Zingevende gespreksvoering. Helpen als er geen oplossingen zijn.

by Marjoleine Vosselman

Hoewel het thema zingeving volop leeft onder professionele hulpverleners, ervaren velen van hen 'methodische onhandigheid' als er zinvragen spelen. Maar het concreet vormgeven van zingevende gespreksvoering is vaak minder moeilijk dan wordt gedacht. Aan de hand van vier elementen van zinvragen die methodische aanknopingspunten bieden voor hulpverleners - traagheid, raadselachtigheid, waarden en ambivalentie -, casuïstiek en voorbeelden van interventies presenteert dit boek een bruikbaar handelingsmodel voor hulpverleners.

Marjoleine Vosselman en Kick van Hout zijn beiden psycholoog. Vanuit Zinproeverij opleiding & advies delen ze hun expertise op het gebied van zingevende gespreksvoering.

158 pages, Unknown Binding

Published January 1, 2022

Reviews

[Evi]

Traagheid, gelaagdheid, ambivalentie, dialoog, waarden, raadselachtigheid, allemaal waarden die een welkome afwisseling zijn voor de snelle beeldencultuur waarin we leven. Ik schreef mijn eigen grafrede. Niet enkel wat op de steen moest komen. Wat een verademing.

[Elze De]

Interessant boek voor hulpverleners. Bracht veel bekende methodes samen. Helaas niet veel nieuwe inzichten. En ik had gehoopt op meer langer uitgewerkte dialogen als voorbeeld. Wat voor reacties kun je verwachten op de oefeningen.

[Viggo van Uden]

Zingevende gespreksvoering (2020) van Marjolein Vosselman en Kick van Hout is een boek voor hulpverleners over zingeving. Hoe kunnen zij helpen als er geen oplossingen zijn, zoals de ondertitel luidt? De auteurs beschrijven vier aspecten van zingeving en reiken inzichten, vaardigheden en werkvormen aan om cliënten vakkundig te begeleiden bij zinvragen. Deze vier aspecten – traagheid, waarden, raadselachtigheid en ambivalentie – bieden een rijk en gelaagd perspectief op zingeving.

Het boek opent met een inleiding waarin zinvragen en zingevende gespreksvoering helder worden ingeleid. Om zinvragen te herkennen, hebben hulpverleners een ‘antenne’ nodig: een fijngevoelige alertheid op de verschillende verschijningsvormen van zingeving, zowel alledaags als existentieel. Een fundamenteel uitgangspunt is: “Zinvragen zijn vragen waar per definitie geen directe oplossing voor is” (p. 11). In een tijd van wat Dirk De Wachter typeert als de ‘leukigheidscultuur’, benadrukken de auteurs dat het leven niet draait om geluk – dat immers komt en gaat – maar om zingeving als krachtiger fundament: “een leven dat de moeite waarde is, en dat het houdt, ook bij tegenslag” (p. 12).

Met de term zingevende gespreksvoering doelen Vosselman en Van Hout op de vakkundige begeleiding van cliënten bij zingeving. Openheid voor nieuwe, mogelijk zingevende perspectieven op de situatie vormt daarbij een rode draad. Tegelijkertijd is zingevende gespreksvoering geen strak geprotocolleerde methodiek met vaste stappen. Het is veeleer “een theoretisch gefundeerd model dat praktische aanknopingspunten aanreikt voor begeleiding” (p. 14), ontleend aan de vier onderscheiden aspecten van zingeving. Elk aspect correspondeert met een eigen methodische invalshoek; de opbouw van het boek volgt deze vierdeling.

Het eerste aspect is traagheid. In aansluiting bij het begrip ‘trage vragen’ van Harry Kunneman gaat het om vragen die zich niet laten oplossen, maar zich blijven aandienen en opspelen. Zij confronteren mensen met existentiële grenzen en vergen uithoudingsvermogen. Snelle, eenduidige antwoorden zijn hier niet voorhanden. Zingevende gespreksvoering richt zich daarom op het leren uithouden van deze traagheid. Niet een probleemoplossende attitude staat centraal, maar een houding die ruimte biedt aan pijn en kwetsbaarheid. Een grondhouding van accurate empathie, gevoelsreflectie en het vermogen stil te staan bij wat schuurt en wringt, zijn essentieel. De hulpverlener dient de trage vragen samen met de cliënt te verdragen, naar de pijn toe te bewegen en de reparatiereflex te weerstaan.

Het tweede aspect betreft waarden. In het spoor van Steven Hayes (ACT) worden persoonlijke waarden opgevat als ‘gekozen levensrichtingen’. Aandacht voor waarden is cruciaal, omdat zij bijdragen aan weerbaarheid, vitaliteit en focus. Tegelijk worden persoonlijke waarden niet altijd gerealiseerd: extrinsieke drijfveren en kortetermijnbehoeften kunnen gemakkelijk de overhand krijgen. Zingevende gespreksvoering nodigt cliënten uit tot reflectie op wat voor hen wezenlijk en richtinggevend is. De auteurs bieden hiervoor concrete werkvormen, waaronder het schrijven van een eigen grafrede. Een waardengericht leven bevordert zingeving, mits het niet ontaardt in krampachtige resultaatgerichtheid. De aandacht verschuift daarom van uitkomst naar proces: dat is het domein waarop iemand daadwerkelijk invloed kan uitoefenen.

Het derde aspect is raadselachtigheid: datgene wat zich onttrekt aan de directe greep van denken en doen. Er blijft een ‘woordloze rest’ die wel als zingevend kan worden ervaren, maar zich niet volledig rationeel laat verklaren. Raadselachtigheid kent een dubbel karakter: zij kan inspireren én beangstigen. Om recht te doen aan deze dimensie spreken de auteurs over ‘alternatieve talen’ die uitdrukking kunnen geven aan dergelijke ervaringen. Zij onderscheiden drie vormen: rituelen, metaforen en verhalen. Begeleiding bij raadselachtigheid kan leiden tot perspectiefverruiming. Daarbij is het van belang dat hulpverleners zich bewust zijn van hun eigen levensbeschouwelijke oriëntatie en de invloed daarvan op het gesprek.

Het vierde aspect, ambivalentie, verwijst naar de mens als een vat vol tegenstrijdigheden. Zingevende gespreksvoering beoogt niet deze ambivalentie op te heffen, maar haar te expliciteren en te leren verdragen. Doel is bewustwording en aanvaarding van de gelaagdheid van de belevingswereld, evenals het ontwikkelen van flexibele perspectiefwisselingen die recht doen aan innerlijke meerstemmigheid. In aansluiting bij de theorie van het meerstemmige zelf van Hubert Hermans wordt gesproken over verschillende ik-posities die met elkaar in dialoog kunnen treden. Sommige posities krijgen de overhand, andere worden gemarginaliseerd of tot zwijgen gebracht. Mechanismen als identificatie, taboes en geheimen spelen hierin een rol. Het in dialoog brengen van deze posities – bijvoorbeeld via de tweestoelendialoog – kan cliënten helpen de rijkdom en complexiteit van hun innerlijke wereld te ervaren en te aanvaarden.

Ik heb dit boek met groot plezier gelezen. Vosselman en Van Hout verbinden theoretische diepgang aan praktische toepasbaarheid. Het werk biedt enerzijds inzicht in trage vragen, de betekenis van persoonlijke waarden, de rol van alternatieve talen bij raadselachtigheid en het omgaan met meerstemmigheid en ambivalentie; anderzijds reikt het concrete handvatten aan voor de dagelijkse praktijk van psychologen, sociaal werkers en geestelijk verzorgers. Het leert de lezer zinvragen te herkennen, de onderscheiden aspecten ervan te kennen en er adequaat op te reageren. Valkuilen, benaderingswijzen, passende attitudes, benodigde vaardigheden en beschikbare methoden worden zorgvuldig maar steeds beknopt uitgewerkt. Daarmee vormt dit boek een waardevolle en toegankelijke inleiding in zingevende gespreksvoering.

[Alex D.]

Interesting yet short book which gives an overview of different paradigms and theories on working with clients on existential themes. The book to me reads more like a guideline or theoretical framework that you can apply in practice. It gives an overview on big thinkers like Hayes (ACT) and Baart (theory of presence) in a simple yet practical way. I will try some of the models and excercises posed in this book.

[Liesleest]

Nuchter, helder, praktisch.

[Dieudonnee]

Moet meer over gesproken worden, goed boek (gelezen voor studie)