Κρίση και κοινωνική διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21ου αιώνα

by Σπύρος Σακελλαρόπουλος

Ποια είναι τα αίτια της τρέχουσας οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα; Σε ποιο βαθμό σχετίζονται με την παγκόσμια και ευρωπαϊκή οικονομική κρίση; Θα μπορούσε η εκδήλωση της ελληνικής κρίσης να είχε αποφευχθεί; Τι οικονομικά και κοινωνικά αποτελέσματα δημιούργησε η εφαρμογή των μνημονίων; Ποια κοινωνικά στρώματα επωφελούνται από την κρίση; Υπάρχει μια συνεκτική στρατηγική της ελληνικής άρχουσας τάξης για διέξοδο από την κρίση; Ποιες αλλαγές επήλθαν στο εσωτερικό του κράτους και στο κομματικό σύστημα; Μπορεί η Ελλάδα σήμερα να θεωρηθεί ένα είδος προτεκτοράτου;

Μπορούμε ακόμα να μιλάμε για ύπαρξη κοινωνικών τάξεων κι αν ναι, η μαρξιστική προσέγγιση είναι επαρκές θεωρητικό εργαλείο για την ανάλυσή τους; Ποια είναι η σύγχρονη θεωρητική συζήτηση περί κοινωνικής διαστρωμάτωσης; Ποιοι οι μετασχηματισμοί στην κοινωνική διαστρωμάτωση της Ελλάδας από το 1981 μέχρι το 2009 που ξεκίνησε η οικονομική κρίση; Σε ποιο βαθμό η μνημονιακή πολιτική επηρέασε την ταξική δομή της χώρας;

Σε όλα αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει το παρόν βιβλίο, συνδυάζοντας την ανάδειξη θεωρητικών ζητημάτων, όπως το σύγχρονο κράτος και η κοινωνική διαστρωμάτωση, με τις εμπειρικές εξελίξεις σε οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό
επίπεδο.

352 pages, Paperback

First published November 1, 2014

About the author

Ο Σπύρος Σακελλαρόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1967. Είναι Διδάκτορας Κοινωνιολογίας του Universite de Paris VIII (1995). Την περίοδο 1999-2000 έτυχε της ειδικής υποτροφίας του ΙΚΥ για πραγματοποίηση μεταδιδακτορικής έρευνας με θέμα το μετασχηματισμό του Κράτους στην περίοδο της «παγκοσμιοποίησης» της οικονομίας και από το Φεβρουάριο του 2001 διδάσκει μαθήματα Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κρήτης, ενώ από το 2003 διδάσκει στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Πατρών και από το 2005 στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς. Είναι διευθυντής της σειράς Σύγχρονη Ριζοσπαστική Θεωρία των εκδόσεων Τόπος.

Reviews

[George Flessas · Rating 4 out of 5]

Ενδιαφέρον βιβλίο, ιδίως γι αυτούς που ενδιαφέρονται να κατανοήσουν τον τρόπο σκέψης της καθ´ ημάς αριστεράς, του Σύριζα συμπεριλαμβανομένου, και την προσέγγιση των σύγχρονων θεωρητικών της μαρξιστικής ανάλυσης. Εξηγούνται πολλά. Γράφτηκε 6-7 μήνες πριν την εκλογή ΣΥΡΙΖΑ. Η παράθεση των στοιχείων και η ανάλυση τους είναι από τα δυνατά σημεία του βιβλίου. Όπως, και το τμήμα που αντιπαραθέτει Μαρξ και Πουλαντζά. Ο τρόπος που καταλήγει, όμως, σε συμπεράσματα είναι επηρεασμένος από τις ιδεολογικές προτιμήσεις του συγγραφέα. Η απόπειρα σύνδεσης της επαναστατικής πράξης με τις συγκεντρώσεις στο Σύνταγμα, τους "αγανακτισμένους" και τις πορείες τη βρήκα τραβηγμένη. Το τμήμα του βιβλίου που πραγματεύεται την κοινωνική διαστρωμάτωση είχε ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις, αν και προσωπικά δεν πιστεύω στην ταξική προσέγγιση.

[Symeon Andronidis · Rating 3 out of 5]

Η μονογραφία του Σπύρου Σακελλαροπούλου που φέρει τον τίτλο 'Κρίση και κοινωνική διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21ου αιώνα,' (έκδοση 2014 από τις εκδόσεις Τόπος), όπως και ο τίτλος της δεικνύει, αποτελεί μονογραφία περί κρίσης και περί των αιτιών της (το σχήμα της 'αιτιότητας' υιοθετείται επιστημολογικά), προσδιορισμένη υπό μία συγκεκριμένη θεωρητική οπτική γωνία. Άρα, δύναται να αναφέρουμε ό,τι δεν αποτελεί άλλη μία 'πραγματεία' περί οικονομικής κρίσης και εκδήλωσης στην Ελλάδα, αλλά, αντιθέτως, η μελέτη προσιδιάζει στην ερμηνεία της κρίσης ως ιδιαίτερου 'συμβάντος' (Alain Badiou), ή αλλιώς, ως εμπρόθετης 'διάρρηξης' που 'φωτίζει' τις εξελίξεις και τις τάσεις μίας ολόκληρης ιστορικής περιόδου. Η οικονομική κρίση εν Ελλάδι, στην ανάλυση του Σπύρου Σακελλαρόπουλου συναρθρώνει το εθνικό με το διεθνικό στοιχείο καθώς (ορθώς θεωρούμε), δεν απόσχει του πραγμολογικού πεδίου εκδήλωσης των ροών της παγκόσμιας Καπιταλιστικής κρίσης του 2008 (ας θυμηθούμε εδώ το πως προσελήφθη το κραχ της 'Lehmann Brothers'), αποδίδει ιδιαίτερη έμφαση στα χαρακτηριστικά που προσέλαβε ο ελληνικός κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός κύρια την περίοδο της ύστερης Μεταπολίτευσης, μετά από το 1990, την δυνατότητα συσσώρευσης κεφαλαίου και τους ανταγωνισμούς και τις ανακατατάξεις που συντελούνται στο επίπεδο της άρχουσας αστικής τάξης και των ηγεμονικών της μερίδων, συμβάλλοντας, και εδώ θεωρούμε ό,τι έγκειται η σημαντικότερη θεωρητική συνεισφορά του συγγραφέα του βιβλίου, στην έμπρακτη αμφισβήτηση, επιστημονικά τεκμηριωμένη με στοιχεία και με αριθμούς επίσημων φορέων, στερεοτυπικών και απλοϊκών-μονοσήμαντων προσεγγίσεων περί εκδήλωσης της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα. Που, εν προκειμένω, σε σημαντικό τμήμα του δημόσιου λόγου προσελήφθη με τους επι-γενόμενους όρους της συσχέτισης της με έναν 'δυσκίνητο' και 'σπάταλο' δημόσιο τομέα, με την ίδια την περίοδο της 'αντιπαραγωγικής' και 'δυσλειτουργικής' Μεταπολίτευσης από την 'μήτρα' της οποίας εξήλθε (σε αυτό το σημείο κατέστη ευδιάκριτο το σχήμα πρόσληψης του 'ΠΑΣΟΚ' ως εκείνου του κόμματος που διαμόρφωσε τους όρους και τις προϋποθέσεις δόμησης ενός ιδιαίτερου τύπου, κοινωνικού, παραγωγικού όσο και πολιτικού 'παρασιτισμού'), με την αθρόα πολιτική παροχών, εστιάζοντας σε μία κατά βάση εθνο-κεντρική προσέγγιση, ωσάν η κρίση και οι προεκτάσεις της να αποτελούν, αφενός μεν 'ελληνικό νομοτέλεια' λόγω των λόγων που αναφέρθηκαν παραπάνω, αφετέρου δε, να αποκόπτεται από τα ευρύτερα συμφραζόμενα και τις αντιφάσεις της περιόδου. Παραθέτοντας μία ενημερωμένη πηγή στοιχείων, ο Σπύρος Σακελλαρόπουλος εντάσσει το ελληνικό κρισιακό υπόδειγμα εντός, όχι μόνο της ιστορικής συγκυρίας, αλλά και των χαρακτηριστικών που προσέλαβε ο Κεφαλαιοκρατικής τρόπος Παραγωγής της τελευταίας τριακονταετίας (ιδιωτικοποιήσεις, απελευθέρωση αγορών, ευελιξία και εργασιακή επισφάλεια, ό,τι κωδικοποιήθηκε ως 'νεοφιλελευθερισμός'), υπό μία Μαρξίζουσα οπτική, αμφισβητώντας 'αφηγήσεις' περί κρίσης και συστηματοποιώντας την Μαρξίζουσα οπτική στα κεφάλαια που αναφέρονται τόσο στους πολιτειακούς-κρατικούς μετασχηματισμούς, όσο και στην συγκρότηση μίας θεωρίας των κοινωνικών τάξεων, και εν Ελλάδι, αναδεικνύονται τις επιρροές του από το έργο και από την σκέψη του Νίκου Πουλαντζά. Δομημένο σε επιμέρους κεφάλαια, ο συγγραφέας, εναργώς, ανανοηματοδοτεί τις προεκτάσεις της κρίσης, αναφέρεται στις κομματικές-πολιτικές τομές που επέφερε με ιδιαίτερη αναφορά στην τότε κοινωνική, πολιτική και εκλογική άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ (κάνοντας λόγο και για τα τότε πρώτα εγχειρήματα 'συμβιβασμού,' ιδίως στο μεσοδιάστημα των δύο εκλογικών αναμετρήσεων του 2012), εκεί όπου το πολιτικό συνυφαίνεται με τις κινηματικές-συγκρουσιακές διεργασίες της περιόδου (βλέπε και την μελέτη του Κώστα Κανελλόπουλου για την σχέση κινηματικού-πολιτικού όπως εγγράφεται στην ελληνική πολιτική σκηνή), που καταγράφονται αναλυτικά και με μεθοδολογική έμφαση στην τυπολογία των μορφών διεκδίκησης που υιοθετήθηκαν από διάφορες οργανώσεις (απεργίες, καταλήψεις, συγκεντρώσεις στο δημόσιο χώρο), προβάλλει εκ νέου το υπόδειγμα δράσης των 'Αγανακτισμένων' του 2011, μετεξελίσσοντας παράλληλα το πόνημα του σε εγχείρημα άρθρωσης μίας νέας πρότασης για την θεωρία των κοινωνικών τάξεων και για την συγκρότηση και αναπαραγωγή κοινωνικών τάξεων στην Ελλάδα, την περίοδο της Μεταπολίτευσης. Και είναι ενδιαφέρουσα η μελέτη (με αναφορές στη Λενινιστική θεωρία) για την ύπαρξη 'αγροτικής τάξης' στην Ελλάδα και για τις εσωτερικές της διαβαθμίσεις με άξονα την κατοχή γης και την οιονεί εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης. Με την έμφαση να δίδεται και στο εσωτερικό του αστικού μπλοκ που τελεί εν σχέσει με την εργατική τάξη (καταμερισμός και συγκέντρωση κεφαλαίου), θα τονίζαμε ό,τι η αφήγηση του συγγραφέα στο συγκεκριμένο κεφάλαιο πλατειάζει, κινείται εκτός της ρέουσας αφήγησης, στο βαθμό που αποκτά επίχρισμα δομημένης επιχειρηματολογίας, ενώ θεωρούμε πως η ένταξη στη μελέτη της θεωρητικής διαμάχης για τα κριτήρια μελέτης και ένταξης σε μία κοινωνική τάξη θα εδύνατο να αποφευχθεί. Αυτό όμως δεν αναιρεί το ό,τι το βιβλίο καθίσταται αναλυτικό και πολυπρισματικό, σημαίνοντας εκ νέου και από διαφορετική οπτική γωνία, τις επάλληλες προεκτάσεις της βαθιάς οικονομικής κρίση που για τον Σπύρο Σακελλαρόπουλου, αποτελεί πρωταρχικά, διαδικασία 'βίαιης εκκαθάρισης' κεφαλαίων.