Αυτοί που επέζησαν: Αντίσταση, εκτόπιση, επιστροφή - Θεσσαλονικείς Εβραίοι στη δεκαετία του 1940

by Ρίκα Μπενβενίστε

Επιχειρώ να αφηγηθώ την κοινή ιστορία της καταστροφής, όπως τη μοιράστηκαν διαφορετικά άτομα υπό διωγμό, άνθρωποι που πήραν διαφορετικούς δρόμους, οι οποίοι άλλοτε συναντήθηκαν και άλλοτε απέκλιναν. Εστιάζοντας σε πολλές μαρτυρίες, στη μία μετά την άλλη -που γράφηκαν και καταγράφηκαν σε διαφορετικές στιγμές και πλαίσια-, μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν την ίδια εμπειρία, είναι δυνατόν να συλλάβουμε τόσο την ατομικότητα της κάθε αφήγησης χωριστά, όσο και τις αναμνήσεις που μοιράζονται από κοινού, χωρίς να επιβάλλουμε πρόωρα μια ενιαία φωνή στις αφηγήσεις αυτές.

Για την τεράστια πλειονότητα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, η Shoah σήμαινε θάνατο στα στρατόπεδα του Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Υπό αυτή την έννοια, οι ιστορίες που αφηγούμαι είναι περιθωριακές. Ωστόσο, ένα κομμάτι της μελέτης της ιστορίας της Shoah συνίσταται στο να βρεθούν απαντήσεις στο εξής κρίσιμο ερώτημα: Πώς μπορούμε να μετατρέψουμε όσα γνωρίζουμε για ένα επεισόδιο ή για ένα τεκμήριο σε κατανόηση των όσων συνέβησαν; Διατυπωμένη με διαφορετικούς όρους, η ερώτηση αυτή σήμαινε για μένα: Πώς οι πληροφορίες που μπορώ να ανακτήσω για την εμπειρία ορισμένων ομάδων μπορούν να μεταφραστούν στην κατανόηση μιας εποχής; Η ερώτηση αυτή κατεύθυνε την έρευνά μου όταν προσπαθούσα να διακρίνω τις λε-πτομέρειες και να συνθέσω το πλαίσιο ενώ η ίδια αυτή ερώτηση αποτέλεσε και το νήμα που διατρέχει την αφήγησή μου. Σε τελευταία ανάλυση, αυτοί που παράγουν ιστορία είναι πάντοτε άνδρες και γυναίκες. Η δική τους αίσθηση των διαθέσιμων επιλογών και η δράση που αναλαμβάνουν δεν είναι αναγκαστικά ανάλογη των απρόσωπων δομών που αποτελούν τις αναλυτικές κατηγορίες με τις οποίες εργάζεται ο ιστορικός. Πολύ συχνά, η έρευνα στο πεδίο της συγκυρίας της Κατοχής και της εκτόπισης μας εκπλήσσει, φέρνοντας μπροστά στα μάτια μας ατομικές πράξεις και υποκειμενικές εμπειρίες που διαπερνούν τις κοινωνικές και τις πολιτικές δομές. Πρόκειται συνήθως για πράξεις που δεν άλλαξαν τον ρου της ιστορίας, αλλά αποτέλεσαν την κρίσιμη διαφορά, σωτήρια ή ολέθρια, για τα άτομα, για τον κύκλο τους, για την κοινότητά τους.

Θέλησα να γράψω ένα βιβλίο επανεξετάζοντας αρχεία και μαρτυρίες, αντιπαραβάλλοντας τα με τη συλλογική μνήμη και αναστοχαζόμενη τη δυναμική της "ελληνοεβραϊκής ταυτότητας". Διερωτήθηκα, επίσης, ποια θα ήταν η κατάλληλη γλώσσα για να περιγράψω όσα συνέβησαν. Και όπως όλοι οι ιστορικοί της καταστροφής των Εβραίων της Ευρώπης, ήρθα και εγώ αντιμέτωπη με το οικείο και ταυτόχρονα ξένο αίσθημα που ακόμη μας προκαλεί η Shoah.

Genres: History

444 pages, Paperback

First published November 1, 2014

About the author

Η Ρίκα Μπενβενίστε γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Ιστορία στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές της σπουδές στη μεσαιωνική Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, στο Παρίσι, απ' όπου έλαβε και το διδακτορικό της δίπλωμα. Έχει διδάξει στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου και σήμερα είναι καθηγήτρια της ιστορίας της Μεσαιωνικής Ευρώπης στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν την ιστορική ανθρωπολογία της μεσαιωνικής Δύσης, την ιστοριογραφία, καθώς και την εβραϊκή ιστορία και το Ολοκαύτωμα.

Reviews

[Lila Tzaligopoulou · Rating 5 out of 5]

Όταν διαβάζεις την ιστορία των "εξαιρέσεων"σε ένα κανόνα που ήταν ο θάνατος, η καρδιά δεν σφίγγεται λιγότερο. Τους θαυμάζεις όχι μόνο για την αντοχή και το κουράγιο τους να ξαναρχίσουν τη ζωή τους από την αρχή, αλλά γιατί αυτή η ζωή ήταν γεμάτη ενοχές. Ενοχές, γιατί έζησαν αυτοί και όχι οι άλλοι. Αυτό σημαίνει ότι κράτησαν τη συνείδηση τους ζωντανή σε περιστάσεις, όπως αυτές του πολέμου και των στρατοπέδων συγκέντρωσης όπου κάθε τι ανθρώπινο υποβιβάζεται στην κατηγορία του κτηνώδους. Είμαστε τυχεροί που έχουμε τις μαρτυρίες τους, αλλά και ιστορικούς, όπως η Ρίκα Μπενβενίστε η οποία τις μετουσίωσε- χωρίς να κάνει εκπτώσεις στην επιστημονική μεθοδολογία και ακρίβεια- σε μία στιβαρή και συγχρόνως γλαφυρή ιστορική αφήγηση. Μια αφήγηση που συνδυάζει το ατομικό με το κοινωνικό, τις προσωπικές επιλογές σε διλήμματα με το τυχαίο που άλλοτε τις δικαιώνει και άλλοτε τις καταδικάζει. Όπως γράφει η ίδια η ιστορικός και συγγραφέας του βιβλίου: "η ποικιλία των διαδρομών αυτών που επέζησαν είναι κρίσιμη για να κατανοήσουμε ένα παρελθόν που δεν εξημερώνεται"

[Aggeliki Spiliopoulou · Rating 4 out of 5]

Shoah είναι η εβραϊκή λέξη για την «καταστροφή». Αυτός ο όρος σημαίνει συγκεκριμένα τη δολοφονία σχεδόν έξι εκατομμυρίων Εβραίων στην Ευρώπη από τη Ναζιστική Γερμανία και τους συνεργάτες της κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Οι αγγλόφωνες χώρες χρησιμοποιούν πιο συχνά τη λέξη Ολοκαύτωμα, η οποία είναι ελληνική και σημαίνει «ολοσχερής καύση θυσίας στη φωτιά».


Η Ρίκα Μπενβενίστε μετά από μακροχρόνια έρευνα, συνδυάζει μαρτυρίες ανθρώπων με αρχειακό υλικό και μας παρουσιάζει την πλήρη εικόνα του εκτοπισμού σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και την πορεία όσων επέζησαν και επέστρεψαν.
Το ενδιαφέρον της έρευνας επικεντρώνεται στην εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης.  Ο λόγος είναι το τεράστιο ποσοστό θανάτων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης επί του συνόλου της κοινότητας. Καταγράφεται το χρονικό της τραγικής εξόντωσης χιλιάδων ανθρώπων στα εργοστάσια παραγωγής θανάτου του Ράιχ, οι πληγές και οι ρημαγμένες ψυχές όσων επιβίωσαν από την κόλαση των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Η δύναμη που είχαν να επουλώσουν τα τραύματά και να ζήσουν μετά την καθημερινή συμβίωση με τον θάνατο. Η συμμετοχή τους στην Αντίσταση ως αντάρτες στο Βουνό. Η επιστροφή τους στη Θεσσαλονίκη ή η αναζήτηση μιας νέας πατρίδας. Οι προσπάθειες οργάνωσης κοινοτήτων, συλλογών και επιτροπών που εκπροσωπούν,  προασπίζονται και προωθούν τα συμφέροντα και τα δικαιώματα τους.

[Ophelia Dimopoulou · Rating 5 out of 5]

Ένα συγκλονιστικό βιβλίο για τους Θεσαλλονικείς Εβραίους που έζησαν την απόλυτη φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης και εξολόθρευσης Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Από την άλλοτε δυναμική κοινότητα των 50.000 ατόμων, επέζησαν μόνο οι 2.000, δηλαδή δολοφονήθηκε το 96%! Το πρώτο μέρος αφορά στην Αντιίσταση των Εβραίων στους Ναζί, τους Εβραίους αντάρτες του βουνού και του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Στο δεύτερο μέρος ακολουθούμε τους Σαλονικείς Εβραίους στην απελευθέρωση τους από τα στρατόπεδα, την παραμονή τους ως Displaced Persons στη Βαυαρία και στις δυσκολίες επιστροφής και ανασυγκρότησης τους. Στο τρίτο μέρος η επιστροφή γίνεται με πολύ κόπο και πολλά ερωτηματικά που ανακύπτουν σχετικά γιατί, το πώς και ποιοι ήταν οι υπεύθυνοι που αφανίστηκαν τόσες ψυχές και τι προέκυψε από τις δίκες δοσιλόγων που έγιναν μεταπολεμικά. Η συγγραφέας βασίστηκε σε διηγήσεις και κυρίως σε ντοκουμέντα ιστορικά. Κρατά- και πολύ σωστά- αποστάσεις από τα πρόσωπα και τα γεγονότα, για να καταληξει σε συμπεράσματα ο αναγνώστης σχετικά με τα σφάλματα και παραλλείψεις και της εβραϊκής ηγεσίας (θρησκευτικής και κοινωνικής) της πόλης.

[Lefteris Filippou · Rating 4 out of 5]

Εξαιρετική δουλειά και πολυ ωραία δοσμένη !