De laatste schaker

by Max Pam

In de roman De laatste schaker wordt de schaakwereld beschreven vanuit het perspectief van de eens gevreesde grootmeester Viktor Sanders. Hij moet ervaren hoe het schaken van een spel dat in koffiehuizen werd beoefend door bezeten buitenstaanders en wereldvreemde wonderkinderen langzaam is veranderd in een professionele bezigheid, die nog maar weinig ruimte biedt voor een romantische levenshouding.
Zoals in Schachnovelle van Stefan Zweig is de plaats van handeling een groot passagiersschip, maar het werkelijke drama speelt zich af tijdens een toernooi in een badplaats aan de Nederlandse kust, waar men dag en nacht in de verte de hoogovens ziet branden van een immense staalfabriek. Terwijl een oude kampioen sterft als de laatste der schaakbohemiens, probeert Viktor Sanders het geheim te ontrafelen van het moderne schaken, dat in de greep lijkt te zijn van fraude en bedrog.

Als schrijver-schaker-columnist liep Max Pam vele jaren rond in de schaakwereld. Van Euwe en Botwinnik tot Karpov en Kasparov interviewde hij wereldkampioenen. Op IJsland was hij toeschouwer bij de beroemde match tussen Bobby Fischer en Boris Spassky. Hij volgde de opkomst van Magnus Carlsen en zag hoe het schaken door de komst van de computer wezenlijk veranderde.

208 pages, Paperback

Published June 6, 2025

About the author

Librarian Note: There is more than one author in the GoodReads database with this name.

Reviews

[Tomas Scholtus · Rating 1 out of 5]

Als schaakenthousiasteling heb ik dit boek gekregen van familie. Op de achterflap wordt de vergelijking gemaakt met de ‘Schachnovelle’ van Stefan Zweig: dat wekt wel hele hoge verwachtingen die overigens totaal niet worden waargemaakt. Het enige verband tussen de twee boeken is dat ze beiden over schaken gaan.

Max Pam laat zich inspireren door schaakhistorie van de 20e en 21e eeuw. Dat hij het daarbij niet zo nauw neemt met de chronologie is soms hinderlijk en verwarrend voor de schaakliefhebber. Zo gaat het op een gegeven moment over een schaker die remise zou hebben gespeeld tegen Alexander Alekhine en Bobby Fischer. Ook zou de weduwe van Euwe nu nog in leven zijn. Het is verwarrend, want al deze personen zijn allang overleden en het personage had dan wel heel oud moeten zijn om al deze mensen mee te hebben gemaakt. Ook is het verwarrend dat de namen van sommige schakers gefingeerd zijn terwijl veel andere schakers (bijvoorbeeld Kasparov, Timman en Capablanca) wel bij hun echte naam worden genoemd.

Het was, naar mijn mening, duidelijker geweest als Pam alle namen had verzonnen of juist alleen maar echte schakers had genoemd. Of in ieder geval dat de gefingeerde personages betrokken waren bij de verzonnen gebeurtenissen. En de echt bestaande personages juist bij de waar gebeurde verhalen te gebruiken. Nu is het juist vaak andersom.

Het boek is geschreven vanuit de stelling dat schaken niet meer zo populair is. Of in ieder geval niet meer zo romantisch. Uiteraard (zoals zoveel) is het nu anders dan vroeger. Er is weinig aandacht meer voor schaken in de traditionele media. Maar Max Pam gaat er volledig aan voorbij dat schaken de laatste jaren juist een enorme opleving kent onder de jeugd en jongeren, juist door moderne media, schaakapps en online platforms zoals Youtube en Instagram. De Netflix serie ‘The Queens Gambit’ (in het boek helemaal afgekraakt door Pam) heeft ook bijgedragen aan de opleving van het schaken. Met als resultaat dat de schaakclubs in Nederland qua nieuwe aanwas er juist heel goed voorstaan.

Pam benoemt nog wel de meest recente schandalen rond Hans Niemann (in het boek Lunamann) en de match tegen Daniel Dubov (in het boek Dubovsky). Waarom deze namen eigenlijk gefingeerd? De gebeurtenissen die de auteur in relatie tot deze ‘personages’ beschrijft zijn namelijk allemaal echt gebeurt. Alleen de namen zijn (nogal knullig) aangepast. Het is al met al een nogal fantasieloos boek, waarin vooral feiten worden geïnterpreteerd door een ouderwetse bril.

Misschien juist omdat ik goed op de hoogte ben van de schaakhistorie en de meest recente ontwikkelingen, kon ik het boek niet zo waarderen. Het had zoveel beter kunnen zijn als het een mooi fantasierijk verhaal was geweest zoals de ‘Schachnovelle’ of ‘The Queens Gambit’. Jammer!

[Bart · Rating 2 out of 5]

Dit niemendalletje is vermoedelijk alleen voor schakers de moeite waard om op te pakken. Maar zij zullen zich ongetwijfeld direct storen aan allerlei ongerijmdheden. Want wanneer speelt dit verhaal zich in vredesnaam af als de hoofdpersoon 56 wordt, Max Euwe hem nog bij leven een groot talent noemt en diens vrouw nog in leven is, maar iedereen wel met mobieltjes rondloopt en ook het moderne programma Stockfish zijn intrede heeft gedaan?

De nauwelijks verholen verwijzingen naar controversiële gebeurtenissen in de echte schaakwereld zijn nog fantasielozer dan het goedkope feit dat de auteur zijn verhaal, net als de fameuze Schachnovelle, op een schip laat afspelen. De auteur dacht toch niet werkelijk dat hij ook maar in de schaduw van Stefan Zweig mag staan?
Omdat het meest smeuïge verhaal uit de recente schaakgeschiedenis nog ontbrak, krijgen we nog een laatste hoofdstuk waarin de hoofdpersoon geen rol meer heeft.
Wel 1x gelachen, toen ik in deze sleutelroman ontcijferde dat Gennadi Sosonko hier wordt opgevoerd als Gennadi Bobonko.

[Bruno · Rating 1 out of 5]

Echt een matig boek. Van Max Pam, over Max Pam. Bestaand uit: gerecyclede columns en consequent totaal oninteressante herinneringen van Max Pam, zogenaamd in prozavorm.

Onsamenhangende particulariteiten van een man die (te) oud is, maar eigenlijk gewoon een keer volwassen moet worden.

Volgende boek hopelijk in eigen beheer.

Edit: ik zie dat het nog beter beschreven is door Sebastiaan Kort in NRC:
'Het is toch wel een beetje tekenend voor Pam, die ook niet lijkt te weten waar het heen moet met die vermaledijde toekomst vol data en efficiëntie. Volgens de dochter van de legendarische, aftakelende schaker Domar (een op J.H. Donner gebaseerd personage) zouden we weer moeten gaan roken, drinken, stinken en dansen, leest Sanders ergens, maar daar kan hij de energie niet meer voor opbrengen. Ach, stinken ga je vanzelf doen.'

[Bas De Groen · Rating 4 out of 5]

3,5⭐️, zeer onderhoudend en toch ook een kleine ode aan Zweig.

[Wilbert · Rating 3 out of 5]

Benieuwd wat niet-schakers van dit boek vinden!

[Chris Maes · Rating 2 out of 5]

Matig. Voer voor specialisten met feeling voor schaakgeschiedenis. Namen van GM´s worden verhaspeld wat toch eerder wat lachwekkend is. Domar is schaker Donner herkenbaar met rolstoel en ooglapje, Bobonko,de Draakspecialist is GM Sosonko en het speelt zich allemaal af op een cruiseschip.cfr Zweigs Schachnovelle. Helaas haalt dit boek nooit dit niveau.
2 sterren op Goodreads is voldoende. Gelukkig weinig tijd aan verspeeld.
Wel nog even leuke quote meegeven.
Op de begrafenis van Domer (GM Donner)is ook de Engelse meester Harry Sinclair aanwezig, niet alleen schaker maar ook schrijver van thrillers, die allang de ambitie had om een thriller te schrijven waarin de lezer het had gedaan. Hij kwam er niet uit tot Domer tegen hem zei:"Een boek waarin de lezer het heeft gedaan? Dat bestaat all lang, dat is de Bijbel!"

[Menno Beek · Rating 3 out of 5]

Dit is vooral een goed boek omdat Hein Donner ermee geeerd wordt, want onder een andere naam gaat dit boek vooral over hem. De meeste andere schaak-anekdotes zijn ook los of verzameld elders te vinden, en de plot die de hoofdlijn probeert te volgen is verder niet heel boeiend of verrassend. De laatste uren van Donner, waarbij men - ajb - geacht wordt een traan op een schaakbord te plengen ontroeren, ook al was Pam daar voor zover ik weet niet bij.

[Peter · Rating 3 out of 5]

Nice references to the chess world. However for the rest quite mediocre

[Wouter Welling · Rating 5 out of 5]

Dit boek was prachtig om te lezen als iemand die zichzelf ook nog steeds als een schaker ziet en die een tijd omringd was door de bohemiens van het schaken. Het boek is een ode aan de bohémiens en een aanklacht tegen de moderne wereld waar de volledig uitgeanalyseerde wereld van de computer en de rationele vertrutting alles overnemen. Merlijn Domar is de Bohémien der Bohémiens, die staat voor Hein Donner, en meerdere andere briljante gekken. Het boek gaat over het Bohémienschap dat is verdwenen. Mysterieuze buiten de maatschappij staande, kettingrokende, nachtelijk levende, drinkende, in weinig anders geïnteresseerde, toch zeer intelligente wezens. Zoals ook mijn oom, waar het me vaak aan deed denken.

De tragiek van de verandering is in dit boek het hoofdthema. Het verhaal is niet erg verrassend, omdat het zich vooral vormt naar gebeurtenissen die metaforen zijn voor dingen die in de schaakwereld zijn gebeurd. De weemoedigheid en langzame ondergang van een bevolkingsgroep die niet meer is, is mooi.