой жанчынай, і тут з’яўляецца хлопец-мастак з другога берага ракі, сяброўкі, паездка с бацькамі на лецішча.

Я думаю, як нам не хапае гісторый пра беларускі гарадскі “сярэдні клас”, бо ў маім уяўленні асноўны масіў літаратуры - ці шляхта, ці сяляне. Я думаю, як не хапае жаночых гісторый, жаночай паўсядзённасці, жаночага погляда, бо гэты погляд быў заўсёды схаваны. Да і пра габрэйскую Беларусь я няшмат ведаю. І гэтая кніжка запаўняе ўсе тры лакуны.

Ну і нарэшце, Бэла проста цудоўна піша.

[Kacia · Rating 5 out of 5]

Вельмі спадабалася! Больш, чым успаміны самога Шагала. З вялікай асалодай прачытала.

[Андрей Ипполитов · Rating 4 out of 5]

«Запаленыя свечкі» Бэлы Шагал — адна з тых кніг, пасля якіх асабліва востра адчуваеш, што літаратура ўмее захоўваць не проста мінулае, а цэлыя светы, якія ўжо фізічна зніклі, разам з іх пахамі, галасамі, хатамі, вуліцамі, сямейнымі сваркамі, святамі, забабонамі, дзіцячымі страхамі і тым асаблівым святлом, якое ніводны гістарычны дакумент не здольны перадаць, бо гісторыя звычайна памятае даты і падзеі, а Бэла Шагал памятае, як выглядала жыццё знутры.

Гэта кніга пра Віцебск, але было б занадта проста назваць яе кнігай пра Віцебск, бо Віцебск тут паўстае не як музейны горад і не як дэкарацыя для будучага генія Марка Шагала, а як жывы, шчыльны, амаль казачны арганізм, населены людзьмі, якія яшчэ не ведаюць, што іх свет калі-небудзь стане гісторыяй, і менавіта таму ён выглядае значна больш сапраўдным за любую рэканструкцыю мінулага, бо ў Бэлы няма патрэбы рабіць з яго «страчаны рай» — рай атрымліваецца сам сабой, з дзіцячага позірку, з дробязяў і з той амаль фізічнай дакладнасці, з якой яна аднаўляе жыццё габрэйскага мястэчка.

Асабліва цудоўна, што гэта не яшчэ адна гісторыя пра Марка Шагала, у якой жанчына аказваецца толькі дадаткам да вялікага мастака, бо Бэла спачатку вяртае сабе ўласны свет, уласнае дзяцінства, уласную сям'ю, уласную памяць, і толькі потым у гэты свет уваходзіць Шагал, яшчэ не сусветна вядомы мастак, а малады чалавек з Віцебска, і менавіта таму іх гісторыя выглядае значна больш кранальна, чым любая гатовая біяграфічная легенда: перад намі не «Шагал і яго муза», а двое людзей, якія сустрэліся ў пэўным горадзе і ў пэўным часе, пакуль гэты час яшчэ не ведаў, чым яны стануць для будучыні.

У «Запаленых свечках» ёсць нешта амаль шагаўскае яшчэ да таго, як Марк Шагал становіцца Шагалам, бо сама рэальнасць Бэлы пастаянна пераходзіць у вобраз, успамін — у сон, быт — у міф, а звычайная вуліца можа за адну старонку ператварыцца ў прастору, дзе побач існуюць дзяцінства, каханне, рэлігія, смерць і святло свечак, і, магчыма, менавіта таму гэтыя ўспаміны так натуральна суседнічаюць з будучымі карцінамі Шагала: яны не тлумачаць яго мастацтва, а дазваляюць убачыць тое паветра, з якога яно магло вырасці.

Асобная каштоўнасць кнігі — яе мова і сама гісторыя яе існавання: напісаная на ідышы і апублікаваная толькі пасля смерці аўтаркі, яна сама стала своеасаблівым літаратурным вяртаннем таго голасу, які мог назаўсёды застацца ў мінулым, і таму беларускае выданне выглядае асабліва важным, бо паміж Віцебскам Бэлы Шагал і сучасным беларускім чытачом узнікае яшчэ адзін мост, праз які вяртаецца не абстрактная «габрэйская спадчына», а канкрэтны горад, канкрэтныя людзі і канкрэтная памяць, якая некалі гучала на ідышы.

Ілюстрацыі Марка Шагала тут таксама ўспрымаюцца не проста як прыгожы дадатак да тэксту, а як другая сістэма памяці, якая размаўляе з першай, бо Бэла захоўвае мінулае словамі, а Марк — вобразамі, і паміж гэтымі двума спосабамі памятаць узнікае вельмі рэдкае адчуванне цэласнасці: быццам літаратура і жывапіс разам спрабуюць аднавіць свет, які ўжо немагчыма аднавіць літаральна.

«Запаленыя свечкі» — надзвычай ціхая кніга, але яе цішыня аказваецца значна мацнейшай за шматлікія гучныя гістарычныя апавяданні, бо чым далей чытаеш, тым мацней разумееш, што перад табой не проста ўспаміны адной жанчыны пра дзяцінства, а адзін з нешматлікіх захаваных літаратурных партрэтаў Віцебска таго часу, калі яго вуліцы яшчэ былі напоўненыя мовамі, рэлігіямі, звычаямі і людзьмі, якія не падазравалі, што ў будучыні іх штодзённае жыццё будзе выглядаць амаль неверагодным.

І ў гэтым, напэўна, галоўная магія кнігі: Бэла Шагал нічога не спрабуе даказаць, не будуе вялікай гістарычнай тэорыі, не патрабуе ад чытача захапляцца сваім мінулым, яна проста запальвае адну свечку за адной і дазваляе ім асвятляць тое, што ўжо амаль знікла, і ў нейкі момант становіцца зразумела, што свечкі гэтыя гараць не толькі ў яе ўспамінах, але і ў самой кнізе, якая праз дзесяцігоддзі вяртае нам Віцебск — не той, які засталіся апісваць энцыклапедыі, а той, у якім яшчэ жылі людзі, кахалі, сварыліся, баяліся, святкавалі, раслі дзеці і пачыналіся гісторыі, якія пазней сталі легендамі.

[Igor Raikhelgauz · Rating 5 out of 5]

Bella Chagall died in 1944. Her last words were 'My notebooks'. She escaped the horrors of Holocaust and died of a virus in America. Nevertheless, her death is symbolic of the death of the Yiddish literature and culture around the same time. Vibrant and thriving in the first half of the 20th century, with Yiddish writers, Yiddish theaters, Yiddish schools and universities, this culture was literally burnt and shot to death by the Nazis. The Jewish people survived but Yiddish civilization died. Yiddish is still spoken as a first language in Jewish ultraorthodox neighborhoods of New York, but the scale is not comparable. Bella Chagall's works 'Burning Lights' and 'First Encounter' are a desperate attempt to preserve in words the vanishing civilization of a Yiddish speaking shtetl (small town). Having not spoken Yiddish for decades, Bella wrote down the memories of her childhood and youth in Yiddish. Whereas in Burning lights she is a child, in First Encounter she is a teenage girl experiencing the first joys and disappointments of adulthood. Her style is brilliant. My only regret is that the version I was able to get was a double translation from Yiddish to French to English. I know what my retirement project will be. Learn Yiddish and read Bella Chagall in the original. Paraphrasing Mayakovsky, "Я идиш бы выучил только за то, что Белла Шагал им писала" - "I would learn Yiddish just because Bella Chagall wrote in it".

[Lara · Rating 3 out of 5]

не знаю, какой на самом деле была Белла Шагалл, но авторский голос этого мемуара раздражал так, что я едва дочитала. возможно, это из-за двойного перевода - на русский книга переведена с французского перевода с идиш. раздражали и полные неточностей, неуместных архаизмов и прямых ошибок сноски, даром что издательство "Текст". что было интересно, так это детали быта и материальной культуры хасидской семьи в 20 веке - правда, конечно, никакой исторической и антропологиической точности от автора, пытающегося зафиксировать свой взгляд на мир в детстве, ждать не приходится, хотя встречаются и гороаздо более фактографически ценные воспоминания. ну и, наконец, иллюстрации Марка Шагалла - приятные, но типичные для него, практически клише. в общем, книга совершенно не вдохновила.

[Tanya · Rating 4 out of 5]

Проста энцыклапедыя габрэйскага беларускага жыцця ў пачатку 20 ст! Вельмі класна, проста і цікава апісаны ўсе галоўныя святы, і так пераплецены з уласнымі пачуццямі аўтаркі, што вельмі такі сакавіты цёплы тэкст атрымаўся. Трошку не хапіла рытму апавядання, але і ок :)