Sterrenstof zijn wij: ontzagwekkende inzichten uit de wetenschap die hoop geven

by Margot Brouwer

Iedere dag jakkeren we door onze levens op weg naar… wat eigenlijk? Geluk? Verbinding? Zin? Hebben we de hoop daarop niet opgegeven toen we God dood verklaarden en ons wereldbeeld toevertrouwden aan de wetenschap? Als we realistisch zijn, weten we dat ons niets anders wacht dan het oneindige zwarte gat van de dood. De wetenschap zal ons niet redden... of toch?
Want is het niet juist de sterrenkunde die ons vertelt dat wij allemaal uit dezelfde zeven elementen bestaan, gecreëerd in de gloeiende kern van een ster? Vertelt de biologie ons niet dat we met alle leven verbonden zijn door miljarden jaren evolutie? En toont niet juist de moderne natuurkunde aan dat onze ervaring van tijd – als een onverbiddelijke stroom van geboorte naar dood – een illusie is?
Wat betekent dit allemaal voor ons leven? In Sterrenstof zijn wij deelt sterrenkundige Margot Brouwer het persoonlijke verhaal van diens levenslange existentiële zoektocht, en het hoopvolle wereldbeeld waar deze zoektocht toe leidde. Brouwers inzichtelijke synthese van moderne natuurwetenschap, Spinoza's filosofie en mystieke spiritualiteit uit oost en west kan ons bestendige troost diens boek biedt zicht op de peilloze diepten van ruimte en tijd – en op wie we werkelijk zijn.

558 pages, Kindle Edition

Published May 27, 2025

Reviews

[Dirk · Rating 5 out of 5]

Deus sivas natura

Een meesterwerk van Margot Brouwer. Absoluut geen makkelijk boek met thema’s als kwantummechanica, entropie en de evolutie van het heelal, maar Margot Brouwer slaagt erin om deze complexe materie toegankelijk te maken zonder aan diepgang in te boeten.
Haar passie voor sterrenkunde spat van elke pagina af.

Ik denk dat het bredere thema je wel echt moet liggen. Maar áls dat zo is, dan is dit boek echt smullen.

Ps. I ❤️ Spinoza

[Inge Veldt · Rating 5 out of 5]

Prachtig boek wat je in een vogelvlucht mee neemt door veel verschillende ideeen. Heel fijn geschreven, wat het een mooi een goed te begrijpen boek maakt welke toch ontzettend veel verschillende wetenschappelijke ideeen en theorien toelicht.

[Peter A. van Tilburg · Rating 3 out of 5]

In het boek rekent Margot Brouwers af met religie en het raditionele Godsbeeld en neemt als uitgangspunt de natuurwetenschappen als basis voor waarheid. In haar verhaal sluit ze aan op de inflatietheorie van het universum die vanwege de voortdurende expansie zou wijzen op het bestaan van een multiversum. Dit biedt een verklaring voor de waarschijnlijkheid van ons bestaan via het antropische principe omdat er ontelbare universums zijn is het logisch dat er ook zo één is als het onze. Deze theorie is niet onomstreden: het is niet toetsbaar, leidt niet tot voorspellingen en het antropische principe vervangt diepere verklaringen (‘het is zo omdat we er zijn’) wat sommige fysici onbevredigend vinden. Het multiversum lost ook het toevalsprobleem op omdat de onzekerheid uit de kwantumfysica niet meer bestaat want alle opties van deeltjes qua plaats van voorkomen bestaan. Het is goed om je te realiseren dat als je dit boek leest er een geloofsuitgangspunt zit bij deze veronderstelling, het is een onbewezen uitgangspunt. Een vergelijkbaar uitgangspunt met geloof in een concrete God die Schepper is wat ik zelf geloof. Ik vind dat Margot de omzekerheden weliswaar benoemt maar ze stapt er in haar conclusies wel weer overheen. Ik heb ook een weg afgelegd en me verdiept in wetenschap en filosofie en persoonlijke geloofservaringen en kom tot andere conclusies over het bestaan van God. Dit gezegd hebben heb ik me verdiept in haar betoog. Een tweetal axioma’s volgt ze vanuit Spinoza: oorzaak en gevolg en rationaliteit. Beide axioma’s zijn niet onomstreden:causaliteit werd door Hume al ter discussie gesteld en rationaliteit leidt ook niet tot noodzakelijke conclusies, rationeel denken kan tegengestelde conclusies tot gevolg hebben.
Brouwer positioneert zich als een natuurwetenschapper die haar sterrenkundige kennis verbreedt naar de zin van het universum. Ze begeeft zich daarmee op het pad van de filosofie en stapt in het dpoor van meer natuurwetenschappers die dit gedaan hebben (Hawking, Dawkins als voorbeelden). Bij deze natuurwetenschappelijke benadering valt op dat een vaak onuitgesproken premisse die van het materialisme is. Verder stapt men snel over de zuiverheid van denken heen (zoals bij de genoemde axioma’s). Als je een filosoof leest over de natuurwetenschappelijke benadering ontstaat een ander beeld (voorbeeld van Woudenberg e.a ‘Scientism’ en van Woudenberg ‘een brug naar God’ namelijk oog voor de overmoed van natuurwetenschappers om tot uitspraken te komen die onvoldoende onderbouwd zijn.

Deel 1 Waar ben ik? Onze plek in het heelal.
Onze aarde met de voorwaarden voor leven lijkt een grote onwaarschijnlijkheid maar als er vele universa bestaan dan is de onze daar slechts één van met een zekerheid dat deze één van de oneindige versies is. In die multiversa gebeurt alles wat mogelijk is en zelfs oneindig vaak en zijn er meerdere versies van je. Het is een gevolg van de inflatietheorie (voortdurende expansie van het universum) die momenteel het standaardmodel van de kosmologie is. (Ik zou zeggen ‘een model’). Maar waar is God in dit universum?

Deel 2 Bestaat God? Eén met het Al.
Het denken van Spinoza sluit hier op aan want deze ziet de natuur en natuurwetten als God, God valt in deze visie samen met het universum. In zijn Ethica demonstreert hij ethiek volgende het wiskundige model als brug tussen zingeving en wetenschap. De axioma’s van Spinoza zijn A. causaliteit, alles wat bestaat moet een oorzaak hebben maar dit principe heeft geen bewijs zoals Einstein al opmerkte en B. rationalisme, de wereld werkt wiskundig. Dingen die logisch op elkaar volgen volgen ook fysiek op elkaar. Ook dit axioma is niet bewijsbaar. Dit is samen te vatten in het principe van voldoende reden, alles wat bestaat moet een fysieke oorzaak, causaliteit, hebben of een logische reden, rationaliteit.Datgene wat in zichzelf verklaard kan worden noemt Spinoza een substantie en een attribuut helpt om de essentie van een substantie te ervaren of interpreteren. Iets wat door iets anders veroorzaakt wordt noemt hij een modus. God is dan een absoluut oneindig wezen een substantie met een oneindig aantal attributen. Er is geen persoonlijke God maar een natuur met haar wetmatigheden dat is God. Het idee dat God samenvalt met de gehele werkelijkheid wordt panteïsme genoemd. Het pantheïstische denken komen we ook in andere spirituele tradities tegen: Hindoeïsme, Boeddhisme, de Tao. Filosofie biedt een brug tussen natuurwetenschap en zingeving. Het wetenschappelijke model reikt echter niet tot de vragen waar het ik een belangrijke rol speelt. Spinoza biedt het wereldbeeld dat spiritualiteit omarmt die God beschouwt als het geheel van alles en tegelijk berust op de meest recente natuurwetenschappelijke ontdekkingen.

Deel 3 Heeft het bestaan zin? Onze natuurwetten lijken geen toeval
Max Tegmark een Amerikaanse kosmoloog onderscheidt 4 verdiepingen van het multiversum die beschreven worden: 1 effen grijze universums voorbij onze horizon. 2. Regionen met andere regels van ruimte en tijd, het antropische principe zegt dat iets er is omdat het zo geevolueerd is, dat kan iets anders zijn in een ander universum wat er ook is. 3. Kwantumbubbels in een oceaan van mogelijkheden, de locatie in de ruimte van elementaire deeltjes staat niet vast maar is een kansgolf die bij waarneming pas de locatie aangeeft. Verdwijnen de andere mogelijkheden dan want dat maakt de natuur willekeurig zoals Einstein opmerkt. Het ‘kwantumspook’ kan op meerdere plekken tegelijk zijn en dat geldt ook voor de mens die ook een kwantumobject is, dat is ook een golffunctie, na meting blijft deze in stand en jouw meting bepaalt waar je terecht komt. Zo kun je in werelden met totaal andere natuurwetten terecht komen maar alle opties blijven open. De vraag is dan of het leven zin heeft. Veel filosofen in navolging van bv Aristoteles en Thomas van Aquino waren doeldenkers maar er is geen doel maar alleen natuurlijke selectie. Het denken in doelen hielp mensen om in groepen te leven, doelen binden samen maar de doelen zitten niet achter de natuur. Spinoza predikt de radicale doelloosheid. De natuur heeft geen doel omdat de natuur volmaakt is er zijn geen doelen nodig omdat er dan nog wat te wensen zou zijn en dat past niet bij de volmaaktheid. De natuur is God.

Deel 4 Wat kunnen wij weten? Wij horen hier thuis
We komen nu op verdieping 4. De wiskunde met haar taal tekent de twee grote beschrijvingen van de realiteit op: de kwantumfysica en de relativiteitstheorie. Het einddoel is een theorie van alles (TOA). Vanaf de 4e en laatste verdieping zien we alle logisch coherente systemen die er kunnen bestaan. Alles wat logisch coherent is bestaat en het geheel daarvan is God. Plato gelooft dat onze wereld een afspiegeling is van de werkelijkheid, de wereld van de ideeën (de mensen in de grot) waar de concepten bestaan waar we in onze wereld aftreksels van zien. Gödel geloofde in zo’n buitenzintuiglijke wereld want hij toonde aan dat geen wiskundig systeem van axioma’s compleet kan zijn (zijn onvolledigheidsstelling). Volgens Aristoteles is het idee van Plato een fabel. De ideeen bestaan niet het gaat gewoon om het aanduiden van collectieve kenmerken. Tegmark stelt dat enkel de wiskundige werkelijkheid bestaat en heft zo het verschil tussen Plato en Aristoteles op. Is het universum dan voorspelbaar geworden oftewel is er een TOE? Als wiskunde alleen een taal is als afbeelding van de werkelijkheid dan is er geen TOE omdat het de werkelijkheid niet is (Plato) er zit altijd wat achter. Maar ook zonder Gödel is het onmogelijk omdat we er niet van buitenaf tegenaan kunnen kijken zoals Hawking stelt. Natuurkundigen hopen te bewijzen dat we alle constanten in ons universum logisch kunnen afleiden dan hebben we het multiversum niet nodig. Echter uitgaande van de stelling van Gödel is duidelijk dat een TOE niet mogelijk is. Er ligt dus een grens aan de begrijpelijkheid.

Deel 5 Wie ben ik? Ons sterrenstoffelijk bewustzijn.
Ingrediënten als God of ziel kwamen in het scheppingsverhaal zoals dat op de universiteit werd onderwezen niet voor. Hoe kan dode materie levend worden? In de 18e eeuw was het een mysterie hoe warmte ontstond, dit bleek door beweging. De wet tot behoud van energie bleek ontdekt, het was de beweging van oneindig kleine deeltjes die zo ontdekt werden. Sindsdien streven wetenschappers ernaar om alle eigenschappen van grootschalige systemen door middel van emergentie te ontraadselen. De ziel wordt volgens bepaalde wetenschappers dan verklaard door kinetische energie die alle eigenschappen van leven verklaard. Eigenschappen van leven volgens biologen: organisatie, inwendig evenwicht, reactie op prikkels, voortplanting, groei,metabolisme, evolutie. Chalmers een pionier van bewustzijn schreef: The conscious mind: in search of a fundamental theory. Hij onderscheidt het makkelijke probleem (hoe verwerken onze hersenen prikkels uit de omgeving) en het moeilijke (waarom gaan deze processen gepaard met innerlijk ervaringsleven). Hij vindt dat het moeilijke probleem niet oplosbaar is binnen het huidige materialistische natuurwetenschappelijke denkkader. Traditionele oplossingen: de ziel; Plato de ideeën wereld; het dualisme van Descartes; meer recent ontelbare neuronen in ons brein. Spinoza’s oplossing is één substantie twee attributen. Het idee dat ons brein en bewustzijn één zijn lijkt de moderne wetenschap (via neurologische ontdekkingen) aan te tonen. Dit idee lijkt te leiden naar een nihilistisch wereldbeeld, er is geen zin. Het pantheïsche systeem van Spinoza leidt tot eenheid van lichaam en geest. Hij stelt het interactieprobleem tussen geest en lichaam van het dualisme Descartes aan de kaak. Hij ontkent er interactie is door te spreken van een substantie met 2 attributen verschillende manieren om naar dezelfde substantie te kijken. Twee kanten van dezelfde munt, dat geheel is de Substantie ofwel God. (???). Het concept heet neuraal monisme. Chalmers ziet dit ook als denkwijze. Dan is bewustzijn een fundamenteel onderdeel van de natuur en dan is op een bepaalde manier alles bewustzijn, panpsychisme alles heeft een bewustzijn. Chalmers stelt ook wel dat dit speculatief is maar als het zo is heeft alles bewustzijn.

Deel 6 Waarom bestaat het kwaad? Goed of slecht, alles is volmaakt
De onontkoombaarheid van lijden is een probleem van alle tijden. Het is een groot thema binnen alle wereldreligies. Het begrip karma uit deze religies levert een ethisch systeem waarom we goed moeten leven (want anders..). Wil God het kwaad of kan hij het niet voorkomen bleef een lastig punt. Een natuurkundige zegt op de vraag waarom iets gaat zoals het gaat één woord: entropie. De entropie van een gesloten systeem neemt toe omdat het systeem alle energie gelijk wil verdelen met de omgeving, zo koelt iets warms af als je het laat staan. Anders geformuleerd: dat wat in het universum gebeurt is datgene wat de grootste kans heeft om te gebeuren. Wat de grootste kans heeft om te bestaan zijn dingen die lang blijven bestaan (dode materie) en dingen die zichzelf vermeerderen. Voortbestaan en vermeerderen: de criteria van het bestaan. Het, zelfs steeds sneller, uitdijende heelal kan alleen door een toevoegende energie komen, deze zogenaamde donkere energie is daar de verklaring voor. Donkere materie is ook een raadsel dit zorgt voor zwaartekracht die wel waarneembaar is. Zo beantwoorden we de vraag waarom bestaat er wat er bestaat. Dan is goed of slecht geen issue meer, de dingen zijn, punt. Als we ontraadselen waar kwaad vandaan komt moeten we hierin het ontstaan van leven meenemen. Vanuit de criteria voortbestaan en vermeerderen ontstaat de natuurlijke selectie en de criteria verklaren alle complexiteit.

Deel 7 Waar ga ik heen als ik sterf? Het is altijd hier en nu
Het enige wat voor je bestaat is het hier en nu. Je zult dus nooit ervaring hebben van een tijd waarin je niet bent net zoals je geen plaatsen ervaart waar je niet bent. De dood ervaar je dus ook niet dan hoef je er ook niet bang voor te zijn. Newton publiceert zijn 3 bewegingswetten (massa is traag;kracht leidt tot versnelling; elke actie heeft een tegenovergestelde tegenreactie) de zwaartekracht is aantrekking tussen massa’s en deze leidt tot beweging. De rijd vloeit voort uit zichzelf en is gelijkmatig zonder invloeden van buitenaaf. Dit is twee eeuwen het geloof geweest tot Einstein aantoont dat ruimte en tijd een geheel vormen. Niet kan sneller reizen dan het licht anders ga je in de tijd achteruit. We zien de zon zoals deze 8,5 minuut geleden was. De kwantumtheorie maakt van locatie een waarschijnlijkheidsgolf en volgens Everetts veel werelden interpretatie splitst de werkelijkheid zich op in verschillende universums met verschillende versies van het deeltje. Wat doet dit met het begrip tijd? De ruimtetijd is een zwaartekrachtveld - en vice versa. Tijd bestaat ook niet concreet zonder waarnemer. Er is geen natuurkunde wet die de richting van de tijd bepaalt. De stoot van de witte bal bij een partijtje biljart is de oorzaak en het effect daarvan het gevolg, dat is hoe tijd gaat stromen. Het onverbiddelijke toenemen van de entropie -oftewel chaos- is dus wat tijd zijn richting geeft. Hoe ontstond dan de orde aan het begin? Wie of wat legde de biljartballen zo netjes neer? God, de TOE, het oneindige multiversum of onze eigen verbeelding? Als je jezelf onderzoekt zoals Descartes ontdek je dat het niet is ‘ik denk dus ik ben’ maar is er enkel nog ‘ik ben’ (in het hier en nu). Net zoals je niet bang ben voor waar je niet bent (ik ben bang omdat ik niet in Amerika ben zeg je toch ook niet hoef je ook niet bang te zijn voor wanneer je er bent. Onze ervaring van tijd ontstaat alleen wanneer je er bent. De conclusie is dat de mens niet doodgaat maar puur onsterfelijk bewustzijn is. Het bewustzijn is het enige wat altijd (bij je)blijft.
.

[Nico Van Straalen · Rating 4 out of 5]

Ik werd gegrepen door dit boek, maar ook afgestoten. Gegrepen omdat Margot Brouwer een relatie legt tussen de filosofie van Spinoza en de inzichten van de moderne sterrenkunde. Spinoza ziet een eeuwige almacht in de natuur, de levende en de dode. Het eeuwige is identiek met de essentie van de natuur, met de ultieme oorzaak van alles, de oorzaak der oorzaken. En ons bewustzijn is onderdeel van die eeuwige geest. Ons bewustzijn bestaat eigenlijk alleen in het hier en nu, maar de verbondenheid met het eeuwige bewustzijn betekent dat we nooit echt dood gaan, er altijd zijn en geweest zijn. De interpretatie die Brouwer geeft aan Spinoza valt samen met het "panpsychisme', het idee dat de hele natuur bezield is, dat alles. van elektronen tot het universum, een vorm van bewustzijn heeft, waar dat van ons deel van uitmaakt. Ik ben niet zo van deze zweverige theorieën (wat lost het op?), maar als anderen daar baat bij hebben is dat mij prima en ik vond het leuk om erover te lezen. Maar waar ik me tegen verzet is dat uit deze filosofie noodzakelijkerwijze volgt dat ons "antropocentrisme" niet langer te handhaven is, dat onze gebruikelijke levenshouding antiwetenschappelijk, egocentrisch en zelfs hypocriet is en dat we vanwege Spinoza allemaal vegetariërs moeten worden. Ik zou denken dat juist het "antropocentrisme", of hoe je het ook noemen wilt, het feit dat wij een zelfbewustzijn hebben en kennis van de natuur om ons heen die de rest van de schepping niet heeft, ons in de verantwoordelijke positie plaatst waarin we verstandig en met mededogen met de natuur moeten omgaan, in plaats van ons "biocentrisch" één te voelen met de natuur waarin de beer de vis, de bidsprinkhaan de vlieg en de leeuw de antilope zonder sinecure levend doodbijt.

[Rudi · Rating 4 out of 5]

Ergens tussen 4 en 5 liggen meerdere ( oneindig ) oneindigheden. , 4,1111111111111111111111… 4,2111111111111111 enz ,
Ik vond het een mooi boek over een natuurkundige die angstige vragen overwon met natuurkunde en de filosofie ( ethica ) van Spinoza , Mooi verweven verhaal van de schrijver zelf , met natuurkunde en Spinoza op zoek naar de antwoorden van grote levensvragen ,
4 sterren voor de lezer omdat ik sowieso moeite heb met boeken boven 400 blz , en omdat ik het ook niet altijd eens was met de schrijver , ( maar de schrijver kan wel gelijk hebben ) …. Ik begin gewoon niet aan het idee van multiversum , ….. oneindig x hetzelfde , …. Oneindig x een universum waar 1 haar een mm korter is , … enz , …. Die oneindigheid haalt oneindig teveel uit met mijn visie , …
Dat wel aansluit bij het idee van een soort van levend heelal die werkzaam is in en door alles , en zich dan opnieuw vormt. In een oneindige tijd ,.. in een oneindig niets , … wat gemakkelijker en rustiger is dan in een oneindig alles , : )
5 sterren voor de schrijver die natuurkunde en Spinoza in aangenaam toegankelijke manier beschrijft .

[Piet · Rating 3 out of 5]

Na 300 bladzijdes moet het boek terug naar de bibliotheek .Of ik het ooit uit zal lezen staat nog te bezien. Het is zeker een interessant werk dat veel vertelt over het ontstaan van de wereld maar ook een half filosofieboek is.
Spinoza is de grote held en ziener en krijgt m.i. teveel aandacht. Diverse filosofen en natuurkundigen van faam spelen een rol in het boek maar de problematiek waar zij mee worstelen spreekt mij niet zo aan.

[Jeroen · Rating 5 out of 5]

Fantastisch boek. De schrijfster neemt je in vogelvlucht mee door de wis-, en natuurkunde en maakt je wegwijs in het werk van Spinoza. Het boek is informatief en geschreven op een geestelijke en begrijpelijke manier voor onbekenden in de kosmos materie. Zeker een aanrader.