Zwarte zomer

by Tea Tupajić, Karina van Santen (Translator)

Het is 1995 en een bloedhete zomer. Het Nederlandse vredesbataljon ‘Dutchbat III’, door de VN in Srebrenica gestationeerd om de inwoners te beschermen tijdens de Bosnische burgeroorlog, wordt na een belegering overlopen door Servische troepen. Na de overgave wordt met Dutchbat onderhandeld over de overdracht van de inwoners, met de verzekering dat die veilig zijn. Niets blijkt minder waar. In de dagen die volgen worden bijna 8400 Bosnische moslimmannen en -jongens gedood door de Bosnisch-Servische troepen.

Film- en theaterregisseur Tea Tupajić zocht contact met de Dutchbat-veteranen, die tot op heden met deze geschiedenis leven. Ze sprak met meer dan honderd van hen en reisde door heel Nederland om naar hun verhalen te luisteren. In Zwarte zomer rijgt ze de verhalen van zes veteranen aaneen tot een aangrijpend meerstemmig koor waarin slachtoffers, daders en helden in elkaar overlopen. Via de pen van Tupajić spreekt deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis rechtstreeks tot ons.

Genres: Nonfiction

102 pages, Paperback

Published June 19, 2025

Reviews

[Mireille]

Hoe iemand in weinig bladzijden een veelomvattend verhaal kan vertellen.

Tea Tupajic is een kunstenares uit Sarajevo heeft gesprekken gevoerd met meerdere (oud-)militairen die naar Bosnië uitgezonden zijn geweest en betrokken raakten bij de val van Srebrenica. Richting het einde voert ze zichzelf eveneens als personage op, door de ogen van een ander.
De namen van de geïnterviewden zijn voorin genoemd, op de bladzijde zelf echter niet neergezet. Dat is ook niet nodig, want ieder persoon is herkenbaar door eigen taalgebruik en inhoud. Eerst wordt in enkele scènes een beeld geschetst van het begin van de uitzending van Dutchbat III.

Gaandeweg kruipt zwarte zomer meer onder je huid. Tupajic heeft een bijzondere vertelvorm gevonden: met fragmenten uit de gevoerde gesprekken beleef je de maanden van het militaire verblijf in Srebrenica. Door de gekozen woorden en witruimte dringen emoties vanaf het papier tot je door. Het onrecht over het wegvoeren en vermoorden van duizenden Bosnische moslimmannen door de Bosnisch-Servische troepen en vooral de onmacht over het vrijwel niets daartegen kunnen uithalen door de Nederlanders. Gebonden aan VN-protocollen die er bijvoorbeeld in resulteerden dat op een gegeven moment de plaatselijke bevolking medisch niet meer kon en mocht worden bijgestaan. Ingrijpen in gewapende conflicten mocht niet voor een VN-militair; rondlopen met een geladen wapen evenmin.
Daarna bij terugkeer in Nederland: ‘lafaard en oorlogsmisdadiger’. Terwijl menig militair voor zichzelf constateerde dat ‘hij overeenkomstig de opdracht handelde’. Maar was de opdracht goed?

Voor meer context en een completer verhaal over de enclave Srebrenica zou je andere boeken moeten lezen of documentaires zien. Beter nog is het de Dutchbatters en lokale bevolking zelf vragen naar hun beleving, hoewel dat uiteraard om uiteenlopende redenen niet voor iedereen zomaar kan. Daarom is het goed om naar schrijvers/makers/kunstenaars te luisteren die het wel hebben kunnen doen, zoals Tea Tupajic.

[Mari Janssen · Rating 5 out of 5]

klein kunstwerkje

[Elise · Rating 5 out of 5]

Sommige verhalen komen binnen als een mokerslag. Bereid je goed voor voordat je zwarte zomer gaat lezen, want er zijn geen woorden als je de laatste bladzijde omslaat.

Dit kleine boekje van nog geen 100 pagina's lijkt weinig tijd te hebben om je mee te nemen in zijn verhaal. Maar niets is minder waar. Door de persoonlijke verhalen zit je er gelijk middenin. Komische anekdotes worden afgewisseld met de keiharde waarheid. Een klein maar groot boekje over Screbrenica. Waar wij als land onze ogen voor sloten. Het is alsof een spiegel je wordt voorgehouden...

"Ik herinner me dat ik tegen mijn vader zei: kijk, we zijn op tv. Je hoeft je helemaal geen zorgen te maken, nu weet iedereen het en iemand zal ons komen helpen."

[evelien · Rating 5 out of 5]

Een compilatie van verhalen van Nederlanders die deel uitmaakte van Dutchbat III en op verschillende manieren betrokken zijn geweest bij de genocide in Srebrenica. Dit boek laat je deze gebeurtenissen zien en voelen alsof je er zelf bij was/bent.
Ik miste zelf iets meer feitelijke informatie over hoe de genocide tot stand kwam, maar dat is nooit het doel van dit boek geweest dus dat was een verkeerde verwachting van mijn kant.

•

“Ik herinner me dat ik tegen mijn vader zei: kijk, we zijn op tv. Je hoeft je helemaal geen zorgen te maken, nu weet iedereen het en iemand zal ons komen helpen.” - de schrijfster

Een klap in het gezicht, 30 jaar later en er is nog steeds niks veranderd.

[Kirsten Gorter · Rating 3 out of 5]

Mooi en intens beschreven

[Nathalie · Rating 5 out of 5]

Heel mooi geschreven en beschreven
En zo pijnlijk duidelijk dat vaak alleen wordt weggekeken

[Casper · Rating 4 out of 5]

Dit jaar is het dertig jaar geleden: Srebrenica. De meeste Nederlanders zullen – net als ik – bij het horen van dat woord onmiddellijk een paar beelden voor zich zien. Nederlandse mannen en vrouwen met blauwe helmen op. Een Nederlandse commandant met een grote snor die eventjes net zo glunderend keek als Neville Chamberlain toen die terugkeerde in Engeland na de Conferentie in München in 1939. Dutchbat. Veilige enclave. Bosnische moslimmannen in bussen. Huilende vrouwen. De woede. De schaamte. De leegte. Schuld en boete. Je ziet die beelden, je voelt de pijn. Maar hoe schrijf je erover? Wát schrijf je erover, als de feiten wel zo’n beetje als bekend kunnen worden verondersteld?

In 'Zwarte zomer' probeert de Bosnisch-Kroatische theater- en filmregisseur Tea Tupajić daar een antwoord op te vinden. Het boek beschrijft de belevenissen van een zestal Dutchbat-veteranen, mannen en vrouwen, van binnenuit. Door hun ogen maak je flarden mee van het vooraf, het tijdens en het erna, aangevuld met stemmen van de daders, de slachtoffers, het Nederlandse publiek en de schrijfster zelf. Vaak bestaat zo’n flard uit een of twee pagina’s, soms ook uit een enkele alinea. Het zijn herinneringen aan hun verblijf in Srebrenica die de Dutchbatters zijn bijgebleven. Je voelt de frustratie, de woede, de schaamte, het trauma dat veel van hen voor de rest van hun leven heeft getekend.

Het VN-mandaat dat de Nederlandse militairen een boksring instuurde met twee handen op de rug gebonden. De luchtsteun waar de Nederlanders herhaaldelijk om gesmeekt hebben, maar die niet werd toegekend. Een VN-vredesmacht die de Bosnische bevolking moest beschermen, maar die daar niet in slaagde. Tupajić kiest er bewust voor de geopolitieke en militair-strategische context in zijn geheel niet te benoemen. De moord op de bijna 8.400 Bosnische moslimmannen en -jongens wordt in slechts één fragment expliciet genoemd. Toch vormt deze gruwelijke gebeurtenis een zwart gat dat het gehele boek laadt met energie. Juist de keuze om veel weg te laten en haast evenveel wit als tekst op de bladspiegel te zetten geeft 'Zwarte zomer' zijn kracht. Herinneringen zijn tenslotte fragmentarisch, de gebeurtenissen zoals ze tijdens die hete zomer zijn ervaren vormen geen keurige, chronologische lijn.

Ik handelde overeenkomstig de opdracht. Maar was de opdracht goed? (p. 68)
Ben ik een goede soldaat geweest of een lafaard? (p. 71)

Kwellende vragen waar de Dutchbatters nog altijd een antwoord op proberen te zoeken. Door in te zoomen op hun ervaringen weet Tupajić daarnaast ook de onzekerheid en het vertrouwen op een goede afloop te treffen, wat met de kennis van nu des te schrijnender is:

Natuurlijk realiseerde ik me dat die mannen en jongens niet naar een vijfsterrenhotel gebracht zouden worden.
Maar ze vermoorden?
De hele wereld keek toch mee?
De experts bij de VN zouden vast wel weten wat ze moesten doen. (p.77)

Het waren militairen, maar het zijn nog steeds mensen. En de meeste mensen zijn geen helden, zoals deze veteraan zich pijnlijk realiseert:

Ik heb er geen spijt van. Ik wilde niet sterven voor een oorlog die niet de mijne was.
Ik had me niet opgegeven voor een operatie die een verloren zaak was.
Het was bloedheet, ik was twintig kilo afgevallen en ik was uitgeput.
Ik wilde goed eten, een koud biertje, een sigaret en een comfortabel bed. (p. 82)

Aan het eind van het boek voert Tupajić zichzelf op, in gesprek met een van de Dutchbatters ergens in een wegrestaurant. Ze vertelt de veteraan dat haar vader haar iets op het hart heeft gedrukt: ‘Er is niemand die ons had kunnen redden. Niets en niemand had daar een kans. Niet Christus, niet Allah, niet alle legers en vooral niet die knappe blonde jongens.’ (p. 94)

Terwijl de veteraan vertelt over een van de twee Dutchbatters die tijdens de missie omkwamen, draait Tupajić de camera om en focust ze heel even op de andere kant van het verhaal:

Wat een verschrikking. Ik tel levens. Twee voor jullie, 8400 voor ons.
[…]Toen de Serviërs de enclave aanvielen en jullie leven in gevaar was, kwam iedereen op de been. Er waren noodvergaderingen, onderhandelingen, telefoongesprekken. Maar toen wij doodgingen, pakte niemand de telefoon. Voor jullie trucks en vliegtuigen, voedselkonvooien, bloedvoorraden, dokters en therapeuten. Voor ons niets. (p. 98)

Twee pagina’s voor het einde haalt Tupajić ons zo effectief uit het verhaal van de Dutchbatters en confronteert ze ons met onze vooringenomen, westerse blik. Zo vertelt ze niet alleen hoe Srebrenica was voor de Nederlandse betrokkenen, maar houdt ze de Nederlandse lezer ook een spiegel voor. Over dertig jaar zal misschien een andere schrijver dezelfde zinnen opschrijven, maar dan vermoedelijk een schrijver uit een van de oorlogsgebieden van dit moment.

Deze recensie is verschenen op Donau: https://www.donaustroom.eu/herinnerin...

[Joklomo · Rating 5 out of 5]

Opzet doet mij denken aan Kick the Latch van Kathryn Scanlan. Het is een vorm die veel doet en complementair is aan het verhaal, omdat stukken tekst soms écht de ruimte krijgen die ze verdienen en daardoor inzichtelijk maken wat ze je proberen te vertellen. Schitterend boekje (had zeker nog langer gemogen!)

[Kirsten Paoline König · Rating 4 out of 5]

'Elke dag voel ik dat de spanning oploopt, dat er iets gaat gebeuren. Alles en iedereen is lelijk aan het worden, gemeen. Deze hele wereld gaat naar de verdommenis en ik had mezelf voorgenomen het niet meer te doen, maar die dag had ik alweer ruzie gehad met die verdomde Wim Dijkema.'

[Ben Heart · Rating 4 out of 5]

Diep indrukwekkend. Soms bijna poëtisch.

[Benedikt · Rating 5 out of 5]

Een pareltje.
Note to self: lees het opnieuw.

[Marjet · Rating 4 out of 5]

Het debuut Zwarte zomer van Tea Tupajić verscheen onlangs in juli, dertig jaar na de verschrikkingen in Srebrenica in 1995. Het Nederlandse vredesbataljon ‘Dutchbat III’, werd daar door de VN gestationeerd om de moslimenclave en de door de VN toegewezen veilige zone te beschermen tijdens de Bosnische burgeroorlog. Maar dat liep mis.

Op 11 juli vonden hevige gevechten plaats tussen de Bosnische Moslims en de Bosnische Serviërs. De moslimenclave viel en na de overgave overtuigde kolonel-generaal Mladić de Dutchbat leiding dat de overdracht van de inwoners noodzakelijk was voor hun veiligheid. Het bleek een valstrik. In de dagen die volgden werden bijna 8400 Bosnische moslimmannen en -jongens gedood door de Bosnisch-Servische troepen. Lees hier verder