Heksenjacht: De duistere geschiedenis van heksenvervolging in de Lage Landen

by Maartje van der Laak

Bij het woord ‘heks’ komt wellicht het beeld van een lelijk, oud vrouwtje met een haakneus en een wrat in je op. Liefst roert ze ook nog in een kookpot met vreselijke ingrediënten, heeft ze een zwarte kat en kan ze elk moment op haar bezem wegvliegen.

Deze sprookjesheks karikaturiseert het typische slachtoffer van de heksenjacht uit de zestiende en zeventiende eeuw. Een bloeddorstige vervolging die ook in de Lage Landen honderden slachtoffers maakte.

In dit boek duikt historica Maartje van der Laak in deze gitzwarte periode van onze geschiedenis. Ze citeert uit verslagen van gewelddadige ondervragingen en uit teksten die de heksenjacht aanzwengelden. Ze toont aan hoe angst, afgunst, roddel en onwetendheid tot de brandstapel konden leiden. En ze geeft enkele slachtoffers een gezicht door hun bloedstollend verhaal te vertellen. Van Elizabeth Vlamyncx uit Ninove over Janne De Deyster uit Nieuwpoort tot Heylken Brycken uit de Peel.

'Heksenjacht' beschrijft de vervolging van vrouwelijke én mannelijke heksen in onze contreien en plaatst die in een ruimere context. Door de mechanismen achter de heksenjacht bloot te leggen maakt dit boek ook een brug naar het heden.

Genres: History

368 pages, Hardcover

Published September 9, 2025

Reviews

[Pieter Serrien · Rating 4 out of 5]

´Geschiedschrijving is ook een keuze´
een stevig onderbouwd, persoonlijk getint en bewonderenswaardig boek over de vreselijke heksenjacht in onze Lage Landen.

[Annesusan · Rating 4 out of 5]

wat een studie is hieraan voorafgegaan zeg, ben er echt onder de indruk van.

[Tim · Rating 4 out of 5]

De Lage Landen (en vooral de Zuidelijke Nederland) staan erom bekend dat de heksenvervolging er heel heftig heeft huisgehouden (joepie...). Het valt dus best te verwachten dat een boek als Heksenjacht veel te vertellen heeft, en dat is ook zo. Maartje van der Laak weet duidelijk waarover ze het heeft en doet alles uit de doeken.

Ik had gevreesd dat er misschien te plastische omschrijvingen in zouden zitten van alle martelpraktijken en doodvonnissen, maar dat viel gelukkig heel erg mee. Er wordt natuurlijk wel bij stilgestaan en er worden ook beschrijvingen gegeven, maar niet zodanig dat je bijna van je stokje of over je nek gaat. Ook al blijft maar al te duidelijk wat voor een enorme verschrikkingen die mensen moesten ondergaan.

Het grootste gemis van dit boek was een duidelijk chronologisch overzicht, net zoals ik ook had met het vorige boek dat ik heb gelezen, De Middeleeuwen van Dan Jones. Ook hier zeg ik dus: een simpele tijdlijn met de belangrijkste gebeurtenissen had geholpen om een beter beeld van het algehele tijdsverloop te krijgen.
Daarnaast ergerde ik me wel aan de vier of vijf 'verhaaltjes' die erin zitten, waarin het net lijkt alsof de auteur van de mensen echt personages maakt die ze opvoert in een boek - en ik vond het dan nog niet goed geschreven ook, het klonk meestal heel kinderlijk. Die stukken heb ik dus op z'n minst diagonaal gelezen.
Daarnaast had de redactie best wel wat komma's mogen toevoegen, want er ontbraken er heel veel bij het begin van bijstellingen en onderschikkende bijzinnen, en dat stoorde echt. En ook mag Van der Laak eraan herinnerd worden dat er nog zoiets is als 'dat' en 'daar(in/mee/door/...)' in plaats van alleen 'dit' en 'hier(in/mee/door/...)', want dat was erg eentonig en het klinkt ook erg vreemd. Ik zie het hoe langer hoe meer, en ik denk dat het uit het Engels komt.

Verder ben ik wel heel tevreden met de inhoud, want er wordt ingegaan op de ontwikkeling van het gedachtegoed van hekserij en hoe ermee werd omgegaan, alle verschillende aspecten die ermee te maken hebben - van de water- en de vuurproef tot de vraag waar het idee vandaan komt dat heksen kunnen vliegen - en een heel aantal specifieke gevallen van zogezegde heksen die belicht worden. Het is helder geformuleerd, logisch opgebouwd en wat mij betreft compleet. Ik had op voorhand een aantal dingen waarvan ik hoopte dat ze aan bod zouden komen en op het einde bleef ik ook niet meer met vragen zitten.

Op mijn kritische opmerkingen hierboven na, vond ik ook de teksten op zich goed geschreven, met een aangename stijl die grotendeels neutraal is. Ik vreesde dat de auteur misschien nogal sterk haar eigen mening naar voren zou schuiven, maar dat bleef al bij al goed binnen de perken. Zo nu en dan schemert er een persoonlijk stokpaardje in door, maar dat valt te verwachten en dat mag natuurlijk ook. We hebben hier bijvoorbeeld gelukkig niet te maken met iemand die in de waan leeft dat heksen enkel en alleen een negatief aspect van het patriarchaat zijn (al was dat natuurlijk wel een deel van het probleem, laat dat duidelijk zijn) en dat zij gaat helpen om dat mee omver te duwen, maar iemand die ook al dat soort veronderstellingen grondig onderzoekt en uitklaart. Dat zorgt voor een extra laag nuance in dit boek, waar alle kanten van de verhalen belicht worden - van priesters via de 'heksen' zelf tot de beulen.

Sterk werk! En ik heb ook weer geleerd dat het woord 'hysterie' eigenlijk afkomstig is van het Griekse woord voor 'baarmoeder'. Samen met nog een hoop andere dingen, natuurlijk.

7,7/10

[Paul · Rating 4 out of 5]

Volkskunde (2026) - 127/1

Maartje van der Laak, Heksenjacht. De duistere geschiedenis van heksenvervolging in de Lage Landen, Gent, Borgerhoff & Lamberigts, 2025, 382 blzn., ill., ISBN9789493410138, € 35, e-boek ISBN 9789493457614, € 17,50.
Heksenvervolging is terug van nooit weggeweest op het gebied van boeken over een van de zwarte bladzijden uit de West-Europese geschiedenis. Ook dit tijdschrift heeft bijdragen gepubliceerd over de historische heks, maar ook over haar als opvallende figuur in de sagenwereld. Heksenjacht is dus niet meteen een baanbrekend werk in de verdere zoektocht naar het hoe en waarom van de heksenwaan. Voor kenners en wetenschappers zit hier weinig nieuws in, maar dat betekent geenszins dat het een overbodig boek zou zijn. Wel integendeel, Heksenjacht vormt een perfecte schakel tussen de non-fictieve fictionalisering (zoals bij Frederic Vermeulen in De heks van Gottem, recensie in Volkskunde 126/1 (2025), 132-133) en de academische werken van bijvoorbeeld Jos Monballyu of Fernand Van Hemelryck.
Maartje van der Laak is een Nederlandse die in België als historica werkzaam is. Door haar uitgebreide opzoekingswerk heeft ze zeer veel heksenverslagen gelezen en geanalyseerd.
In korte hoofdstukken brengt ze het hele verhaal dat teruggaat tot ver vóór de eigenlijke vervolging. Waar komt het geloof in heksen vandaan en wat deed dat met de mensen? Van der Laak hamert voortdurend op het overheersende geloof in een magische wereld: mensen grepen voor antwoorden op hun vragen vooral naar magische verklaringen. Ze zet dit af tegen de meer rationele wereld van vandaag. Toch plaats ik hierbij een vraagteken. Is nu alles wel zo rationeel? Een klein voorbeeld: hoe rationeel waren plots de coronakaarsen in Scherpenheuvel? Hoe groot (of hoe klein) is de stap van bijgeloof naar magie? Uiteindelijk gaat het om hetzelfde denkkader. Vroeger en nu is de scheidingslijn voor sommige mensen erg dun.
De auteur legt haarfijn uit hoe het clichématige beeld van de heks is ontstaan. Het is zonder twijfel zo dat het werk van Brueghel daarin een belangrijke rol heeft gespeeld en eigenlijk tot op vandaag doorwerkt: wrat op de haakneus, zwarte punthoed en kledij, kat … het zijn nog altijd de ingrediënten die we gebruiken bij de voorstelling van een heks, van in de kleuterklas tot later in het leven.
Dat beeld weet Van der Laak mooi te weerleggen en bij te stellen. Ze doet dit via de verhalen van de hoofdfiguren, de aangeklaagde vrouwen (en mannen), die ze op een normale, menselijke manier beschrijft. De historische feiten en verslagen worden daarbij in een moderne, historisch-fictieve vorm verteld. Het moge duidelijk zijn: de auteur verzint geen feiten, maar maakt ze leesbaar.
Een absoluut pluspunt van dit boek is dat alles wordt gedrenkt in de volkskundige wereld van toen. Ze schetst die toenmalige leefwereld en legt daarbij ook verbanden met de vele volksverhalen die deel uitmaakten van het dagelijkse leven. In andere werken gebeurt dat niet of nauwelijks. Toch zijn er op dit vlak kritische kanttekeningen te maken. Als historica gaat Van der Laak hier in de fout: ze hanteert consequent de term legende (een verhaal over heiligen, zoals bij de heilige Veerle, p. 57-59), waar het in haast alle gevallen om sagen gaat. Voor het onderscheid tussen beide genres verwijzen we andermaal naar dit tijdschrift: Volkskunde, 120/1 (2019), 37-51. Zo is bovendien een weerwolf niet hetzelfde als een wolf. In www.volksverhalenbank.be (die ze – in tegenstelling tot de Nederlandse Volksverhalenbank – niet heeft geconsulteerd) zou ze meer dan duizend sagen over weerwolven – en niet over wolven – hebben gevonden. Ook is de term voodoo hier niet nodig, aangezien dit fenomeen bij ons bekendstond als envoûtement: het bewerken van een poppetje met onder meer naalden of spijkers om iemand op afstand te beheksen. Het gebruik van het woord voodoo roept eerder associaties op met praktijken ver weg, terwijl het ook bij ons voorkwam.
Dit neemt niet weg dat Van der Laak een zeer empathische, maar tegelijk correcte reconstructie heeft gebracht, die een goede inkijk geeft in de beeldvorming en de rechtspraak tijdens de vermaledijde heksenwaan.
De absolute kwaliteit van dit boek ligt erin dat Van der Laak de gewone lezer bij de hand neemt en hem/haar meeneemt in dit eeuwenlange verhaal van heksengeloof, vervolging en de geleidelijke afname van dit waanzinnige fenomeen, inclusief de sporadische tegenstanders (Spee, Wier, Loos). Haar vertelstijl – Van der Laak heeft ook kinder- en andere boeken geschreven – is nergens te academisch of te complex, maar net zeer toegankelijk en leesbaar. Op die manier krijgt de lezer een correct beeld van dit verschrikkelijke verleden. Die toegankelijkheid zorgde ervoor dat er al snel een tweede druk verscheen.
Terecht verwijst de auteur vaak naar de Malleus maleficarum van Heinrich Kramer (Institoris), een kwalijk en vooral antifeministisch boek dat vaak naast Mein Kampf van Adolf Hitler wordt geplaatst. Het was de handleiding bij de vervolging van heksen. Toch had Van der Laak ook meer nadruk kunnen leggen op de Disquisitiones Magicarum (meer dan twintig herdrukken) van Martin Del Rio, een Zuid-Nederlander met bezittingen in Aartselaar. Dit werk had in onze streken minstens evenveel invloed als de Heksenhamer.
Als onderzoeker heb ik het moeilijker met de bijlagen in dit boek. De voorlopige lijst van alle gekende slachtoffers in de Lage Landen is een droge opsomming – gescheiden door komma’s – van namen met jaartal en plaats, maar zonder enige ordening (noch alfabetisch, noch chronologisch, noch geografisch), wat het gebruik erg bemoeilijkt. Dat geldt ook voor de bronnenlijst. De literatuur is opgesplitst per hoofdstuk, maar daardoor vind je bijvoorbeeld tien keer een vermelding van Malleus Maleficarum. De bibliografie is daardoor nodeloos uitgebreid en minder transparant. Voor de doorsneelezer zal dit geen bezwaar zijn, maar dit had veel beter gekund met het oog op bruikbaarheid.
De uitgever heeft gekozen voor zwart-witafbeeldingen, vermoedelijk om de kosten te drukken, maar dat is jammer, gezien de vele mooie prenten. Daarnaast zijn er hier en daar haperingen in de tekstredactie (zoals refereren aan en wier in plaats van wiens).
De lezer hoeft zich echter niet te laten afschrikken door deze punten van kritiek. Uiteindelijk is Heksenjacht een boek geworden dat voor een breed publiek een van de zwartste periodes uit onze geschiedenis op een toegankelijke manier in de juiste context plaatst. Daardoor ontstaat een juister beeld van de vervolging en vooral van de duizenden slachtoffers die op een gruwelijke manier om het leven zijn gebracht.
Ik ben het vooral eens met de auteur dat de vele “heksenfeesten” beter hun focus verleggen van de slachtoffers naar de aanklagers, zodat de ontmenselijkte heksen opnieuw worden vermenselijkt en in ere hersteld, ver weg van de clichés die over hen bestaan en voor ze op die feesten nog maar eens worden verbrand.

Uitsmijter van de recensent: de Malleus maleficarum kende zijn eerste druk in 1486 met steun van de toenmalige paus met de controversiële naam Innocentius VIII. We zijn nu 560 jaren verder, maar dit verschrikkelijke boek werd nooit officieel door het Vaticaan herroepen. Dorpen en steden herstellen het aangedane onrecht, misschien is het ook tijd om in Rome aan een rectificatie te denken?

Paul Catteeuw

[Ciska Imschoot · Rating 5 out of 5]

Een verfrissende en toegankelijke kijk op de heksenprocessen met respect voor de vele slachtoffers.
De feiten worden historische correct (cf. de uitgebreide bronnenlijst) en met de nodige empathie verteld. In dit boek leer je bij over hoe de processen verliepen en welke overtuigingen er heersten. Je krijgt begrip voor de waan die in de lage landen heerste, maar ziet ook dat niet iedereen gedachteloos meeging in die waan. Hier en daar wordt een interessante parallel met het nu getrokken.
Ontroerend aan het eind is de lijst van veroordeelde ‘heksen’. Sommigen onder hen heb je al leren kennen doorheen het boek en zijn niet enkel een naam.
Non-fictie dat ontspannen leest.

[Mika Bracke · Rating 4 out of 5]

'Heksenjacht' by the historian Maartje van der Laak struck me as the perfect follow-up to 'De heks van Gottem', a historical novel about Tanneke Sconynckx that I read a few weeks earlier. And that impression proved entirely correct. The case of Tanneke - which also features in 'Heksenjacht' - is here placed within a much broader historical and analytical framework.

Van der Laak succeeds brilliantly in immersing the reader in the world of the sixteenth and seventeenth centuries. She shows how people lived in what was essentially a magical worldview - something we still occasionally fall back on today, as she convincingly demonstrates. She explains how gossip could plant a seed that might ultimately lead to execution by fire; how feuds, superstition, and the construction of scapegoats could result in destruction; and how the Church, too, played its part. Van der Laak does not shy away from suggesting that suppressed and unfulfilled sexual desires - among both the population and the clergy - helped fuel the vivid and often sexually charged narratives about witches. These stories, precisely because of their sensational nature, invited retelling, thereby accelerating the spread and escalation of witchcraft hysteria.

At the same time, the witch persecutions were not a one-dimensional or universally supported chapter in our history. Not everyone participated in what might be described as a deeply misogynistic enterprise. While Van der Laak acknowledges the existence of a strongly woman-hostile climate, she firmly rejects the idea that the persecutions amounted to a systematic campaign against “feminists avant la lettre.” On the contrary, there were individuals who actively resisted the dominant narrative and sought natural rather than supernatural explanations for unexplained phenomena. Especially names as Jan Wier and Cornelius Loos have stuck with me.

Above all, this subject is a page from our early modern history that deserves to be remembered and commemorated. It is a chapter that demands critical reflection and should not be dismissed as something distant or alien to our own time. As Van der Laak compellingly shows, the mechanisms that led to the torture and murder of countless innocent women - and men - have not disappeared. They persist to this day, albeit in different forms.

[VVL · Rating 4 out of 5]

Heksenjacht van Maartje van der Laak is een uiteenzetting over de duistere periode van heksenvervolgingen (zowel vrouwen áls mannen) in de Lage Landen. Het is een verhaal doorheen de tijd waar ook een brug naar het heden wordt gemaakt.

Het is een erg fascinerend boek. Na het lezen is men zeer goed geïnformeerd over het onderwerp.
Van der Laak bekijkt de aanleiding, het verloop en de nasleep van het fenomeen. De hoofdstukken zijn goed aaneengeregen en verschillende facetten komen aan bod.
Er worden real life cases aangehaald, die de gruwel des te tastbaarder maken.
De beschuldigden werden zó onmenselijk behandeld dat men zich afvraagt wie hier in naam van de duivel handelt.
De auteur doet ook goed werk om de mentaliteit van die eeuwen weer te geven en de psychologie achter de vervolgingswaanzin te verklaren.

Wat het boek top maakt is dat citaten uit de processen in het oudnederlands blijven. Het is eigenlijk goed te begrijpen en waar nodig geeft van der Laak een vertaling mee.

Het boek sluit af met hoofdstuk "IX Eerherstel". Dit hoofdstuk spreekt voor zich. Men krijgt er een brok van in de keel.

Geïnteresseerd in de heksenvervolgingen in de eigen achtertuin? Lezen dit boek!

[Febeertje · Rating 5 out of 5]

4,5⭐️

“De hel is leeg en alle duivels zijn hier”

Dit boek laat zien hoe heksenvervolgingen niet zomaar een duister hoofdstuk uit de geschiedenis zijn, maar een schrijnend voorbeeld van hoe samenlevingen zondebokken creëren. Hier wordt het nogmaals duidelijk gemaakt dat vooral vrouwen het slachtoffer werden van angst, bijgeloof en machtsstructuren. De ‘heks’ was zelden een bovennatuurlijk wezen, maar vaak een onafhankelijke, eigenzinnige of kwetsbare vrouw die buiten de norm viel. Het stereotype beeld van de heks, de kromme neus, de zwarte kat, de duistere magie, draagt eeuwen aan schaamte met zich mee. In dit boek kan je zien hoe dat beeld zorgvuldig werd opgebouwd en hoe het gebruikt werd om vrouwen te controleren, te marginaliseren of uit te sluiten.

[Inge · Rating 5 out of 5]

Indrukwekkend verslag van de opkomst en ondergang (?) van de heksenwaan in Europa. Een boeiend boek over een geschiedenis die we nooit mogen vergeten en die nauw verbonden is met de ideeën van bijgeloof bij alle lagen van de bevolking, de macht van de kerk en de gevolgen van een verstoord klimaat. Waarop onschuldige vrouwen en mannen het slachtoffer werden van roddels, complottheorieën en onwetend bijgeloof.
De auteur heeft met dit bijzonder leerrijk boek zeer verdienstelijk werk geleverd en verdient een mooie pluim op haar punthoed!

[L. · Rating 3 out of 5]

The work is instructive, well substantiated, and clearly articulated. At certain points, however, it displays an excessive inclination toward romanticized discourse, alongside a number of speculative assumptions that sit uneasily with the conceptual and methodological premises of such an undertaking.

[Elise Vos · Rating 4 out of 5]

Geschreven als een pageturner. Concrete, heldere, hapklare hoofdstukken. Voor een breed publiek.

[Hartwin · Rating 5 out of 5]

5+

[Rens Nagtegaal · Rating 4 out of 5]

Prima interessant boek! Stukje geschiedenis wat je niet vaak leest, ook echt wonderlijk op veel punten