Heksenjacht: De duistere geschiedenis van heksenvervolging in de Lage Landen

by Maartje van der Laak

Bij het woord ‘heks’ komt wellicht het beeld van een lelijk, oud vrouwtje met een haakneus en een wrat in je op. Liefst roert ze ook nog in een kookpot met vreselijke ingrediënten, heeft ze een zwarte kat en kan ze elk moment op haar bezem wegvliegen.

Deze sprookjesheks karikaturiseert het typische slachtoffer van de heksenjacht uit de zestiende en zeventiende eeuw. Een bloeddorstige vervolging die ook in de Lage Landen honderden slachtoffers maakte.

In dit boek duikt historica Maartje van der Laak in deze gitzwarte periode van onze geschiedenis. Ze citeert uit verslagen van gewelddadige ondervragingen en uit teksten die de heksenjacht aanzwengelden. Ze toont aan hoe angst, afgunst, roddel en onwetendheid tot de brandstapel konden leiden. En ze geeft enkele slachtoffers een gezicht door hun bloedstollend verhaal te vertellen. Van Elizabeth Vlamyncx uit Ninove over Janne De Deyster uit Nieuwpoort tot Heylken Brycken uit de Peel.

'Heksenjacht' beschrijft de vervolging van vrouwelijke én mannelijke heksen in onze contreien en plaatst die in een ruimere context. Door de mechanismen achter de heksenjacht bloot te leggen maakt dit boek ook een brug naar het heden.

Genres: History, Nonfiction

368 pages, Hardcover

Published September 9, 2025

Reviews

[Pieter Serrien · Rating 4 out of 5]

´Geschiedschrijving is ook een keuze´
een stevig onderbouwd, persoonlijk getint en bewonderenswaardig boek over de vreselijke heksenjacht in onze Lage Landen.

[Tim · Rating 4 out of 5]

De Lage Landen (en vooral de Zuidelijke Nederland) staan erom bekend dat de heksenvervolging er heel heftig heeft huisgehouden (joepie...). Het valt dus best te verwachten dat een boek als Heksenjacht veel te vertellen heeft, en dat is ook zo. Maartje van der Laak weet duidelijk waarover ze het heeft en doet alles uit de doeken.

Ik had gevreesd dat er misschien te plastische omschrijvingen in zouden zitten van alle martelpraktijken en doodvonnissen, maar dat viel gelukkig heel erg mee. Er wordt natuurlijk wel bij stilgestaan en er worden ook beschrijvingen gegeven, maar niet zodanig dat je bijna van je stokje of over je nek gaat. Ook al blijft maar al te duidelijk wat voor een enorme verschrikkingen die mensen moesten ondergaan.

Het grootste gemis van dit boek was een duidelijk chronologisch overzicht, net zoals ik ook had met het vorige boek dat ik heb gelezen, De Middeleeuwen van Dan Jones. Ook hier zeg ik dus: een simpele tijdlijn met de belangrijkste gebeurtenissen had geholpen om een beter beeld van het algehele tijdsverloop te krijgen.
Daarnaast ergerde ik me wel aan de vier of vijf 'verhaaltjes' die erin zitten, waarin het net lijkt alsof de auteur van de mensen echt personages maakt die ze opvoert in een boek - en ik vond het dan nog niet goed geschreven ook, het klonk meestal heel kinderlijk. Die stukken heb ik dus op z'n minst diagonaal gelezen.
Daarnaast had de redactie best wel wat komma's mogen toevoegen, want er ontbraken er heel veel bij het begin van bijstellingen en onderschikkende bijzinnen, en dat stoorde echt. En ook mag Van der Laak eraan herinnerd worden dat er nog zoiets is als 'dat' en 'daar(in/mee/door/...)' in plaats van alleen 'dit' en 'hier(in/mee/door/...)', want dat was erg eentonig en het klinkt ook erg vreemd. Ik zie het hoe langer hoe meer, en ik denk dat het uit het Engels komt.

Verder ben ik wel heel tevreden met de inhoud, want er wordt ingegaan op de ontwikkeling van het gedachtegoed van hekserij en hoe ermee werd omgegaan, alle verschillende aspecten die ermee te maken hebben - van de water- en de vuurproef tot de vraag waar het idee vandaan komt dat heksen kunnen vliegen - en een heel aantal specifieke gevallen van zogezegde heksen die belicht worden. Het is helder geformuleerd, logisch opgebouwd en wat mij betreft compleet. Ik had op voorhand een aantal dingen waarvan ik hoopte dat ze aan bod zouden komen en op het einde bleef ik ook niet meer met vragen zitten.

Op mijn kritische opmerkingen hierboven na, vond ik ook de teksten op zich goed geschreven, met een aangename stijl die grotendeels neutraal is. Ik vreesde dat de auteur misschien nogal sterk haar eigen mening naar voren zou schuiven, maar dat bleef al bij al goed binnen de perken. Zo nu en dan schemert er een persoonlijk stokpaardje in door, maar dat valt te verwachten en dat mag natuurlijk ook. We hebben hier bijvoorbeeld gelukkig niet te maken met iemand die in de waan leeft dat heksen enkel en alleen een negatief aspect van het patriarchaat zijn (al was dat natuurlijk wel een deel van het probleem, laat dat duidelijk zijn) en dat zij gaat helpen om dat mee omver te duwen, maar iemand die ook al dat soort veronderstellingen grondig onderzoekt en uitklaart. Dat zorgt voor een extra laag nuance in dit boek, waar alle kanten van de verhalen belicht worden - van priesters via de 'heksen' zelf tot de beulen.

Sterk werk! En ik heb ook weer geleerd dat het woord 'hysterie' eigenlijk afkomstig is van het Griekse woord voor 'baarmoeder'. Samen met nog een hoop andere dingen, natuurlijk.

7,7/10

[Mika Bracke · Rating 4 out of 5]

'Heksenjacht' by the historian Maartje van der Laak struck me as the perfect follow-up to 'De heks van Gottem', a historical novel about Tanneke Sconynckx that I read a few weeks earlier. And that impression proved entirely correct. The case of Tanneke - which also features in 'Heksenjacht' - is here placed within a much broader historical and analytical framework.

Van der Laak succeeds brilliantly in immersing the reader in the world of the sixteenth and seventeenth centuries. She shows how people lived in what was essentially a magical worldview - something we still occasionally fall back on today, as she convincingly demonstrates. She explains how gossip could plant a seed that might ultimately lead to execution by fire; how feuds, superstition, and the construction of scapegoats could result in destruction; and how the Church, too, played its part. Van der Laak does not shy away from suggesting that suppressed and unfulfilled sexual desires - among both the population and the clergy - helped fuel the vivid and often sexually charged narratives about witches. These stories, precisely because of their sensational nature, invited retelling, thereby accelerating the spread and escalation of witchcraft hysteria.

At the same time, the witch persecutions were not a one-dimensional or universally supported chapter in our history. Not everyone participated in what might be described as a deeply misogynistic enterprise. While Van der Laak acknowledges the existence of a strongly woman-hostile climate, she firmly rejects the idea that the persecutions amounted to a systematic campaign against “feminists avant la lettre.” On the contrary, there were individuals who actively resisted the dominant narrative and sought natural rather than supernatural explanations for unexplained phenomena. Especially names as Jan Wier and Cornelius Loos have stuck with me.

Above all, this subject is a page from our early modern history that deserves to be remembered and commemorated. It is a chapter that demands critical reflection and should not be dismissed as something distant or alien to our own time. As Van der Laak compellingly shows, the mechanisms that led to the torture and murder of countless innocent women - and men - have not disappeared. They persist to this day, albeit in different forms.

[L. · Rating 3 out of 5]

The work is instructive, well substantiated, and clearly articulated. At certain points, however, it displays an excessive inclination toward romanticized discourse, alongside a number of speculative assumptions that sit uneasily with the conceptual and methodological premises of such an undertaking.

[Elise Vos · Rating 4 out of 5]

Geschreven als een pageturner. Concrete, heldere, hapklare hoofdstukken. Voor een breed publiek.