Η δεσμοφύλακας

by Νίκος Δαββέτας

Όταν η νόσος του Αλτσχάιμερ είχε καταβάλει πλήρως τη μητέρα μου, εκείνη εξακολουθούσε να θυμάται με τον δικό της τρόπο τα χρόνια που υπηρετούσε ως σωφρονιστική υπάλληλος στις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ και Κορυδαλλού. Μπορεί να μη θυμόταν ποιος ήμουν, πού ζούσε και σε ποια εποχή, όμως ανέφερε συχνά, με τα μικρά τους ονόματα, δεκάδες κρατούμενες, ποινικές και πολιτικές, με τις οποίες είχε συγχρωτιστεί. Και όσο εκείνη ξαναζούσε «τα χρόνια του καθήκοντος», ως δεσμοφύλακας, αναγκαστικά τα ξαναζούσα κι εγώ, καθώς η παιδική μου ηλικία είχε σημαδευτεί από διαδοχικές επισκέψεις «στη δουλειά της μαμάς».

Το κοινό μας ταξίδι ως το αναπότρεπτο τέλος της, οι παραληρηματικοί μονόλογοι και οι καθημερινοί μας διάλογοι, μέσα από τον παραμορφωτικό φακό της ασθένειας, διασώθηκαν σε δυο πυκνογραμμένα τετράδια. Τώρα, δεν ξέρω αν συνιστούν μια εξομολόγηση μεταμφιεσμένη σε μυθοπλασία ή μυθοπλασία μεταμφιεσμένη σε αυτοβιογραφική εξομολόγηση.
Ν.Δ.

160 pages, Paperback

First published June 1, 2025

About the author

Ο Νίκος Γ. Δαββέτας εμφανίστηκε στα γράμματα το 1981 από το περιοδικό "Διαγώνιος" της Θεσσαλονίκης. Μέχρι σήμερα έχει εκδώσει δώδεκα βιβλία (έξι ποιητικά, μία συλλογή διηγημάτων και πέντε μυθιστορήματα). Η συλλογή του "Το κίτρινο σκοτάδι του Βαν Γκογκ" (Κέδρος, 1995) μεταφράστηκε στα αγγλικά και στα ισπανικά. Το 2003 κυκλοφόρησε στη Βρετανία μια επιλογή ποιημάτων του σε μετάφραση Thom Nairn. Ποιήματα και πεζά του μεταφράστηκαν στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Το 2010 τιμήθηκε για το βιβλίο του "Η Εβραία νύφη" με το Βραβείο Μυθιστορήματος του Ιδρύματος Κώστα & Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών. Έχει συνεργαστεί με τα περιοδικά "Partisan Review", "Agenda", "Waves", "Modern Poetry in Translation", "Erythia". Οι βιβλιοκριτικές του από το περιοδικό "Το Τέταρτο" και τις εφημερίδες "Τύπος της Κυριακής" και το "Βήμα" συμπεριλαμβάνονται στον τόμο "Η λογοτεχνία υπό κρίση". Από το 1992 είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων.

Reviews

[Kostas Kyriakopoulos · Rating 5 out of 5]

Ο Νίκος Δαββέτας περνά πάνω από το σκάμμα που χωρίζει τις βιωματικές εμπειρίες από το τελικό κείμενο της μυθοπλασίας. Μηδενίζει, εξαφανίζει την απόσταση. Σε δύο τετράδια διασώθηκε σε σημειώσεις η πορεία προς το τέλος της μητέρας του, η αναπότρεπτη κατάληξη της νόσου του Αλτσχάιμερ.
Τρία τα ευρηματικά επίπεδα της αφήγησης.
-Οι δικές της αναμνήσεις, όσες, δηλαδή, της επέτρεπε να αλιεύει από τη θάλασσα του εγκεφάλου της το αγκίστρι της ασθένειας μαζί με την εξαφάνιση της κοντινής μνήμης.
-Η πραγματικότητα, η καθημερινότητα της νόσου και η συμβίωση με το παρόν που αν δεν σβήνει τελείως μεταμορφώνεται σε ένα θολό τέρας.
-Και ο ίδιος ο συγγραφέας, άλλοτε παιδί να φτιάχνει κάστρα στη «δουλειά της μαμάς» -στις φυλακές Αβέρωφ ή στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού υπό την ιδιότητα της δεσμοφύλακα- και άλλοτε άντρας. Άντρας επιφορτισμένος με τη διαχείριση του μητρικού τέλους. Αχθοφόροι και οι δύο, μητέρα και γιος, του αβάσταχτου μοιραίου. Σε ένα σκληρό μα και τρυφερό ταξίδι ενοχών, αυτοτιμωρίας, μετάνοιας, αγάπης αλλά και λύτρωσης.
«Όταν είσαι νέος, το σώμα σου είναι υποστηρικτικό, δεν έχει προλάβει να καταχωνιάσει φοβίες και ανασφάλειες, δεν σε φρενάρει σε κάθε βήμα, δεν σου κρύβει τη θέα από τα αθέατα σκοτάδια, δεν χτυπάει συνέχεια συναγερμό, ενώ η γυναίκα που κοιτάζω σήμερα να ταλαντεύεται μέσα μέσα στο πρωινό φως, η μούσα του Μπονάρ στο πράσινο μπάνιο, δεν έχει σώμα πια, δεν έχει φωνή, είναι μια μεταφορά, μια τριτοπρόσωπη αφήγηση».
«Πόσο μακριά είναι το μακριά; Αν σε μισώ, θα είμαστε για πάντα μαζί, θα σε κουβαλάω στους ώμους ως το δικό μου τέλος. Αν σ’ αγαπώ, μπορώ και να σε αποχωριστώ».
ΥΓ.: Λένε ότι η επιτυχία ενός λογοτεχνικού κειμένου μετριέται και με το πόσο πολύ σε κάνει να θέλεις να γράψεις εσύ ο ίδιος. Αλήθεια είναι.

[Spiros Malamis · Rating 4 out of 5]

4,5/5 ⭐

Κατάθεση ψυχής. Εξαιρετικά καλογραμμένο.

[Katerina Koltsida · Rating 4 out of 5]

Σαν το παγωτό με την αλμυρή καραμέλα.
Γλυκό κι αλμυρό μαζί.
Αισθήματα που απ την καρδιά εφτασαν στο χέρι, πέρασαν στην πένα και κατέκλυσαν την ψυχή μου.

Ένα υπέροχο βιβλίο.

[Vaso · Rating 4 out of 5]

4,5 αστέρια

[Matina Kyriazopoulou · Rating 5 out of 5]

Ένας γιος συμπαραστέκεται με στωικότητα και αναλαμβάνει την φροντίδα της μητέρας του, η οποία πάσχει από Αλτσχάιμερ. Το τέλος ζυγώνει, η φθορά της μνήμης και το σώματος προκαλεί θλίψη ανάμεικτη άλλοτε με συμπόνια κι άλλοτε με αμηχανία, η επαφή με την πραγματικότητα συχνά ανέφικτη και οι αναμνήσεις θολές. Μητέρα και γιος επιστρέφουν στα χρόνια της φυλακής και συγκεκριμένα στις φυλακές Αβέρωφ και στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, εκεί όπου η μητέρα, νεαρή χήρα και μάνα, αναγκάστηκε εκ των συνθηκών να εργαστεί. Εκεί όπου, παρότι σωφρονιστική υπάλληλος, πέρασε σαν φυλακισμένη μαζί με τις κρατούμενες, πολλές από τις οποίες έγιναν φίλες της, το μεγαλύτερη μέρος της ζωής της. Εκεί όπου ο γιος την επισκεπτόταν συχνά μα ντρεπόταν να παραδεχτεί ότι δούλευε η μητέρα. Με λόγο λιτό, που τον εμπλουτίζουν ποιητικές εξάρσεις ή αποφθέγματα ο συγγραφέας μετουσιώνει το βίωμα σε μυθοπλασία. Ο Δαββέτας υπογράφει το πιο ώριμο μέχρι τώρα έργο του, μια διάσωση της μνήμης και της οικογενειακής ιστορίας, έναν συγκινητικό προσωπικό αποχαιρετισμό που εφάπτεται με την ιστορία της νεότερης Ελλάδος, ένα ολιγοσέλιδο αλλά τόσο πλούσιο σε μνήμες και μεστό σε νοήματα και συναισθήματα βιβλίο που το πιθανότερο είναι πως την πρώτη ανάγνωση θα διαδεχθεί και μια δεύτερη με τον υπογραμμιστή ανά χείρας.

[Book2chance · Rating 4 out of 5]

Ένα ταξίδι που κινείται κόντρα στην εντροπία, μια πορεία προς τα πίσω, από το αποσυντεθειμένο σήμερα του νου, στην αρχή της δημιουργίας, κι έπειτα ξανά στο παρόν, εκεί όπου καραδοκεί η τελική κατάρρευση. Στον πυρήνα του βιβλίου, η μητέρα–δεσμοφύλακας. Ένας ρόλος που δεν είναι μόνο επάγγελμα, αλλά και μοίρα. Ένα επάγγελμα που διαλέχτηκε από ανάγκη κι όμως, μένει το βασανιστικό ερώτημα διαλέγουμε εμείς τη δουλειά μας ή μήπως αυτή μας διαλέγει, μάς σημαδεύει και μας καθορίζει για πάντα?

Κάπου εκεί, καταχωνιασμένος, ένας ήλιος πυρακτωμένος ο θεός της φωτιάς, ρίχνει λίγες ακτίνες πάνω στη σκοτεινιά της μνήμης. Σαν να φωτίζει στιγμιαία τη ζωή, πριν χαθεί ξανά πίσω από τα σύννεφα, αφήνοντας μονάχα μικρές, διάσπαρτες λάμψεις.

Πάνω απ’ όλα, όμως δεσπόζει το Αλτσχάιμερ. Ένας θεός διπρόσωπος παρηγορητής για τον πάσχοντα, που λησμονεί τον πόνο, και αδυσώπητος τιμωρός για τους οικείους, που μένουν να κουβαλούν το βάρος της απώλειας μέρα με τη μέρα.

Το βιβλίο του Νίκου Δαββέτα είναι εξομολόγηση και μυθοπλασία μαζί, ένας προσωπικός καθρέφτης που συγχρόνως αντανακλά και τη συλλογική ιστορία. Με βιογραφικές αποχρώσεις, με σπασμούς μνήμης που πετάνε από το ένα χρονικό σημείο στο άλλο, αλλά πάντα με απόλυτη συνοχή, ο συγγραφέας συνθέτει ένα αφήγημα που ακροβατεί ανάμεσα στην προσωπική μνήμη και την εθνική πορεία. Δίπλα στη μυθιστορία απλώνεται η ιστορία της Ελλάδας από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά όχι κυρίαρχη, μα σαν υπόγειο ρεύμα που διατρέχει τις ζωές των ηρώων.

Ένα σκληρό βιβλίο, μα ταυτόχρονα βαθιά τρυφερό σαν να σου ανοίγει πληγές ενώ συγχρόνως τις χαϊδεύει. Για μένα, το διάβασμά του ήταν σαν μια ιδιότυπη εξομολόγηση... αναγκάστηκα να κοιτάξω πίσω, στα δικά μου σκοτάδια και τις μνήμες που κάποτε ήθελα να ξεχάσω. Κι εκεί, μαζί με τον συγγραφέα, συνειδητοποίησα ότι η μνήμη, ακόμα και στην πιο βασανιστική της μορφή, είναι κι αυτή μια μορφή ελευθερίας.

[Ioulia Ilvanidou · Rating 5 out of 5]

4,5

[Xenia Germeni · Rating 4 out of 5]

"Ποιος είμαι; Ο δεσμοφύλακας της μητέρας μου!"-Νίκος Δαββέτας, Η δεσμοφύλακας, Εκδόσεις Πατάκη ΥΓ Κάπου τυχαία πριν μερικούς μήνες πέρασε μπροστά μου ένα reel από μια συνέντευξη του Νίκου Δαββέτα, που μου τράβηξε την προσοχή για το συγκεκριμένο βιβλίο. Λίγο ο επαγγελματικος βίος, λιγο η διάθεση να διαβάσω και κάτι ελληνικό αποφάσισα να κάνω την αγορά. Ήταν το θέμα και η συνέντευξη που χτυπούσαν καμπανακια. Η νουβέλα των 151 σελίδων είναι τόσο καλογραμμένη που δεν ήθελα να την αφήσω από τα χέρια μου και κάθε φορά που με διεκοπταν νευριαζα. Όχι δεν καταλάβαινα από τις πρώτες κιόλας σελίδες τι θα συνέβαινε, αλλά γιατί περίμενα να δω πως "εχτιζε" την ιστορία του ο συγγραφέας/αφηγητής. Αν πω ότι είναι άθλος μπορεί να ακουστεί βαρυσήμαντο, ωστόσο κάθε πρόταση και κάθε κεφάλαιο είναι τόσο καλά δουλεμένα και με φροντίδα, όπως εκείνη του γιου προς τη μητέρα. Ο Δαββετας δεν έχει αφήσει "εκτός κάδρου" τα υπόλοιπα πρόσωπα, τα οποία πλαισιώνουν τους ήρωες (μητέρα-γιος) είναι όλοι τους παρόντες (συγγενείς, συνάδελφοι της μητέρας στις φυλακές, κρατουμενες, αποκλειστικες, γιατροί, αστυνομία, γειτονιά, συμφοιτητές του γιου, συμμαθητές του γιου). Οι ζωές και των δύο κεντρικών ηρώων πηγαίνουν παράλληλα και ταυτόχρονα μπαίνουν ο ένας στη ζωή του άλλου. Ο χρόνος είναι καθοριστικός σε όλη την πορεία της αφήγησης και χαριτωμένα μου θύμισε τη σκηνοθεσία της βρετανικής ταινίας "Ο Πατέρας" με πρωταγωνιστές τον Αντονι Χόπκινς και την Ολίβια Κολμαν. Αυτό που ίσως συνταραζει τον αναγνώστη είναι η ταύτιση του συγγραφέα με τον αφηγητή, τα όρια δείχνουν μια διακριτά, αν και από τη συνέντευξη γνώριζα ότι ο συγγραφέας βίωσε το τέλος της μητέρας του μέσα από την περιπέτεια που επιφυλάσσει η άνοια. Σε πολλά σημεία αποτολμω εδώ να πω ότι μου θύμισε τη γραφή του Julian Burns όπου και εκείνος βίωσε την απώλεια της συζύγου του. Σε καμία περίπτωση η αφήγηση δεν θα μπορούσε να είναι γυναικεία, γιατί οι άνδρες βιώνουν και εξωτερικευουν με διαφορετικό τρόπο τα βιώματα και τα συναισθήματά τους. Το δίπολο μητέρας-γιου σε τούτη την αφήγηση είναι τρυφερό και πονεμένο συνάμα. Μπορώ να υποθέσω ότι αρκετά σημεία γράφτηκαν κατά τη διάρκεια της περιπέτειας και επεξεργαστηκαν εκ των υστέρων, όταν άρχισε να "μαλακώνει" η απώλεια και απουσία. "Πόσο μακριά είναι το μακριά; Αν σε μισώ, θα είμαστε για πάντα μαζί, θα σε κουβαλάω στους ώμους ως το δικό μου τέλος. Αν σ' αγαπώ, μπορώ και να αποχωριστώ." εξομολογειται ο αφηγητής για τη μητέρα του και τη σχέση τους. Στο τέλος πρέπει αποδέχεται ότι "ακόμη ελπίζω ότι εγώ θα τα κάνω όλα διαφορετικά στο μέλλον". Τα κατάφερε; Ο χρόνος θα δείξει άλλωστε όταν βλέπουμε τους δικούς μας να "φεύγουν" από κοντά μας πάντα θα μας βασανίζει το ίδιο ερώτημα, το ερώτημα που και εγώ η ίδια θέτω στον δικό μου εαυτό κάθε φορά που υπήρξα δεσμοφύλακας κάποιου και κάποιας εδώ στη Βρετανία: "Το ξέρω, αυτό που είναι θα γίνω. Και τότε, ποιος θα κοιτάζει αν γύρισα;". Θα σας έλεγα αν και γιορτές να μην το φοβηθείτε, ούτε αράχνες έχει, ούτε φαντάσματα πολλά, ίσως αναθεωρήσετε κάποια πράγματα για τον εαυτό σας και εκείνους που θεωρείτε ότι σας βασανίζουν τη ζωή. Όσο για μένα κι εγώ μια δεσμοφύλακας ή επιστάτης ψυχών που απλώς τούτο το όμορφο βιβλίο μου θύμισε Πόσο σκληρές είναι οι ώρες της φύλαξης και της επιστασιας με μυαλά χαμένα σου τρώνε "χρόνια". Πιο όμορφα το λέει ο Δαββετας βέβαια δανειζόμενος τα λόγια του Philip Roth: "Εκτός κι αν είναι ένα μυθιστόρημα μεταμφιεσμενο σε οδυνηρή εξομολόγηση". #books2025

[Dimitrios Mamaloukas · Rating 5 out of 5]

Μερικές σκόρπιες σκέψεις πάνω στο εξαιρετικό βιβλίο του Νίκου Δαββέτα που διαβάζεται σε λίγες ώρες.
Καταρχάς, το αδικεί η περιγραφή «ένα βιβλίο για το Αλτσχάιμερ». Είναι πολύ περισσότερα, είναι η διασταύρωση δύο βίων στη δίνη του χρόνου. Κι αυτό είναι το πλέγμα, τα θεμέλια, που ο συγγραφέας χτίζει, πολύ γερά, το σχετικά ολιγοσέλιδο μυθιστόρημά του.
Το Παρελθόν και το Παρόν. Τα χρόνια της φυλακής, τα χρόνια μετά τη σύνταξη, τα χρόνια της αρρώστιας (και της κατάρρευσης). Αυτά για τη μαμά. Για τον γιο; Θα τον δούμε μετά.
Η μαμά – παρελθόν: η δεσμοφύλακας που φυλούσε τις κρατούμενες, αλλά ταυτόχρονα ήταν και η ίδια κρατούμενη, φυλακισμένη σε μια σκληρή δουλειά, για την οποία ποτέ δεν ξεπέρασε την ντροπή της.
Η μαμά μετά τη σύνταξη: η σύνταξη δεν κατάφερε να την επαναφέρει σε μια, αν όχι ξένοιαστη ζωή, σε μια ζωή απαλλαγμένη από τους καθημερινούς εφιάλτες. Οι εξοντωτικές βάρδιες, το αλύγιστο πρόγραμμα, η συναναστροφή με, συχνά, κατεστραμμένες ψυχές τη σημάδεψαν ανεξίτηλα. Με λίγα λόγια: η φυλακή δεν έφυγε ποτέ από μέσα της.
Η μαμά στα χρόνια της αρρώστιας: ούτε η αρρώστια που διαλύει το μυαλό, δεν κατάφερε να ξεριζώσει τις μνήμες της φυλακής. Μόνο αυτές επανέρχονται, ξαφνικά, σαν λάμψεις, και όλα περιστρέφονται γύρω από αυτές. Τόσο, που σκέφτεσαι ότι πολλοί κρατούμενοι πιθανότατα μετά την αποφυλάκιση βρίσκουν τη γαλήνη, αλλά η δεσμοφύλακας όχι.
Ξαναγυρνάμε στον γιο, για τον οποίο βλέπουμε ότι και η δική του ζωή κυλούσε σε παράλληλες ράγες με τη μητέρα του, με φόντο τι άλλο; Τη φυλακή.
Από τα χρόνια που τη συνόδευε στην εργασία της, στα χρόνια του σχολείου, που ντρεπόταν να πει τι δουλειά έκανε η μητέρα του. Και, τέλος, στα χρόνια που έμελλε να τη φροντίζει και να υπομένει την πνευματική και σωματική της κατάρρευση.
Η μεγαλύτερη τέχνη του συγγραφέα στο παρόν μυθιστόρημα είναι η εναλλαγή του χρόνου. Η τέχνη του να αποφύγεις τη γραμμική συνεχή διήγηση, (παρελθόν, σύνταξη, αρρώστια) που θα έκανε το βιβλίο, πιθανόν, ένα βαρετό ανάγνωσμα. Αντιθέτως ο Δαββέτας «χορεύει» στο χρόνο, αλλά και στα δύο πρόσωπα και προσφέρει ένα εξαιρετικά ρευστό ανάγνωσμα που δεν του λείπει το χιούμορ, οι πινελιές της πολιτικής, αλλά και που συχνά γίνεται σπαρακτικό, όπως και η ζωή.

[Sofia · Rating 3 out of 5]

Η άνοια είναι μια φυλακή, που μας κλείνει μέσα σε ένα βαθύ σκοτάδι. Η δεσμοφύλακας είναι ο εαυτός μας, που ανοίγει το παραθυράκι του κελιού, για να μπει λίγο αχνό φως, σπαράγματα μνήμης του παρελθόντος! Ο Δαββετας συνδέει εξαιρετικά το προσωπικό βίωμα του γυιού φροντιστή με τη σκληρή σωματική και πνευματική οδύνη της άρρωστης μάνας, που θυμάται το παρελθόν της, ως σωφρονιστικής υπαλληλου στις φυλακές Αβέρωφ και το ζει ως παρόν. Δυνατές φράσεις και επώδυνη ανάμνηση για όσες και όσους έχουμε χάσει τους αγαπημένους μας από αυτήν την ασθένεια.

[Stelios Lekakis · Rating 4 out of 5]

Μια νουβέλα επεισοδίων, αυτοβιογραφική, ποτισμένη από μνήμη και το ακαθόριστο του πένθους. Συγκροτημένη και αληθινή χτίζει έναν μονόλογο που πιάνει το κέντρο της σχέσης μάνας γιου και εκτείνεται σε δορυφόρα πρόσωπα με έναν τρόπο που μοιάζει άλλοτε με εξομολόγηση κι άλλοτε με ανάκριση. Η “Δεσμοφύλακας” είναι μια μελέτη πάνω στην απώλεια, την κρυφή εξουσία και την ευθύνη, λιτή, στοχαστική και βαθιά ανθρώπινη.

[Angeliki Stavrou · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό βιβλίο. Προσεγγίζει το δύσκολο θέμα του Αλσχαιμερ μέσα από επιλεγμένες μνήμες από τη ζωή της μητέρας του συγγραφέα, αλλά και της παιδικής ηλικίας του ίδιου του συγγραφέα. Σε προβληματίζει και σε ταξιδεύει στο χρόνο. Το συστήνω ανεπιφύλακτα.

[Despina Chrysi · Rating 5 out of 5]

Ένα βιβλίο ύμνος για την γνώση και την σοφία που μας έδωσε η μητέρα μας «δίχως να την αντιληφθούμε»! Τις περισσότερες φορές η συνειδητοποίηση αυτής της γνώσης έρχεται την ώρα του αποχωρισμού να φωτίσει κάθε σκοτάδι μας!

[Aggelos Malisovas · Rating 4 out of 5]

Αν και δεν μιλάμε για κάτι αφηγηματικό, αλλά για μια παρουσίαση βιωματικών εμπειριών και σκέψεων, το βιβλίο έχει ροή, συναισθηματικές εξάρσεις και όμορφα μηνύματα. Ο χρόνος είναι αμείλικτος – για όλους.

[Nikos Amvrazis · Rating 5 out of 5]

Εξαιρετικό, βαθιά εσωτερικό, από τα βιβλία που σε κάνουν να πάρεις πίσω τα 5 αστέρια που έβαλες σε άλλα, αναλογιζόμενος: «αν έβαλα σ’ αυτό 5, τότε πόσα πρέπει να βάλω στη Δεσμοφύλακα».

[Giannis Ieremia · Rating 4 out of 5]

Ο Δαββέτας είναι σε φόρμα εδώ, σταθερά πάνω στις εμμονές του, όμως αυτή τη φορά χωρίς ακρότητες και με μεγάλη ευαισθησία.

[Angeliki Bookatson Savvidou · Rating 4 out of 5]

Εξαιρετικό! Πόσες αλήθειες.

[Doris Wille · Rating 4 out of 5]

3,5/4

[Noctua · Rating 5 out of 5]

παρόλο που ειναι ενα βαρύ βιβλίο για το Αλτσχάιμερ, τα γηρατειά, και τον θάνατο με την πένα του Δαββέτα εν τέλει εστιάζεις στην εκπληκτική συγγραφική του δεξιότητα