Μυθιστόρημα-τριλογία της Π. Σ. Δέλτα «Ρωμιοπούλες» σε 3 τόμους. Πρόκειται για ένα ιστορικό και σε μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, με τη δράση του να εκτείνεται από το 1895 με την πτώση της κυβέρνησης Τρικούπη ώς τις εκλογές του 1920 και την πτώση του Βενιζέλου. Η κεντρική ηρωίδα, η Δέσποινα Δαπέργολα, ταυτίζεται με την Π. Σ. Δέλτα και ο βασικός ήρωας, ο Βάσος Γάβρας, είναι μια εξιδανικευμένη μορφή του Ιωνα Δραγούμη.
H δράση τοποθετείται στην Aθήνα. O πρώτος τόμος, «Tο Ξύπνημα», που ακολουθεί αρκετά πιστά τις νεανικές αναμνήσεις της Δέλτα, καταλήγει στον γάμο της ηρωίδας, το 1896. Θέμα του βιβλίου δεν είναι μόνο η ζωή της ηρωίδας αλλά και άλλες Ρωμιοπούλες, με τη δύσκολη κοινωνική τους μοίρα. Tο κεντρικό επεισόδιο, «H Λάβρα», καλύπτει τα πιο δραματικά γεγονότα της ηρωίδας από το 1907 ώς το 1909. O τρίτος τόμος, «Tο Σούρουπο», καλύπτει την περίοδο 1914-1920.
Το ιστορικό πλαίσιο με την έντονη παρουσία του βενιζελισμού διαγράφεται με πλούσια χρώματα και με πολλές παραπομπές στις πηγές της Δέλτα, εφημερίδες της εποχής και άλλα δημοσιεύματα. O ήρωας, ο Bάσος Γάβρας, ο μεγάλος και ανολοκλήρωτος έρωτας της Δέσποινας Δαπέργολα, που ζει τώρα με την Eρατώ Kρεμονέζε, δεν ακολουθεί από την αρχή την πολιτική του Bενιζέλου. Tελικά όμως, αυτός ο παλιός μακεδονομάχος θα πάει να πολεμήσει αεροπόρος στο μακεδονικό μέτωπο. Eκεί, καθώς υπερασπίζεται σε μια συζήτηση με τον νεανικό έρωτα της Δέσποινας την τιμή της, θα πέσει θύμα μιας παράξενης δολοφονίας. Bρίσκονται επάνω του κάποια ενοχοποιητικά στοιχεία, που ωστόσο αυτός ο ίδιος είχε κατορθώσει να αποσπάσει από την ερωμένη του μόλις διαπίστωσε πως ήταν κατάσκοπος του εχθρού και έτσι πολλοί του αποδίδουν προδοσία. H Δέσποινα Δαπέργολα γνωρίζει την αλήθεια, η οποία και θα αποκαλυφθεί. Kαι εκείνη μένει πάντα πιστή στη μνήμη του.
Oι «Pωμιοπούλες» τελειώνουν με την ήττα του Bενιζέλου στις εκλογές της 1ης Nοεμβρίου του 1920. Kαι η Πηνελόπη Δέλτα, ως Δέσποινα Δαπέργολα, θα προχωρήσει σε αυτή την απελπισμένη χειρονομία για άλλη μια φορά, πραγματοποιώντας έτσι την πράξη που δεν μπόρεσε, που δε την άφησαν ώς τότε να ολοκληρώσει και προαναγγέλλοντας τον δικό της, τον πραγματικό θάνατό της, σε μιαν άλλη στιγμή εθνικής καταστροφής.
Αλέκος Π. Ζάννας Επιμελητής του αρχείου της Π. Σ. Δέλτα
Η Πηνελόπη Δέλτα (English: Penelope Delta) υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της νεοελληνικής λογοτεχνίας και κορυφαία συγγραφέας παιδικών και ιστορικών μυθιστορημάτων. Κόρη του εθνικού ευεργέτη Εμμανουήλ Μπενάκη και της Βιργινίας Χωρέμη, γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια και μεγάλωσε σε περιβάλλον πλούτου, παιδείας και έντονης κοινωνικής δράσης. Το 1895 παντρεύτηκε τον Στέφανο Δέλτα και απέκτησε τρεις κόρες. Η γνωριμία της με τον Ίωνα Δραγούμη το 1905 υπήρξε καθοριστική, γεννώντας έναν βαθύ, πνευματικό δεσμό που επηρέασε ολόκληρη τη ζωή και το έργο της. Το πρώτο της μυθιστόρημα, Για την Πατρίδα (1909), σηματοδότησε την είσοδό της στα γράμματα, ενώ ακολούθησαν τα Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου και Παραμύθι χωρίς όνομα (1911), εμπνευσμένα από την ελληνική ιστορία και τα ιδανικά του έθνους. Μετά την εγκατάσταση της οικογένειας στην Αθήνα, η Δέλτα ανέπτυξε έντονη κοινωνική και φιλανθρωπική δράση, συνεργαζόμενη με τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό και συμβάλλοντας ουσιαστικά στην περίθαλψη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής. Παράλληλα, αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη συγγραφή. Δημιούργησε μερικά από τα πιο αγαπημένα έργα της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας, όπως Τρελαντώνης (1932), Μάγκας (1935) και Στα μυστικά του Βάλτου (1937), που σφράγισαν γενιές αναγνωστών. Στα τελευταία χρόνια της ζωής της έγραψε την αυτοβιογραφική τριλογία Ρωμιοπούλες, ένα έργο ώριμο και στοχαστικό για τη θέση της γυναίκας και την πορεία του ελληνισμού. Η Πηνελόπη Δέλτα έζησε με πάθος, βαθιά ευαισθησία και ακλόνητη πίστη στις αξίες της πατρίδας και της ηθικής. Η ζωή της σημαδεύτηκε από προσωπικούς πόνους και αρρώστια, όμως το έργο της παραμένει αιώνιο σύμβολο ανθρωπιάς και εθνικής συνείδησης, χαραγμένο με τη λέξη που η ίδια επέλεξε για τον τάφο της: «ΣΙΩΠΗ».
1379 σελίδες από τις οποίες τα δύο τρίτα ήταν ξανά τα ίδια και τα ίδια που αναμασά με με εμμονική μανία η Δέλτα και στις "Αναμνήσεις" της. Ωστόσο το έργο, σαν σύνολο, σαν έμπνευση, σαν εκτέλεση είναι ένα αριστούργημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Έχω διαβάσει κάμποσα πράγματα για τον Εθνικό Διχασμό, για τον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον Βενιζέλο, πρώτη φορά τα κατάλαβα όλα και τα αφομοίωσα γιατί η μαρτυρία αυτής της γυναίκας είναι συγκλονιστική. Αποκαλυπτική. Ολοζώντανη.
Ας τα πάρουμε όμως όλα από την αρχή. Έχω την αίσθηση πως η Δέλτα – Δαπέργολα, έπασχε από κάποια σοβαρή μορφή κατάθλιψης. Έχω ακούσει για την λεγόμενη “χαμογελαστή κατάθλιψη” δεν ξέρω, αν έπασχε από κάτι τέτοιο, αλλά σίγουρα ήταν ασθενής. Μπορούσε να κρύβει την αρρώστια της πολύ καλά και σίγουρα στην εποχή που έζησε δεν υπήρχαν ούτε οι γιατροί ούτε και τα φάρμακα για την βοηθήσουν.
Η εικόνα της για τον Βάσο – Ίωνα, είναι φιλτραρισμένη μέσα από το πρίσμα της ασθένειάς της. Δεν θα πω πολλά για την υπόθεση αυτή, αν και υποθέτω πως οι περισσότεροι αναγνώστες ίσως να έχουν ακούσει, μέσες – άκρες, γι' αυτόν τον άτυχο έρωτα. Αυτή που αδίκως πληρώνει τα σπασμένα, χωρίς να φταίει σε τίποτα είναι η Ερατώ – Μαρίκα Κοτοπούλη. Σκουπίδι την κάνει η Δέλτα, αυτήν την μεγάλη ηθοποιό, την χειραφετημένη, γενναία και ανεξάρτητη ύπαρξη, που δεν λογάριασε συμβάσεις και αψήφισε τις κοινωνικές νόρμες για να ζήσει, όπως ποτέ δεν είχε την τόλμη να ζήσει η Δέλτα. Αλλά αυτά έχει η ζήλια που είναι φίδι και δαγκώνει. Περιττό να πω πως ενώ ο Δραγούμης ξεπέρασε την Δελτα, η Δέλτα δεν ξεπέρασε ποτέ τον Δραγούμη. Γραπώθηκε από την ανάμνησή του, και τροφοδοτούσε την ασθένειά της, με το να ζει και να ξαναζεί στιγμές περασμένες, χωρίς να μπορεί να προχωρήσει παρακάτω.
Όσο κι αν μου προκαλεί συμπάθεια η ζωή της, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο σύζυγός της, ο Γρηγόρης – Στέφανος, υποχρεώθηκε κι αυτός να ζήσει δυστυχισμένα στο πλάι της. Για τα παιδιά τους, υποθέτω πως όλη αυτή η κατάσταση ήταν ιδιαίτερα δυσάρεστη.Γραφει μέσα στο βιβλίο η Δέσποινα – Πηνελόπη:
“Θυμήθηκα τη χαμηλή του φωνή “Αγαπάς τόσο τα παιδιά σου! Δε σου γεμίζουν τη ζωή;” “Όχι δε μου γεμίζουν τη ζωή. Θα σου πω μάλιστα πως δεν τ' αγαπώ όπως πρέπει, αφού εγώ δεν τα έχω ανάγκη, μπορώ να ζήσω χωρίς αυτά”. “Λοιπόν γιατί πας πίσω;” “Αυτά μ' έχουν ανάγκη”.
Αυτή η ιδέα του καθήκοντος και του Πρέπει διέπει τη ζωή και το χαρακτήρα της Δέλτα. Φαντάζεται μέσα στην εμμονική της ακαμψία πως όλες οι ελληνίδες, οι Ρωμιοπούλες, είναι το ίδιο, έχουν την ίδια αρρωστημένη προσήλωση στους κανόνες της μεγαλοαστικής κοινωνίας, πράγμα που ποτέ δεν υπήρξε φυσικά αλήθεια, αλλά αυτή, μόνο μέσα από τον παραμορφωτικό καθρέφτη του καθήκοντος, μπορεί να δει τον κόσμο. Φταίει φυσικά κυρίως ο πατέρας της ο Κρινάς – Μπενάκης, που ακόμα και σε αυτό το μυθιστόρημα, δεν τολμά η Δέλτα να τον κρίνει. Μια ζωή τον φοβόταν και τον εξιδανίκευε. Στην πραγματικότητα ο Μπενάκης πέθανε στα 1929, ήταν χωμένος βαθιά, πάρα πολύ βαθιά στην πολιτική, είχε κι αυτός του μπράβους του, σαν κάθε συνεπής πολιτικάντης της εποχής του και πολλά λέγονται για την συμμετοχή του στην υπόθεση Δραγούμη.
Ο ελληνικός διχασμός, ανάμεσα σε Βενιζελικούς και Βασιλικούς, είναι αποτέλεσμα των παρεμβάσεων των ξένων δυνάμεων που παρεμβαίνουν, παίρνουν θέση, θέτουν όρους και ύστερα τους αθετούν, κινούν τα νήματα της πολιτικής αυτού του τόπου, αφήνοντας τις μαριονέτες να φαίνεται πως δρουν, την στιγμή που τίποτα δεν είναι όπως φαίνεται. Η ίδια παλιά ιστορία, που συνεχίζεται ακόμα και σήμερα.
Η Δέλτα δεν είναι εθνικίστρια με την έννοια που δίνουμε σήμερα σε αυτήν την λέξη. Τον τόπο της τον πονάει, αλλά η καθηκοντολαγνεία της, την περιορίζει στον τρόπο που βλέπει τα πράγματα. Άλλωστε υπήρξε πολύ πλούσια, και είναι λογικό να έχει μια ιδανική εικόνα για τον πόλεμο. Στις 1379 σελίδες, δεν έχει καμία άμεση επαφή με τον λαό, οι υπηρέτες, οι πίκολοι, οι σοφέρ, είναι ανώνυμα πλάσματα, πλασμένα να την υπηρετούν. Μόνο λίγες λέξεις για την νησιώτισσα νταντά και τίποτα παραπάνω. Κατά τα αλλα φιλανθρωπικά τσάγια, γούνες και έρανοι.
Θα πρότεινα σε όλους αυτό το έργο. Θεωρώ πως το τρίτο μέρος είναι το πραγματικά ενδιαφέρον, γιατί περιέχει μπόλικη ιστορία και γεγονότα. Συνολικά θα έλεγα πως δίνει μια πολύ ενδιαφέρουσα και εκτενέστατη περιγραφή της μεγαλοαστικής κοινωνίας στα τέλη του 19ου αιωνα ως την Μικρασιατική καταστροφή. Θέλει λίγο κουράγιο γιατί ο τόμος παρόλο που έχει τυπωθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο για να είναι εύχρηστος, ωστόσο παραμένει μεγάλος και βαρύς. Προσωπικά τον εφαγα σίγουρα πάνω από δέκα φορές στα μούτρα την ώρα που τον διάβαζα στο κρεβάτι, καθώς με έπιανε ο ύπνος. Αλλά αξίζει να διαβαστεί.
Είναι τόσο "αυτοβιογραφικό", τόσο ξέρεις πως η Δέσποινα Δαπέργολα είναι η ίδια, που χάνει το ενδιαφέρον του. Αλλά η Δέλτα είναι η Δέλτα και πάντα γράφει ωραία, και πάντα κάποιος χαρακτήρας ή κάποιο ιστορικό σημείο θα έχει ενδιαφέρον...