Joegoslavië begon als een droom. Een nobel ideaal om de Slavische volken van het zuiden te verenigen. Wat volgde was een kronkelige van koninkrijk tot socialistische republiek, van toeristisch paradijs tot oorlogsgebied. In dit meeslepende boek reist Johan de Boose door het voormalige Joegoslavië, op zoek naar wat dit land ooit was – en waarom het uiteenviel. Hij leerde de talen, sprak met mensen uit alle hoeken van het gebied en ontrafelt een land dat tegelijk uniek en universeel was. Joegoslavië werd een gebroken spiegel van Europa. En nu, in een Europa dat steeds meer op een duizendsprong begint te lijken, wordt het Joegoslavische verhaal opnieuw actueel. In Joegoslavië ontvouwt zich een grootse geschiedenis in de vorm van een persoonlijke kroniek over idealen, conflicten en de fragiele kunst van het samenleven.
"Als je Joegoslavië wilt begrijpen, als je wilt weten wat het was en wat de resten ervan nu nog zijn, als je de problemen van de westelijke Balkan wilt vatten, als je de precairste kwesties van Europa wilt doorzien, als je dat allemaal wilt - en dat is mijn doel - ga dan naar Kosovo. Is wat ik zeg een simplificatie? Ja en nee, je blik zal vooral scherper worden.
Alsof je met een vergrootglas een klein object bekijkt en ziet dat de wereld gebouwd is volgens het micro-macroprincipe. Het kleinste en het grootste zijn identiek. De natuur herhaalt zich in een bloemkelk en in de Melkweg, de mens herhaalt zich in een burenruzie en in een wereldoorlog." (p. 70)
Een tweetal jaren geleden las ik Bloed en honing, reisverhaal - of beter, roadstory -, reisgids en foto- of kijkboek in één, van Irene van der Linde en Nicole Segers. A.d.h.v. getuigenissen, gesprekken, filosofische en politieke bespiegelingen en historische achtergrondinformatie vertelden de schrijfster en de fotografe het verhaal van ex-Joegoslavië. Ze reisden daarvoor in de voetsporen van de Britse schrijver Rebecca West door voormalig Joegoslavië en Albanië. Met West’s magnum opus Black Lamb and Grey Falcon uit 1942 onder de arm, trokken ze op zoek naar de betekenis van de nieuwe grenzen op de Balkan.
Ook Johan de Boose reist met de wagen door het land dat uiteengevallen is in de zes (of zeven) kleinere landen zoals we ze vandaag de dag kennen, maar doet dat in een andere volgorde. Hij start helemaal in het zuiden in Noord-Macedonië, om dan via Kosovo, Servië en Kroatië in Slovenië te belanden. Daarna reist hij terug naar Kroatië, om tenslotte via Montenegro in de hoofdstad van Bosnië-Herzegovina te eindigen, Sarajevo. Het is een ander concept, een andere blauwdruk van hetzelfde verhaal, maar beide boeken zijn op wondermooie manier compatibel.
Net als beide dames legt de Boose in zijn boek de link naar de huidige, gespannen geopolitieke situatie op meerdere continenten, maar evengoed naar het conflict in Oekraïne, en naar de relatie tussen de EU en Joegoslavië. Joegoslavië als een spiegel voor kwesties waarmee Europa vandaag worstelt: Meer of minder Europa? Wat met migratie en integratie? Wat met extremisme binnen bepaalde bevolkingsgroepen of religies? Globalisering of terugplooien op (ultra)nationalisme? Diplomatie of oorlog? Verschillen hoeven niet onherroepelijk te leiden tot een polarisering of oorlog. Ze zouden een verrijking kunnen vormen, maar worden tegelijkertijd schaamteloos gebruikt om te stoken en bevolkingsgroepen tegen elkaar op te zetten, op basis van wat dan ook.
De auteur schrijft ergens in de proloog van zijn kroniek dat de mensen, de landschappen en de verhalen onderweg een deel van zijn bestaan zijn geworden, bewust én onbewust. Dat de Joegoslavische ziel bezit heeft genomen van de zijne. Dat is iets wat je voelt tijdens de lectuur van dit massieve naslagwerk. Het voegt een extra betekenis toe aan de vele gebeurtenissen, feiten, getuigenissen en anekdotes die het boek rijk is. Bovendien legt het er als het ware een melancholisch laagje over, dat deze pittige materie, die heel wat inlevingsvermogen en nuance vraagt van de aandachtige lezer, verteerbaarder maakt.
De Boose noteert aan het einde van diezelfde proloog dat hij - naast het schrijven van een tijdsdocument in de vorm van een travelogue - een pleidooi voor menselijkheid en mededogen wilde neerschrijven. Missie met verve geslaagd.