Μυστικά και παραμύθια από την ιστορία της Μακεδονίας

by Σπύρος Καράβας

Η αναψηλάφηση της ιστορίας της Μακεδονίας, η οποία επιχειρείται στις μελέτες που απαρτίζουν τον τόμο αυτό, ξαναφέρνει στο προσκήνιο κρίσιμα ζητήματα από τα χρόνια ιδίως του Μακεδονικού Αγώνα και των Βαλκανικών Πολέμων:

- την κατασκευή του απαραίτητου εθνολογικού επιχειρήματος στην υπηρεσία του ελληνικού αλυτρωτισμού, με τη συνακόλουθη αποσιώπηση των υπαρκτών οικονομικοκοινωνικών και εθνοπολιτισμικών διαφορών·

- τους άξονες της προπαγάνδας -γλωσσικό εξελληνισμό και εθνικό φρονηματισμό-, σε συνδυασμό με τις πληθυσμιακές ανακατατάξεις και την τρομοκράτηση των εντόπιων πληθυσμών·

- τις αποκλίσεις μεταξύ των εθνικών κέντρων -του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών και του Πατριαρχείου- ως προς τις επιμέρους στρατηγικές και την ακολουθητέα πολιτική ενόψει του κοινού στόχου·

- τους μηχανισμούς που διέπουν τη διαδικασία ενσωμάτωσης των Νέων Χωρών στον εθνικό κορμό έως την τραγική κατάληξη του Εμφυλίου και το στρατοκρατικό καθεστώς που επιβλήθηκε στην περιοχή μεταπολεμικά·

- τη συγκρότηση του μύθου του Μακεδονικού Αγώνα ήδη από τον Μεσοπόλεμο, με την ηρωοποίηση των πρωταγωνιστών, την αποσιώπηση και τον "εξευγενισμό" των πεπραγμένων και την παραχάραξη των πηγών.

Πρόκειται για αναψηλάφηση αναγκαία, καθώς η λεπτομερειακή αποκατάσταση των όντως όντων αποτελεί το μόνο αντίδοτο στην ιδεολογική χρήση της ιστορίας και στα αυτάρεσκα αναπαραγόμενα στερεότυπα με τα οποία έρχεται αντιμέτωπος όποιος καταπιάνεται με την ιστορία των πληθυσμών της Μακεδονίας. Είναι αυτές ακριβώς οι παθογένειες της ιστορικής μας παιδείας που αναδείχθηκαν στην αντίδραση της ελληνικής πολιτείας απέναντι στο "νεομακεδονικό", καθώς και στους κοινούς τόπους οι οποίοι κυριάρχησαν στον δημόσιο λόγο.

Genres: History

492 pages, Paperback

First published May 1, 2014

About the author

Ο Σπύρος Καράβας γεννήθηκε στη Χίο το 1954. Σπούδασε ιστορία στο Πανεπιστήμιο Lyon 2 της Γαλλίας. Από το 1990 διδάσκει στο τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα και οι δημοσιεύσεις του επικεντρώνονται κυρίως στον ελληνικό αλυτρωτισμό, το μακεδονικό ζήτημα και την ιστοριογραφία του.

Reviews

[Ξενοφών · Rating 5 out of 5]

Εδώ έχουμε ένα βιβλίο πρόσκληση-πρόκληση για γόνιμο ιστορικό διάλογο. Ένα έργο το οποίο επιχειρεί μια σφαιρική και σε βάθος ανάλυση, αλλά και απομυθοποίηση του πλαισίου που στοιχειοθέτησε μύθους – και συνεχίζει μέχρι σήμερα να στηρίζεται σε αυτούς – φαλκιδεύοντας τις πηγές. Όλα αυτά με κεντρικό άξονα και επιστημονικό εργαλείο την αναψηλάφηση της ιστορίας της Μακεδονίας και τη συστηματική αντιπαράθεση των πηγών με τους μύθους που επικράτησαν μετέπειτα για την κατασκευή του απαραίτητου εθνικού ιδεολογήματος.

[Ραδάμανθυς Φωτόπουλος · Rating 4 out of 5]

Όταν κάποιος μαθαίνει την (ελληνική) ιστορία στις βαθμίδες της υποχρεωτικής εκπαίδευσης την μαθαίνει ως μια τρισχιλιετή και συνεχή ιστορία ηρώων. Πού και πού στο σώμα της τρισχιλιετούς υπάρχουν μεγάλα κενά και αποσιωπήσεις που καλύπτονται από γενικές έννοιες όπως τα περίφημα 400 χρόνια σκλαβιάς, τότε που ο Ρωμηός εκοιμάτο.
Μια τεράστια αμηχανία καλύπτει και την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα και της περιόδου που ακολούθησε, από την ανταλλαγή του '22 έως και τα χρόνια της δικτατορίας. Το αποτέλεσμα αυτής της αμηχανίας και του κενού στην ουσιαστική ιστορική εκπαίδευση είναι η παντελής έλλειψη ψυχραιμίας στο λαϊκό αίσθημα στα θέματα που αφορούν το σύγχρονο Μακεδονικό όπως προέκυψε μετά τη δεκαετία του 90 (η οποία φυσικά είναι παρούσα σε όλες τις πλευρές της Βαλκανικής γειτονίας μας).
Πράγματι όπως το θέτει στην εισαγωγή του βιβλίου ο συγγραφέας, στην Ελλάδα για να καταλάβει κάποιος πραγματικά την ιστορία, ως επιστήμη και όχι ως εθνικό αφήγημα πρέπει να "ξεμάθει για να μάθει". Είτε μέσω πανεπιστημιακών σπουδών είτε τέλος πάντων προετοιμάζοντας τον εαυτό του να έρθει σε μεγάλη ρήξη με ηρωικά αφηγήματα, αναζητώντας τα πραγματικά γεγονότα και τις επιπτώσεις τους μέσω της μελέτης των πηγών της εποχής και της κατανόησης του συγκειμένου.
Μεγάλωσα στην περιοχή της Μακεδονίας και πάντα μου προκαλούσε περιέργεια το θέμα των διπλών ονομάτων που είχαν τα γειτονικά χωριά, τα περίεργα ονόματα των τοπικών χορών και των τοπωνυμίων. Όπως μου προκαλούσε περιέργεια το ταμπού πίσω από αυτά τα θέματα ή η άμεση ανάφλεξη περί ελληνικότητας που μπορούσε να προκληθεί αν αναρωτιόταν κάποιος για τον χορό Ζάραμο ή Πουστσένο και την προέλευσή τους.
Το βιβλίο αυτό βοηθά αν όχι στην πλήρη ανασύνθεση ενός αποσιωπημένου κόσμου, σίγουρα στο να κατανοηθεί η επίσημη (ή και ανεπίσημη) κρατική προσέγγιση στο θέμα της ταυτότητας των κατοίκων της Μακεδονίας, πριν και μετά τους Βαλκανικούς. Τέλος αναδεικνύει πολύ την ταξική φάση του Μακεδονικού ειδικά πριν τους Βαλκανικούς, καθώς η Μακεδονία εκβιομηχανιζόταν και παράλληλα τεράστια κομμάτια του πληθυσμού ζούσαν σε καθεστώς δουλοπαροικίας στην ύπαιθρό της.
Είναι ένα βιβλίο που παρόλες τις στεναχώριες που φέρνει στο μυαλό για τα βάσανα των λαών, πλουτίζει τη γνώση της ιστορίας του τόπου και των ανθρώπων του.

[Giorgos Pappas · Rating 4 out of 5]

Ενδιαφέρουσα ματιά στην πρόσφατη ιστορία της Μακεδονίας, μακριά από τα εθνικιστικά στερεότυπα. Το βιβλίο είναι μια συλλογή δοκιμίων του Καραβά, με το πρώτο, τη συγκριτική ανάγνωση των Μυστικών του Βάλτου της Πηνελόπης Δέλτα να είναι μάλλον το πιο ενδιαφέρον.