Ćwiczenia z dysonansu

by Tomasz Stawiszyński

90 lekcji krytycznego myślenia, które czerpią z codzienności.

Dlaczego tak fascynują nas Niezidentyfikowane Obiekty Latające i teorie spiskowe?
Skąd rosnąca popularność charyzmatycznych wizjonerów i szarlatanów?
Czy w imię słusznych idei wolno usprawiedliwiać przemoc?
Co „Indiana Jones” mówi o potrzebie wtajemniczenia a „Terminator” o realnych i fikcyjnych zagrożeniach związanych ze sztuczną inteligencją?

Najnowsza książka Tomasza Stawiszyńskiego – filozofa i eseisty, autora m.in. Ucieczki od bezradności, Reguł na czas chaosu i Powrotu fatum – to wybór 90 najciekawszych felietonów, które przez kilka ostatnich lat ukazywały się na łamach Tygodnika Powszechnego. Zbiór wieńczy niepublikowany wcześniej esej Ćwiczenia z dysonansu.

Przyczynkiem do refleksji są tu nie tylko mądre księgi i sprawy światowej wagi, ale też rzeczy z pozoru błahe, rzadko trafiające na pierwsze strony gazet. Autor nie przepuszcza żadnej okazji, by postawić pytania o ludzką kondycję, przyszłość naszej cywilizacji czy granice poznania.

W świecie, który dąży do niwelowania dysonansu, przypomina nam, że nie wszystko jest tak oczywiste, jak sugerują algorytmy mediów społecznościowych, prasowe nagłówki i plemienne narracje.
I że narzędziem, które pomoże nam ustrzec się uproszczeń, może być właśnie filozofia.

408 pages, Hardcover

First published October 29, 2025

About the author

Tomasz Stawiszyński – filozof, eseista, dziennikarz, autor bestsellerowych książek: “Potyczki z Freudem. Mity, pokusy i pułapki psychoterapii” (2013) oraz „Co robić przed końcem świata?” (2021). Od wielu lat zajmuje się problemami z pogranicza filozofii i psychoterapii. Wcześniej związany z wieloma redakcjami: pracował m.in w „Dzienniku” „Newsweeku” i „Przekroju”. W latach 2013-2016 prowadził w Polskim Radiu RDC autorski program “Niedziela Filozofów, czyli potyczki z życiem”. Od 2016 związany z Radiem TOK FM, gdzie prowadzi m.in. “Godzinę filozofów”, “Kwadrans filozofa” oraz – wraz z żoną, Cvetą Dimitrovą – internetowy podcast “Nasze wewnętrzne konflikty”. Jego teksty i audycje można znaleźć na stronie www.stawiszynski.org, a rozmowy z ciekawymi gośćmi o sprawach najważniejszych w autorskim podcaście „Skądinąd”.

Reviews

[Aleksandra Gratka · Rating 5 out of 5]

Bardzo lubię felietony, szczególnie gdy pisane są przez osoby, które mają podobne do mojego spojrzenie na świat, a nawet jeśli inne - potrafią mnie swoim zainteresować.
Sporo erudycyjnej przyjemności dał mi tom felietonów Tomasza Stawiszyńskiego z "Tygodnika Powszechnego" (lata 2021-2025), bo przekrój tematyczny jest tu imponujący. Polityka, kultura, nauka, życie, wszystko podlane - co oczywiste - filozoficznym sosem.
Teorie spiskowe, wojna jako czas, kiedy na nowo musimy formułować to, co ważne i to, co zupełnie nie. "Widzieliśmy, ale nie wierzyliśmy" - tyle zła mogłoby się nie wydarzyć, gdyby ludziom nie zabrakło wrażliwości, uważności, umiejętności wyciągania wniosków. Ta uważność ma też inny wymiar. To historia kobiety, która umarła w swoim mieszkaniu i nie została znaleziona przez trzy lata, bo ani rodziny, ani opieki społecznej nie interesowała już za życia. To też smutny koniec wielkiej gwiazdy, Gene'a Hackmana, który zmarł w samotności, wcześniej błąkając się po wielkim domu, bez kontaktu z rzeczywistością. To też refleksja o eutanazji, która powinna być prawem cierpiącego z przyczyn chorobowych człowieka, a nagle staje się ucieczką przed samotnością.

Chyba najbliższe mi są felietony poświęcone kulturze. Aktualizacja dawnych dzieł, by były poprawne politycznie (horror!), "Barbie" - niby różowy świat, a przecież bardzo czarno-biały, sentymentalnie o "Przyjaciołach", fascynacja Depeche Mode (nie podzielam) i Stephenem Kingiem (a jakże!), bardzo ciekawa opinia o "Dojrzewaniu", piękne słowa w hołdzie Zbigniewowi Mikołejce...

Odnalazłam się w świecie Tomasza Stawiszyńskiego, bo też i te same czasy nas ukształtowały. Chwyciła mnie za serce nostalgia w opisie miłości do książek, księgarni i antykwariatów, troska o świat, który nie patrzy na słabszych i przyzwala na zło. A przede wszystkim to, co w tytule. To szukanie światłocieni, plusów w zalewie minusów i odwrotnie, ta swoista ucieczka od demonów świętej racji.
Podobało mi się bardzo.

[echo]

autor tak bardzo boi się opowiedzieć za czymś i się pomylić, że aż napisał o tym całą książkę — książkę, w której każdy rozdział domalowuje kreskę do fałszywego — bo, o ironio, zdychotomizowanego i uproszczonego — portretu kulturowej polaryzacji (główni antagoniści tych mdłych, otępiających felietonów to purytańsko-tożsamościowa lewica i jakoś podejrzanie niedokrytykowana prawica) i buduje wokół autora okop symetryzmu okraszonego przekonaniem o własnej osobności

nie ufam ludziom, kiedy unikają wybierania stron w sprawach, w których niewybranie strony to przyzwolenie na przemoc; tracę zaufanie, kiedy widzę, jak autor ochoczo skacze do krytykowania zjawisk społecznych, których ekonomiczno-klasowe podstawy w większości przypadków beztrosko pomija albo skupia się na ich medialnych wymiarach (poza tym jednym momentem o źródłach prawicowych poglądów u nieuprzywilejowanych mieszkańców USA — ale znów, prawica to czasami zagubieni poszukiwacze sensu i przynależności, a lewica to sędziowie bez serca), a jak już wspomni o późnym kapitalizmie, to rzuci nazwą i pora na CS-a

idole autora to myśliciele osobni, niepodporządkowani i nieklasyfikowalni; możliwe, że sam chciałby należeć do takiej grupy; ale na razie tylko psioczy na polaryzację i zręcznie oraz erudycyjnie unika zajęcia pozycji, która zmusiłaby go do rzeczywistego zaangażowania się w którykolwiek z opisywanych problemów; to sztuka tak lawirować; warto popatrzeć, jak kręci piruety

dobrze czasami przeczytać kogoś irytującego, żeby wiedzieć, jak nie pisać — i dobrze, że jednak zmądrzałem i tym razem nie kupiłem książki Tomasza Stawiszyńskiego w ciemno

[Artur Skowroński · Rating 3 out of 5]

Nie o jakości samych esejów (te są jak zawsze znakomite) ale o formacie książki będzie ta recenzja. Muszę przyznać, że początkowo myślałem, że będzie to przyjemna lektura - taka akurat na zasadzie „siądę do pojedynczego eseju gdy będę miał chwilę”.

Jednocześnie czuć było mocno, że jest to felietonistka mocno zanurzona w konkretnych wydarzeniach, i chociaż przemyślenia w konkretnych tekstach są ciekawe, to przez całość przebijało mi się ciężko i żmudnie. Miałem wrażenie, że format lepiej działa w krótkiej, periodycznej formule, z naturalną przerwą czasową niż książki, gdzie jednak mój tryb lektury to było kilka esejów co wieczór. Dodatkowo trudno było mi się emocjonalnie wczuć w wydarzenia które pamiętałem, ale często z odległej przeszłości. Podobne problemy miałem z „Wielkim Księstwem Groteski” Twardocha więc to bardziej mój problem niż autora 😉

Wolałem dwie poprzednie.

[Monika Długa · Rating 5 out of 5]

A Państwo, w której aktualnie bańce niwelujecie dysonans? Tej na prawo, konserwatywnej? Czy tej na lewo, bardziej liberalnej? Zaczytujecie się bardziej w Borgesie, czy skupiacie się na Kingu? Jesteście za czy przeciw eutanazji? A co z prawem do aborcji? A z prezentyzmem? Cenzurujemy (a może precyzyjniej: „kastrujemy”) czy nie „W pustyni i w puszczy”? A serial „Przyjaciele”? Jak teraz poradzić sobie z brakiem poprawności politycznej głównych bohaterów?
Po lekturze książki Stawiszyńskiego można, i tu wkrada się element zaskoczenia, nie mieć zdania na żaden z tych tematów (choć to bardzo trudne w tym „wyrazistym, algorytmicznym świecie”). Można dalej być „za i nawet przeciw”, choć możemy liczyć się z ostracyzmem naszego plemienia.
Zatem: Borges albo King – lub giń! (Rym, zaprawdę, przypadkowy).
Ale odłóżmy żarty na bok, bo Stawiszyński pokazuje nam, że z dysonansu, wątpienia i myślenia [sic!] rodzą się całkiem nowe połączenia (i że można przytulić się jednocześnie do Argentyńczyka i autora „To”). Mosty, które sklejają różne światy - ba! - literaturę gatunkową i „piękną” (ta metafora jest mi najbliższa, bo zawodowa), nasze plemię z ichniejszą wioską. Że można odmiennie, choć „odmiennie” nie zawsze znaczy „w poprzek”. Czasami znaczy: obok.
Zanotuję jeszcze ku pamięci, żeby mi nie umknęło:
Miłość nie jest zadaniem – miłość jest relacją (vide: portale randkowe). Dysonans tworzy prawdziwą więź, bo jest pozbawiona wyidealizowanych oczekiwań.
Dystans i relacyjna formalność w pracy mogą uchronić nas przed „czułym i uważnym zwolnieniem”.
Nie zawsze centrowanie własnego „ja” przynosi ukojenie i radość. Częściej konsekwencją takiego nastawienia jest izolacja.
Rozmowa i dyskusja (tak właśnie: drugi człowiek) mogą okazać się kluczem do rozwiązania wielu współczesnych niepokojów.
Jeśli mężczyźni mają mi objaśniać świat, to niech robi to Tomasz Stawiszyński.
(Tak, solnitowskiej frazy użyłam całkiem świadomie)

[Kulturowa.Anihilacja · Rating 5 out of 5]

Stawiszyński to taki trochę filozof codzienności, o niezwykle bystrym umyśle potrafiącym analizować zjawiska społeczne. Książka jest zbiorem felietonów, które w dużym uproszczeniu mówią o tym jak myśleć w czasach, gdzie myślenie odchodzi do lamusa.

Współczesny świat pełny jest uproszczeń, jasnych odpowiedzi i dążenia do komfortu, autor nieco w opozycji proponuje życie w poczuciu niepewności. Ten dysonans u większości z nas skutecznie zagłuszany, dla Stawiszyńskiego jest niezbędnym elementem dojrzałego myślenia, ponieważ to właśnie w nim rodzi się zrozumienie świata.

Felietony mają spory rozstrzał tematyczny, a autor bierze na tapet tematy takie, jak popularność teorii spiskowych, fascynacja ufo, a znalazły się też tematy wokoło popkulturowe. Pisarzowi trzeba przyznać, że bardzo umiejętnie prowadził mnie przez te historie i to bez względu na tematy taki sposób aby wnioski płynnie nasuwały się same. Filozofia przez autora traktowana jest jako sposób na komunikowanie się ze światem, by lepiej go czuć i rozumieć.

Stawiszyński wykazał się sporym szacunkiem, ponieważ nie kpił z ludzkich lęków, nie moralizował a dale wprost do zrozumienia, że skłonności do mitologizowania rzeczywistości nie stoi nic innego jak żądza znaczenia i próba oswojenia chaosu.

Stawiszyński w bardzo jasny sposób zasygnalizował, że żyjąc w czasach, gdzie algorytm karmi nas tym, co lubimy konieczną odwagą jest konfrontacja z tym co niekomfortowe,

Książka nie jest zbiorem gotowych recept i odpowiedzi, a bardziej generatorem kolejnych pytań, często niewygodnych, a jednak koniecznych. Publikacja zachęca i motywuje do samodzielnego myślenia, w realach, które coraz częściej nas od tego odwodzą.

[Kiri · Rating 4 out of 5]

Lubię wybierać z książki ulubiony cytat - tutaj miałabym trudność bo zbyt wiele było zbyt dobrych. Jedynym minusem (dlatego ocena 4, a nie 5) była dla mnie ilość felietonów zebranych w książkę i zmienność ich tematów - ciężko było zostać z książką na dłużej bo po 4-5 było już w głowie za dużo rozkmin.

[Jakub Bodnar · Rating 4 out of 5]

Głównym zarzutem do tej książki jest jest formuła, tak krótkie formy kompletnie mi nie pasowały, zdecydowanie poprzednie książki, w których temat był rozbity na więcej niż 3-6 stron, bardziej pasował do autora. Sama treść momentami nawet bardzo ciekawa, a ocenę końcową uratował ostatni fragment, który był pewnym podsumowaniem książki i był już znacznie dłuższy.

[Marek Dorsz · Rating 5 out of 5]

Fascynujące opowieści o codzienności, sprawach fundamentalnych i wszystkim, o czym można rozmawiać. Bo właśnie rozmowa i dyskusja to narzędzie w tej książce szczególnie wyróżnione. Bardzo dziękuję za taką lekturę, serdecznie rekomenduję.

[Rafal · Rating 5 out of 5]

Stawiszyński w Kijowie (bo około czwarta część felietonów związana jest właśnie z Ukrainą).

[Karola Sulińska · Rating 2 out of 5]

piękny język, błyskotliwe obserwacje a jednak nic ciekawego, co chyba jest wymuszone formatem felietonu.

[Oskar Krzesicki · Rating 5 out of 5]

Bardzo wnikliwa analiza współczesności, polecam!