What do you think?
Rate this book
De meeste stemmen gelden niet: Waarom de politiek ons blijft teleurstellen
Is onze democratie nog houdbaar? De vraag dringt zich op nu we van crisis naar crisis hobbelen, terwijl de oplossingen voor grote problemen steeds verder uit zicht raken. Ondertussen is het publieke debat vervuild door desinformatie. Zijn multinationals machtiger dan overheden. En worden grote besluiten genomen zonder dat hier een kiezer aan te pas komt.
Op zoek naar houvast projecteren kiezers hun hoop op sterke leiders, of klampen ze zich vast aan stokoude ideeën over hoe wij denken dat een democratie zou moeten werken. Beide strategieën zijn gedoemd te mislukken.
Sander Heijne toont hoe ons mensbeeld eerst tot stabiele democratieën leidde en er nu voor zorgt dat ze instorten. 'De meeste stemmen gelden niet' is een pleidooi voor een radicale vernieuwing van onze democratie.
Op zoek naar houvast projecteren kiezers hun hoop op sterke leiders, of klampen ze zich vast aan stokoude ideeën over hoe wij denken dat een democratie zou moeten werken. Beide strategieën zijn gedoemd te mislukken.
Sander Heijne toont hoe ons mensbeeld eerst tot stabiele democratieën leidde en er nu voor zorgt dat ze instorten. 'De meeste stemmen gelden niet' is een pleidooi voor een radicale vernieuwing van onze democratie.
- GenresNonfictionPolitics
200 pages, Kindle Edition
Published September 10, 2025
13 people are currently reading
148 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 18 of 18 reviews
Read
October 28, 2025Boeken met een analyse van de stand van zaken van de democratie zien we de laatste tijd meer, maar Sander Heijne onderscheidt De meeste stemmen gelden niet van de rest door zijn blik op democratieën in het algemeen te richten. Ook geeft hij in het slot een aanzet voor een discussie over mogelijke en vermoedelijk noodzakelijke veranderingen.
Het boek is opgedeeld in overzichtelijke hoofdstukken en begint met een proloog waarin Heijne terugkijkt op de afgelopen jaren en duidelijk maakt dat het gevoel dat het de verkeerde kant opgaat hem persoonlijk beroert. “Verkeerd” is dat de al decennia bestaande partijen de grote kwesties van nu niet kunnen oplossen waardoor de kiezers zich naar populisten keren – waarvan sommige zich steeds antidemocratischer opstellen.
Meer op https://lezersgoud.nl/sander-heijne-d...
Het boek is opgedeeld in overzichtelijke hoofdstukken en begint met een proloog waarin Heijne terugkijkt op de afgelopen jaren en duidelijk maakt dat het gevoel dat het de verkeerde kant opgaat hem persoonlijk beroert. “Verkeerd” is dat de al decennia bestaande partijen de grote kwesties van nu niet kunnen oplossen waardoor de kiezers zich naar populisten keren – waarvan sommige zich steeds antidemocratischer opstellen.
Meer op https://lezersgoud.nl/sander-heijne-d...
November 24, 2025
Zeer lezenswaardig voor iedereen die beter wil begrijpen hoe het komt dat onze democratie zoals we die nu kennen wordt bedreigd. Ook worden er op het einde van het boek wat voorzichtige oplossingen geboden. Aanrader!
November 20, 2025
Het derde boek dat ik van Heijne lees is wat mij betreft zijn best verwoorde. Met name in het deel over het ontstaan van de democratie is bijna elke zin raak.
In de epiloog wordt hij inhoudelijk slordiger en draagt hij twee mager doordachte maatregelen aan om anti-democtatische krachten in te tomen.
1) Socialmedia-aanbieders moeten verplicht worden om 20% van de tijd content van erkende journalistieke media aan te bieden.
2) Modelleurs (van het CPB?) moeten totale partijprogramma's 'in detail uitwerken'.
In de epiloog wordt hij inhoudelijk slordiger en draagt hij twee mager doordachte maatregelen aan om anti-democtatische krachten in te tomen.
1) Socialmedia-aanbieders moeten verplicht worden om 20% van de tijd content van erkende journalistieke media aan te bieden.
2) Modelleurs (van het CPB?) moeten totale partijprogramma's 'in detail uitwerken'.
November 30, 2025
Ik heb gemixte gevoelens over dit boek. Normaal lees ik vrij vlot, maar over dit boek heb ik bijna drie maanden gedaan. Dat komt voornamelijk door de schrijfstijl van Sander Heijne. Dit boek bevat korte zinnen, wat opzich geen enkel probleem is. Wat in mijn ogen wel degelijk een probleem is, is de opbouw en zinstructuur. Er beginnen veel zinnen met 'en' of 'omdat/doordat', terwijl er gewoon een komma had moeten staan.
Dit boek kon mijn aandacht moeilijk vasthouden, en ik heb me er echt doorheen moeten slaan.
Het punt dat gemaakt wordt, vind ik dan wel weer erg sterk. Kranten (onafhankelijke kranten) moeten weer de grootste nieuwsbron worden, op sociale media worden we gestuurd. Het werk van Montesquieu moet worden voltooid. De grenzen van de Trias politica vervagen, en vermengen zich met elkaar. Dit moet recht gezet worden. Daarnaast moeten we politiek op lange termijn bekijken, zodat er daadwerkelijk veranderingen kunnen plaatsvinden. Wees aardig en respectvol naar elkaar toe. Het is niet 'wij' tegen 'zij' (rechts tegen links, NL tegen buurlanden, Europa tegen de rest), maar 'met z'n allen voor de democratie en de toekomst'.
Dit boek kon mijn aandacht moeilijk vasthouden, en ik heb me er echt doorheen moeten slaan.
Het punt dat gemaakt wordt, vind ik dan wel weer erg sterk. Kranten (onafhankelijke kranten) moeten weer de grootste nieuwsbron worden, op sociale media worden we gestuurd. Het werk van Montesquieu moet worden voltooid. De grenzen van de Trias politica vervagen, en vermengen zich met elkaar. Dit moet recht gezet worden. Daarnaast moeten we politiek op lange termijn bekijken, zodat er daadwerkelijk veranderingen kunnen plaatsvinden. Wees aardig en respectvol naar elkaar toe. Het is niet 'wij' tegen 'zij' (rechts tegen links, NL tegen buurlanden, Europa tegen de rest), maar 'met z'n allen voor de democratie en de toekomst'.
January 9, 2026
Een goed boek over democratie en hoe deze onder druk staat. Ik heb meer geleerd over wat democratie is, hoe deze in het verleden vervallen is, en hoe antidemocratische krachten op dit moment hard werken zijn om onze vrijheden af te nemen.
"Zonder grondrechten die onze individuele vrijheid en veiligheid beschermen tegen kwade intenties van het collectief, is een democratie niets meer dan een dictatuur van de meerderheid."
"Zonder grondrechten die onze individuele vrijheid en veiligheid beschermen tegen kwade intenties van het collectief, is een democratie niets meer dan een dictatuur van de meerderheid."
December 6, 2025
“We hebben een prehistorisch brein, middeleeuwse instituties en de technologie van goden”. Een bekende quote, en wáár. En ook: niet zo best. In De meeste stemmen gelden niet uit 2025 onderzoekt Sander Heijne hoe die drie omstandigheden onze democratie uithollen. Met een flink stuk historie toont hij aan dat wat ooit prima werkte, nu niet meer voldoende is. Hij pleit voor een ‘radicale vernieuwing’ van de democratie, zonder diep in te gaan op mogelijke oplossingen. Maar zoals Einstein ooit zei: als ik een uur had om een probleem op te lossen, zou ik 55 minuten besteden aan nadenken over het probleem, en 5 minuten aan de oplossing. Dat is precies wat Sander doet.
De historische diepgang vond ik verrassend, het gaat over het belang van taal, de invloed van verhalen, de macht van het schrift. Over Aristoteles en Spinoza. Over de emoties van dieren en ons waanidee dat we bovenaan de natuur staan, heer van de schepping. Over de opkomst van autocratieën en ons morele kompas. Vanuit allerlei verschillende perspectieven bekijkt Sander het ontstaan van onze liberale democratie. Erg leerzaam. En wat frustrerend, want 5 minuten voor de oplossing van de problemen die we nu hebben is toch wat te weinig.
In het maatschappelijke boek De meeste stemmen gelden niet …
……. vraagt Sander Heijne zich af of onze vrije en democratische manier van leven nog houdbaar is. In de proloog noemt hij een aantal ontwikkelingen op die hem (en mij ook) zorgen baren. Zoals: *dat onze democratie langzaam ondergraven wordt en dat ook wij daar schuldig aan zijn, omdat we het laten gebeuren. *Dat een democratische rechtsstaat een voorwaarde is voor economische ontwikkeling omdat daarin de overheid te vertrouwen is, je bezit niet zomaar onteigend wordt. *Dat we ondanks de rechtsstaat toch een hoop problemen hebben: wooncrisis, vergrijzing, het dilemma wat te doen met de boeren, anti-immigratie partijen. *Dat we oorlog en politieke manipulatie in Oost-Europa hebben. *Dat dit alles leidt tot gebrek aan vertrouwen in de gevestigde politieke partijen en zo de opkomst van extreem rechts faciliteert.
Onze democratie moet zich aanpassen aan veranderde tijden. Rechts hangt nog steeds de vrije markt van Adam Smith aan, die juist kleine bedrijven tegen grote compagnieën wilde beschermen. Maar dit is nu vertaald als ‘de rode loper uitleggen voor multinationals als Amazon en Ahold, die lokale ondernemers het brood uit de mond stoten’. En links staart zich nog blind op de scheiding arbeid en kapitaal, terwijl de meeste werkenden óók vermogen hebben in de vorm van een huis, pensioenpotje en aandelen. En hoe democratisch is het dat grote corporaties meer macht hebben dan politici?
Gebrek aan vertrouwen dus in de gevestigde politieke partijen. Maar de nieuwkomers verspreiden desinformatie en leggen géén verantwoording af. Er is dan ook geen enkele progressie in het oplossen van onze economische problemen te bespeuren. Tel daarbij de traditionele partijen die antidemocratisch worden en het gevaar is duidelijk. Maar het probleem ligt dieper.
Dit boek analyseert de fundamentele kwetsbaarheden, om op nieuwe ideeën te komen om de democratie te versterken. Eén ervan is dat we niet zo Sapiens, denkend zijn als we denken. We onderscheiden ons minder van dieren dan we altijd dachten, laten ons makkelijk manipuleren, zijn niet zo rationeel als onze democratie van ons verwacht. En als ons mensbeeld niet houdbaar is, is onze huidige manier van leven dat dan wel? Interessante gedachte!
De democratie onder vuur
In het hoofdstuk Onder vuur geeft Sander ons mee dat ook al is Trump democratisch verkozen, zijn acties zeker niet de wil van het volk weerspiegelen. Hij trekt blokje na blokje uit de democratische Jenga-toren. Statistieken geven aan dat het aantal democratieën in de wereld daalt, en ook de mate van democratie per land. Nederland daalde in score van 9,7 naar 9,0 en België is inmiddels een ‘gebrekkige’ democratie.
De democratie als huis
In het hoofdstuk ‘Anatomische les’ geeft Sander aan dat een democratie 3 lagen heeft. De eerste laag, als het fundament van een huis, bestaat uit ideologie: ideeën, opvattingen, principes. Voor de ideologie van een democratie is het idee dat het hoogste gezag is belegd bij de bevolking, een liberale democratie gaat ervan uit dat de individuele rechten van ieder mens worden beschermd tegen onredelijke inbreuken op diens vrijheid. Voor iedereen geldt dezelfde wet. Een democratie kán dus niet democratisch worden afgeschaft ‘door de meerderheid’.
De tweede laag zijn de draagmuren van het huis, en dit zijn de instituties, waarbinnen je heel goed discussie en meningsverschillen kunt hebben over de invulling van de ideologie.
De derde laag zijn de bewonersvertrekken, daarin vind je de ideeën van de verschillende politieke partijen, sociaaldemocraten, christendemocraten. En laten we niet de fout maken om antidemocratisch rechts ‘extreemrechts’ of ‘radicaalrechts’ te noemen, ze zijn antidemocratisch. Klaar.
De verhalen die we elkaar vertellen
Het volgende hoofdstuk heeft een intrigerende titel: Waarom heb ik nooit iemand gedood en mijn opa wel? Sander begint met duiden dat wij, Homo Sapiens, machtiger werden dan de dieren en andere mensachtigen door het fenomeen taal: hiermee konden we makkelijk samenwerken, ervaringen delen en besluiten nemen. Het schrift versterkte dit, omdat het schaalbaarder is dan mondelinge overlevering, het gaat over afstand én tijd heen. Taal hielp ook bij compromissen sluiten, het gemeenschappelijk belang boven het eigenbelang stellen. We vertellen elkaar verhalen om elkaar te overtuigen. Taal onderscheidt ons dus van dieren, en ook ons intellect. En het feit dat wij onderscheid kunnen maken tussen goed en kwaad. Onze democratie gaat uit van goedwillende mensen. Maar er zijn ook moorddadige mensen, en onverschillige mensen. Onze democratie is gebouwd op de aanname dat we redelijke mensen zijn en gemeenschappelijk belang vooropstellen.
Helaas. We willen vliegen, en CEO’s van oliemaatschappijen stellen dat wíj dus verantwoordelijk zijn voor de klimaatschade. De burgerrechten van minderheden worden geschonden omdat volgens politici ‘wíj klaar zijn met migratie’. De machtigen doen wat ze doen omdat wíj dat willen. Maar, zijn we wel rationeel in onze keuzes? Nee, er is sprake van groepsdruk / de conformity bias. En we zijn heel gevoelig voor nieuws in de media: lees je vaak over moord, dan denk je dat dat véél vaker voorkomt dan in werkelijkheid. Kortom: we laten ons leiden door de verhalen en informatie die we aangereikt krijgen. Zijn we dan wel de hoogste macht in de democratie?
En: hoe zit dat met ons morele kompas? Sander’s opa vocht in de Tweede Wereldoorlog en waarschijnlijk doodde hij Duitsers. Hij vocht ook in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog en waarschijnlijk doodde hij Javanen. Als dienstplichtig militair werd hij door de Nederlandse regering naar beide oorlogen gestuurd. Eerst aan de goede kant, later aan de verkeerde kant. Was hij een goed mens of slecht mens? Goed of slecht is dus afhankelijk van de omstandigheden. In beide gevallen kreeg hij hetzelfde verhaal te horen: het is nodig voor het land.
Het schrift en informatietechnologie
Het volgende hoofdstuk heet Revoluties en gaat verder over verhalen en informatietechnologie. We leren Waldemar van Kyiv kennen, hij leefde rond 1000 AD. Bepaald geen lieverdje, verkrachtte een prinses om haar te dwingen hem te trouwen, en veroverde vanuit Scandinavië grote delen van wat nu Oekraïne en Polen is. Dat ging relatief makkelijk, want de inwoners daar waren bang dat hun heerser, een halfbroer van Waldemar, zich zou bekeren tot het Christendom. In Waldemar zien ze een verdediger van hun oude geloof. Maar als de oorlog is uitgewoed, heeft hij een ander probleem: hoe bestuurt hij al dat land, hoe int hij belasting. Hij moet nu juristen en boekhouders hebben in plaats van soldaten. Mensen die kunnen schrijven. De enige geletterde mensen in die tijd zijn … Christelijke priesters en monniken. En dus bekeert hij zich tot het Christendom, verstoot zijn heidense vrouwen, en dwingt zijn onderdanen zich te laten dopen. En regelt geschiedschrijvers die zijn verhaal opschrijven … hij wordt Vladimir de Heilige, door de macht van het schrift.
De kerk wordt dus ook machtig, heer mensen zijn de enigen die het schrift én de verhalen beheersen, alleen de haar welgevallige kennis wordt met de hand door monniken gekopieerd. Tot de uitvinding van de boekdrukkunst. De critici van de kerk, zoals Erasmus en Maarten Luther, kunnen nu hun pamfletten drukken en verspreiden. En daarna de wetenschappers, die veel kerkelijke dogma’s ter discussie stellen, zoals de aarde als middelpunt van het heelal. Door hun bevindingen vast te leggen, konden andere wetenschappers hun experimenten herhalen en erop voortborduren.
De wetenschap heeft ons een gestructureerde manier van denken en waarheidsvinding geleverd, die ons ook in staat stelt ons recht te halen. Het staat aan de basis van onze samenleving en onze grondrechten. Een aanval op de wetenschap is dus een aanval op onze democratie. Het bestaan van God is niet te bewijzen, dit wordt dus een geloof, door mensen geschapen. De adel heeft niet langer ‘het mandaat van God’ om te regeren. In de 17de eeuw leidt dit tot de Verlichting. De Trias Politica wordt geïntroduceerd.
So here we are. De antidemocraten proberen dit proces om te keren. Putin zocht de steun van de patriarch van de Orthodox Russische kerk. Trump van de evangelisten. ‘De hand van God’ beschermde hem bij de aanslag tijdens zijn campagne. Dictators beweren dat zij door God op hun ‘troon’ zijn gezet. Netanyahu, Orban en Erdogan bedienen zich ook van heilige geschriften. De wetenschap wordt verdacht gemaakt. Grote multinationalszijn de nieuwe adel. Het bestuur door ‘het volk’ staat onder druk, burgerrechten worden ingeperkt, bijzonder genoeg met het argument ‘de wil van het volk’ uit te dragen. Maar een ideologie waarom een theocratie of autocratie beter zou zijn voor het volk, hebben ze niet.
Terug naar de informatieverstrekking, die ging uit van de wetenschap, van bewijs, van waarheidsvinding. Iedereen geloofde het en hield zich eraan. Tot de opkomst van sociale media. Ooit waren journalisten poortwachters, die zorgden dat onzin en leugens weggefilterd werden. Nu is zorgvuldigheid een bedrijfsrisico, het voorkomt dat je de eerste bent, dat je lezers trekt, met clickbait. De informatie die ons bereikt wordt nu bepaald door algoritmen, in handen van een paar miljardairs in de VS en China. Zij zijn de nieuwe revolutionairen. En ons brein lukt het niet meer om tot een onafhankelijk politiek oordeel te komen. Verkiezingen zijn nu geen graadmeter meer van de wil van het volk. Onze instituties zijn afhankelijk van de mindset van hun leden, de parlementariërs, de rechters, de journalisten, en die mindset verandert.
Hoe dood je de democratie?
In hoofdstuk 5, De democratie is dood, onderzoekt Sander hoe autocratieën in het verleden de democratie hebben ontmanteld. De opkomst van het fascisme rond 1930 is te vergelijken met wat we nu zien. Het startte met maakbaarheidsdenken, een superras, nieuwe technologie, dat was goed voor de vooruitgang. Zondebokken waren natuurlijk nodig. De media publiceerden de speeches van de fascisten, vaak retorisch begaafd, zoals Hitler, zonder duiding, ze dachten dat de mensen zelf wel zouden zien wat een onzin het was. Maar dat gebeurde dus niet, en de media werden roeptoeter van het fascisme. Nu zien we het weer. Controversiële maatregelen leiden tot juridische procedures, en dus wordt de rechterlijke macht verdacht gemaakt, en zittende rechters vervangen door loyalisten. Dan ingrepen bij universiteiten en media: nieuwe mensen aan de top, bezuinigingen of simpelweg sluiting. Dan aanval op het demonstratierecht, het verbannen van boeken, het verbieden van woorden hetzij direct hetzij via de algoritmen, waardoor je critici monddood maakt. En het grootste gevaar: de klassieke politieke partijen die eraan meedoen, die het raam van Overton naar rechts, naar antidemocratisch schuiven.
Onze instituties, media, rechterlijke macht, parlement, moeten dus anders worden ingericht, om de weeffouten in onze democratie te herstellen.
We moeten de strijd aanbinden
In het laatste, relatieve korte hoofdstuk, onder de titel Waarom de politiek ons blijft teleurstellen, geeft Sander zijn conclusies. De samenvatting van het voorgaande is: we hebben een prehistorisch brein, middeleeuwse instituties en de technologie van goden (quote van Edward O. Wilson). Aan ons brein doen we weinig, en daarom worden we bij de verkiezingen gemanipuleerd, en valt het resultaat weer eens tegen, omdat de echte problemen niet geadresseerd worden. En ook: antidemocraten hebben aan één verkiezing genoeg om de democratie af te breken. Democratie is een overtuiging, een manier van leven, onze cultuur.
We moeten de strijd aanbinden.
Maar hoe?
Tot zover geen oplossingen voor het herstel van de weeffouten? Nee. Maar dan is er nog de epiloog van 20 pagina’s. Hierin zijn wél wat aanknopingspunten te vinden.
*Onttrek je aan de groep, stop met je kuddegedrag, verzet je tegen peer pressure en herken je conformity bias: neem je verantwoordelijkheid als individu. Zorg voor betere verhalen en durf die ook uit te dragen.
* Big Tech aan de ketting: we hebben een gedeelde realiteit nodig, niet de onzin die zij ons voorschotelen. Verplicht sociale media om tenminste 20% aan content aan te bieden die afkomstig is van erkende journalistieke media, die uitsluitend geverifieerde berichten publiceren. Maak de sociale mediabedrijven ook juridisch verantwoordelijk voor de content die hun algoritmes verspreiden, conform de content van haatimmams, die al beperkt zijn. Verder een totaalverbod van trollenlegers en automatisch door AI gegenereerde content.
*Farmaciebedrijven en autoproducenten moeten uitvoerig de veiligheid van hun producten aantonen, dezelfde eisen moeten we stellen aan digitale technologieën.
*De scheiding der machten, Trias Politica, volledig doorvoeren. Politici hebben dan geen bemoeienis meer met de aanstelling van rechters en geen invloed op de begroting van de rechterlijke macht. En dit geldt ook voor de wetenschap en de media. Misschien een vast percentage van ons bbp aan die instituties toewijzen?
*Minder politici! Het vak politicus ontstond in de tijd van vóór de telefonie, hoe kon anders de mening van de burgers invloed hebben op de besluiten? Nu kan het wél anders, van indirecte democratie naar directe democratie. Daarbij: wat lossen de politici nu eigenlijk op? Onze huidige welvaart komt door investeringen in het verleden in onderwijs, in innovatie, in wetenschap. Lange-termijnbesluiten, die ook haalbaar waren omdat de kiezer zijn partij meestal trouw bleef. Dat is niet meer zo, en daarom worden de grote problemen niet opgelost. Burgers moeten dus meer betrokken worden bij het bestuur van het land: met een stem op een (jaar)begroting per ministerie; toegankelijke uitleg(-video’s); met visies en scenario’s over de toekomst van gemeenten en het land; met burgerberaden die oplossingen zoeken voor de verdeling van lusten en lasten.
Laten we een context creëren waarin kiezers daadwerkelijk overzien hoe ze met hun stem invloed uitoefenen op de wereld waarin we leven.
Mijn evaluatie van De meeste stemmen gelden niet.
Sander heeft kans gezien om een bekend onderwerp, waar momenteel heel veel over geschreven en gesproken wordt, op een bijzondere manier te belichten. Eigenlijk is het een stukje geschiedenisles vanaf de prehistorie, en ik vind het knap hoe hij zóveel historisch relevante ontwikkelingen in een relatief dun boek heeft weten te proppen. Waldemar en Erasmus, Copernicus en Trump, Aristoteles en Rutte, wie komt er niet voorbij? Over die relevantie had ik wel mijn twijfels terwijl ik het boek las, Sander gaat zó diep met zijn beschrijvingen, dat ik me afvroeg of het nu wel nodig was om zó diepgaand te analyseren wat iedereen eigenlijk wel weet. Achteraf vind ik dat dát juist het boek onderscheidt van veel andere. Leerzaam dus, en onderbouwd ook nog, maar met een relatief korte literatuurlijst: zo’n 50 boeken en wat websites.
Het nadeel van de diepgaande beschrijvingen is dat ik af en toe de draad van het betoog kwijtraakte. Ja, Sander laat zien dat we een prehistorisch brein hebben, ouderwetse instituties en waanzinnige technologie, en dat de combinatie dus heel makkelijk misbruikt kan worden voor het eigenbelang van enkelen, in plaats van voor het gemeenschappelijke belang. Maar wat doen we met die wijsheid? De oplossingen vond ik zeker niet slecht, maar zijn erg ad hoc en gedetailleerd, zoals de 20% geverifieerde content voor sociale media. Ik had het graag wat holistischer gezien: bijvoorbeeld meer standaard-info per sociale mediapost over wat wel en niet wetenschappelijk bewezen is, meer individuele zeggenschap over óf en wat je aan technologieën tot je neemt, meer gedachten over hoe je als kiezer meer invloed hebt op het begroten. Enzovoorts.
De schrijfstijl is prima, de omschrijving van het ‘huis van de democratie’ bijvoorbeeld vond ik erg mooi. Illustraties heeft het boek niet, en aan het eBook zag ik het eventuele kleurgebruik niet af. Verder is het goed verzorgd, slechts een enkele typo.
Ik gaf het boek 3 1/2*
De historische diepgang vond ik verrassend, het gaat over het belang van taal, de invloed van verhalen, de macht van het schrift. Over Aristoteles en Spinoza. Over de emoties van dieren en ons waanidee dat we bovenaan de natuur staan, heer van de schepping. Over de opkomst van autocratieën en ons morele kompas. Vanuit allerlei verschillende perspectieven bekijkt Sander het ontstaan van onze liberale democratie. Erg leerzaam. En wat frustrerend, want 5 minuten voor de oplossing van de problemen die we nu hebben is toch wat te weinig.
In het maatschappelijke boek De meeste stemmen gelden niet …
……. vraagt Sander Heijne zich af of onze vrije en democratische manier van leven nog houdbaar is. In de proloog noemt hij een aantal ontwikkelingen op die hem (en mij ook) zorgen baren. Zoals: *dat onze democratie langzaam ondergraven wordt en dat ook wij daar schuldig aan zijn, omdat we het laten gebeuren. *Dat een democratische rechtsstaat een voorwaarde is voor economische ontwikkeling omdat daarin de overheid te vertrouwen is, je bezit niet zomaar onteigend wordt. *Dat we ondanks de rechtsstaat toch een hoop problemen hebben: wooncrisis, vergrijzing, het dilemma wat te doen met de boeren, anti-immigratie partijen. *Dat we oorlog en politieke manipulatie in Oost-Europa hebben. *Dat dit alles leidt tot gebrek aan vertrouwen in de gevestigde politieke partijen en zo de opkomst van extreem rechts faciliteert.
Onze democratie moet zich aanpassen aan veranderde tijden. Rechts hangt nog steeds de vrije markt van Adam Smith aan, die juist kleine bedrijven tegen grote compagnieën wilde beschermen. Maar dit is nu vertaald als ‘de rode loper uitleggen voor multinationals als Amazon en Ahold, die lokale ondernemers het brood uit de mond stoten’. En links staart zich nog blind op de scheiding arbeid en kapitaal, terwijl de meeste werkenden óók vermogen hebben in de vorm van een huis, pensioenpotje en aandelen. En hoe democratisch is het dat grote corporaties meer macht hebben dan politici?
Gebrek aan vertrouwen dus in de gevestigde politieke partijen. Maar de nieuwkomers verspreiden desinformatie en leggen géén verantwoording af. Er is dan ook geen enkele progressie in het oplossen van onze economische problemen te bespeuren. Tel daarbij de traditionele partijen die antidemocratisch worden en het gevaar is duidelijk. Maar het probleem ligt dieper.
Dit boek analyseert de fundamentele kwetsbaarheden, om op nieuwe ideeën te komen om de democratie te versterken. Eén ervan is dat we niet zo Sapiens, denkend zijn als we denken. We onderscheiden ons minder van dieren dan we altijd dachten, laten ons makkelijk manipuleren, zijn niet zo rationeel als onze democratie van ons verwacht. En als ons mensbeeld niet houdbaar is, is onze huidige manier van leven dat dan wel? Interessante gedachte!
De democratie onder vuur
In het hoofdstuk Onder vuur geeft Sander ons mee dat ook al is Trump democratisch verkozen, zijn acties zeker niet de wil van het volk weerspiegelen. Hij trekt blokje na blokje uit de democratische Jenga-toren. Statistieken geven aan dat het aantal democratieën in de wereld daalt, en ook de mate van democratie per land. Nederland daalde in score van 9,7 naar 9,0 en België is inmiddels een ‘gebrekkige’ democratie.
De democratie als huis
In het hoofdstuk ‘Anatomische les’ geeft Sander aan dat een democratie 3 lagen heeft. De eerste laag, als het fundament van een huis, bestaat uit ideologie: ideeën, opvattingen, principes. Voor de ideologie van een democratie is het idee dat het hoogste gezag is belegd bij de bevolking, een liberale democratie gaat ervan uit dat de individuele rechten van ieder mens worden beschermd tegen onredelijke inbreuken op diens vrijheid. Voor iedereen geldt dezelfde wet. Een democratie kán dus niet democratisch worden afgeschaft ‘door de meerderheid’.
De tweede laag zijn de draagmuren van het huis, en dit zijn de instituties, waarbinnen je heel goed discussie en meningsverschillen kunt hebben over de invulling van de ideologie.
De derde laag zijn de bewonersvertrekken, daarin vind je de ideeën van de verschillende politieke partijen, sociaaldemocraten, christendemocraten. En laten we niet de fout maken om antidemocratisch rechts ‘extreemrechts’ of ‘radicaalrechts’ te noemen, ze zijn antidemocratisch. Klaar.
De verhalen die we elkaar vertellen
Het volgende hoofdstuk heeft een intrigerende titel: Waarom heb ik nooit iemand gedood en mijn opa wel? Sander begint met duiden dat wij, Homo Sapiens, machtiger werden dan de dieren en andere mensachtigen door het fenomeen taal: hiermee konden we makkelijk samenwerken, ervaringen delen en besluiten nemen. Het schrift versterkte dit, omdat het schaalbaarder is dan mondelinge overlevering, het gaat over afstand én tijd heen. Taal hielp ook bij compromissen sluiten, het gemeenschappelijk belang boven het eigenbelang stellen. We vertellen elkaar verhalen om elkaar te overtuigen. Taal onderscheidt ons dus van dieren, en ook ons intellect. En het feit dat wij onderscheid kunnen maken tussen goed en kwaad. Onze democratie gaat uit van goedwillende mensen. Maar er zijn ook moorddadige mensen, en onverschillige mensen. Onze democratie is gebouwd op de aanname dat we redelijke mensen zijn en gemeenschappelijk belang vooropstellen.
Helaas. We willen vliegen, en CEO’s van oliemaatschappijen stellen dat wíj dus verantwoordelijk zijn voor de klimaatschade. De burgerrechten van minderheden worden geschonden omdat volgens politici ‘wíj klaar zijn met migratie’. De machtigen doen wat ze doen omdat wíj dat willen. Maar, zijn we wel rationeel in onze keuzes? Nee, er is sprake van groepsdruk / de conformity bias. En we zijn heel gevoelig voor nieuws in de media: lees je vaak over moord, dan denk je dat dat véél vaker voorkomt dan in werkelijkheid. Kortom: we laten ons leiden door de verhalen en informatie die we aangereikt krijgen. Zijn we dan wel de hoogste macht in de democratie?
En: hoe zit dat met ons morele kompas? Sander’s opa vocht in de Tweede Wereldoorlog en waarschijnlijk doodde hij Duitsers. Hij vocht ook in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog en waarschijnlijk doodde hij Javanen. Als dienstplichtig militair werd hij door de Nederlandse regering naar beide oorlogen gestuurd. Eerst aan de goede kant, later aan de verkeerde kant. Was hij een goed mens of slecht mens? Goed of slecht is dus afhankelijk van de omstandigheden. In beide gevallen kreeg hij hetzelfde verhaal te horen: het is nodig voor het land.
Het schrift en informatietechnologie
Het volgende hoofdstuk heet Revoluties en gaat verder over verhalen en informatietechnologie. We leren Waldemar van Kyiv kennen, hij leefde rond 1000 AD. Bepaald geen lieverdje, verkrachtte een prinses om haar te dwingen hem te trouwen, en veroverde vanuit Scandinavië grote delen van wat nu Oekraïne en Polen is. Dat ging relatief makkelijk, want de inwoners daar waren bang dat hun heerser, een halfbroer van Waldemar, zich zou bekeren tot het Christendom. In Waldemar zien ze een verdediger van hun oude geloof. Maar als de oorlog is uitgewoed, heeft hij een ander probleem: hoe bestuurt hij al dat land, hoe int hij belasting. Hij moet nu juristen en boekhouders hebben in plaats van soldaten. Mensen die kunnen schrijven. De enige geletterde mensen in die tijd zijn … Christelijke priesters en monniken. En dus bekeert hij zich tot het Christendom, verstoot zijn heidense vrouwen, en dwingt zijn onderdanen zich te laten dopen. En regelt geschiedschrijvers die zijn verhaal opschrijven … hij wordt Vladimir de Heilige, door de macht van het schrift.
De kerk wordt dus ook machtig, heer mensen zijn de enigen die het schrift én de verhalen beheersen, alleen de haar welgevallige kennis wordt met de hand door monniken gekopieerd. Tot de uitvinding van de boekdrukkunst. De critici van de kerk, zoals Erasmus en Maarten Luther, kunnen nu hun pamfletten drukken en verspreiden. En daarna de wetenschappers, die veel kerkelijke dogma’s ter discussie stellen, zoals de aarde als middelpunt van het heelal. Door hun bevindingen vast te leggen, konden andere wetenschappers hun experimenten herhalen en erop voortborduren.
De wetenschap heeft ons een gestructureerde manier van denken en waarheidsvinding geleverd, die ons ook in staat stelt ons recht te halen. Het staat aan de basis van onze samenleving en onze grondrechten. Een aanval op de wetenschap is dus een aanval op onze democratie. Het bestaan van God is niet te bewijzen, dit wordt dus een geloof, door mensen geschapen. De adel heeft niet langer ‘het mandaat van God’ om te regeren. In de 17de eeuw leidt dit tot de Verlichting. De Trias Politica wordt geïntroduceerd.
So here we are. De antidemocraten proberen dit proces om te keren. Putin zocht de steun van de patriarch van de Orthodox Russische kerk. Trump van de evangelisten. ‘De hand van God’ beschermde hem bij de aanslag tijdens zijn campagne. Dictators beweren dat zij door God op hun ‘troon’ zijn gezet. Netanyahu, Orban en Erdogan bedienen zich ook van heilige geschriften. De wetenschap wordt verdacht gemaakt. Grote multinationalszijn de nieuwe adel. Het bestuur door ‘het volk’ staat onder druk, burgerrechten worden ingeperkt, bijzonder genoeg met het argument ‘de wil van het volk’ uit te dragen. Maar een ideologie waarom een theocratie of autocratie beter zou zijn voor het volk, hebben ze niet.
Terug naar de informatieverstrekking, die ging uit van de wetenschap, van bewijs, van waarheidsvinding. Iedereen geloofde het en hield zich eraan. Tot de opkomst van sociale media. Ooit waren journalisten poortwachters, die zorgden dat onzin en leugens weggefilterd werden. Nu is zorgvuldigheid een bedrijfsrisico, het voorkomt dat je de eerste bent, dat je lezers trekt, met clickbait. De informatie die ons bereikt wordt nu bepaald door algoritmen, in handen van een paar miljardairs in de VS en China. Zij zijn de nieuwe revolutionairen. En ons brein lukt het niet meer om tot een onafhankelijk politiek oordeel te komen. Verkiezingen zijn nu geen graadmeter meer van de wil van het volk. Onze instituties zijn afhankelijk van de mindset van hun leden, de parlementariërs, de rechters, de journalisten, en die mindset verandert.
Hoe dood je de democratie?
In hoofdstuk 5, De democratie is dood, onderzoekt Sander hoe autocratieën in het verleden de democratie hebben ontmanteld. De opkomst van het fascisme rond 1930 is te vergelijken met wat we nu zien. Het startte met maakbaarheidsdenken, een superras, nieuwe technologie, dat was goed voor de vooruitgang. Zondebokken waren natuurlijk nodig. De media publiceerden de speeches van de fascisten, vaak retorisch begaafd, zoals Hitler, zonder duiding, ze dachten dat de mensen zelf wel zouden zien wat een onzin het was. Maar dat gebeurde dus niet, en de media werden roeptoeter van het fascisme. Nu zien we het weer. Controversiële maatregelen leiden tot juridische procedures, en dus wordt de rechterlijke macht verdacht gemaakt, en zittende rechters vervangen door loyalisten. Dan ingrepen bij universiteiten en media: nieuwe mensen aan de top, bezuinigingen of simpelweg sluiting. Dan aanval op het demonstratierecht, het verbannen van boeken, het verbieden van woorden hetzij direct hetzij via de algoritmen, waardoor je critici monddood maakt. En het grootste gevaar: de klassieke politieke partijen die eraan meedoen, die het raam van Overton naar rechts, naar antidemocratisch schuiven.
Onze instituties, media, rechterlijke macht, parlement, moeten dus anders worden ingericht, om de weeffouten in onze democratie te herstellen.
We moeten de strijd aanbinden
In het laatste, relatieve korte hoofdstuk, onder de titel Waarom de politiek ons blijft teleurstellen, geeft Sander zijn conclusies. De samenvatting van het voorgaande is: we hebben een prehistorisch brein, middeleeuwse instituties en de technologie van goden (quote van Edward O. Wilson). Aan ons brein doen we weinig, en daarom worden we bij de verkiezingen gemanipuleerd, en valt het resultaat weer eens tegen, omdat de echte problemen niet geadresseerd worden. En ook: antidemocraten hebben aan één verkiezing genoeg om de democratie af te breken. Democratie is een overtuiging, een manier van leven, onze cultuur.
We moeten de strijd aanbinden.
Maar hoe?
Tot zover geen oplossingen voor het herstel van de weeffouten? Nee. Maar dan is er nog de epiloog van 20 pagina’s. Hierin zijn wél wat aanknopingspunten te vinden.
*Onttrek je aan de groep, stop met je kuddegedrag, verzet je tegen peer pressure en herken je conformity bias: neem je verantwoordelijkheid als individu. Zorg voor betere verhalen en durf die ook uit te dragen.
* Big Tech aan de ketting: we hebben een gedeelde realiteit nodig, niet de onzin die zij ons voorschotelen. Verplicht sociale media om tenminste 20% aan content aan te bieden die afkomstig is van erkende journalistieke media, die uitsluitend geverifieerde berichten publiceren. Maak de sociale mediabedrijven ook juridisch verantwoordelijk voor de content die hun algoritmes verspreiden, conform de content van haatimmams, die al beperkt zijn. Verder een totaalverbod van trollenlegers en automatisch door AI gegenereerde content.
*Farmaciebedrijven en autoproducenten moeten uitvoerig de veiligheid van hun producten aantonen, dezelfde eisen moeten we stellen aan digitale technologieën.
*De scheiding der machten, Trias Politica, volledig doorvoeren. Politici hebben dan geen bemoeienis meer met de aanstelling van rechters en geen invloed op de begroting van de rechterlijke macht. En dit geldt ook voor de wetenschap en de media. Misschien een vast percentage van ons bbp aan die instituties toewijzen?
*Minder politici! Het vak politicus ontstond in de tijd van vóór de telefonie, hoe kon anders de mening van de burgers invloed hebben op de besluiten? Nu kan het wél anders, van indirecte democratie naar directe democratie. Daarbij: wat lossen de politici nu eigenlijk op? Onze huidige welvaart komt door investeringen in het verleden in onderwijs, in innovatie, in wetenschap. Lange-termijnbesluiten, die ook haalbaar waren omdat de kiezer zijn partij meestal trouw bleef. Dat is niet meer zo, en daarom worden de grote problemen niet opgelost. Burgers moeten dus meer betrokken worden bij het bestuur van het land: met een stem op een (jaar)begroting per ministerie; toegankelijke uitleg(-video’s); met visies en scenario’s over de toekomst van gemeenten en het land; met burgerberaden die oplossingen zoeken voor de verdeling van lusten en lasten.
Laten we een context creëren waarin kiezers daadwerkelijk overzien hoe ze met hun stem invloed uitoefenen op de wereld waarin we leven.
Mijn evaluatie van De meeste stemmen gelden niet.
Sander heeft kans gezien om een bekend onderwerp, waar momenteel heel veel over geschreven en gesproken wordt, op een bijzondere manier te belichten. Eigenlijk is het een stukje geschiedenisles vanaf de prehistorie, en ik vind het knap hoe hij zóveel historisch relevante ontwikkelingen in een relatief dun boek heeft weten te proppen. Waldemar en Erasmus, Copernicus en Trump, Aristoteles en Rutte, wie komt er niet voorbij? Over die relevantie had ik wel mijn twijfels terwijl ik het boek las, Sander gaat zó diep met zijn beschrijvingen, dat ik me afvroeg of het nu wel nodig was om zó diepgaand te analyseren wat iedereen eigenlijk wel weet. Achteraf vind ik dat dát juist het boek onderscheidt van veel andere. Leerzaam dus, en onderbouwd ook nog, maar met een relatief korte literatuurlijst: zo’n 50 boeken en wat websites.
Het nadeel van de diepgaande beschrijvingen is dat ik af en toe de draad van het betoog kwijtraakte. Ja, Sander laat zien dat we een prehistorisch brein hebben, ouderwetse instituties en waanzinnige technologie, en dat de combinatie dus heel makkelijk misbruikt kan worden voor het eigenbelang van enkelen, in plaats van voor het gemeenschappelijke belang. Maar wat doen we met die wijsheid? De oplossingen vond ik zeker niet slecht, maar zijn erg ad hoc en gedetailleerd, zoals de 20% geverifieerde content voor sociale media. Ik had het graag wat holistischer gezien: bijvoorbeeld meer standaard-info per sociale mediapost over wat wel en niet wetenschappelijk bewezen is, meer individuele zeggenschap over óf en wat je aan technologieën tot je neemt, meer gedachten over hoe je als kiezer meer invloed hebt op het begroten. Enzovoorts.
De schrijfstijl is prima, de omschrijving van het ‘huis van de democratie’ bijvoorbeeld vond ik erg mooi. Illustraties heeft het boek niet, en aan het eBook zag ik het eventuele kleurgebruik niet af. Verder is het goed verzorgd, slechts een enkele typo.
Ik gaf het boek 3 1/2*
This entire review has been hidden because of spoilers.
October 1, 2025
Er zitten een aantal ideeën tussen waarvan mijn wenkbrauwen omhoog gingen. Grote techbedrijven de verantwoordelijk geven voor de content die mensen plaatsen op hun platforms is in principe niet een slecht idee, maar zonder alternatieven betekent het simpelweg dat alles wat ook maar een beetje controversieel zou kunnen worden geacht niet meer zal worden toegestaan. En wat dan?
Hoe beginnen we überhaupt aan het proces van hervorming? De auteur zegt terecht dat je de democratie niet kan redden door steevast op partijen die democratische waarden waarborgen de blijven stemmen. Maar het alternatief is...? Het is geen wonder dat steeds meer mensen in de ban raken van nihilist accelerationism. We zitten vast in dit systeem, alles is met regels en wetgeving dichtgetimmerd, dus het enige wat we nog kunnen is de implosie te versnellen zodat we weer vanaf het begin iets nieuws kunnen opbouwen. Niet dat we daar als individuen veel voor hoeven te doen. Business as usual zal al leiden tot een ineenstorting van de globale samenleving aan de hand van klimaatproblematiek en de conflicten die daaruit voort zullen komen. Het gebeurt nu al.
Hoe beginnen we überhaupt aan het proces van hervorming? De auteur zegt terecht dat je de democratie niet kan redden door steevast op partijen die democratische waarden waarborgen de blijven stemmen. Maar het alternatief is...? Het is geen wonder dat steeds meer mensen in de ban raken van nihilist accelerationism. We zitten vast in dit systeem, alles is met regels en wetgeving dichtgetimmerd, dus het enige wat we nog kunnen is de implosie te versnellen zodat we weer vanaf het begin iets nieuws kunnen opbouwen. Niet dat we daar als individuen veel voor hoeven te doen. Business as usual zal al leiden tot een ineenstorting van de globale samenleving aan de hand van klimaatproblematiek en de conflicten die daaruit voort zullen komen. Het gebeurt nu al.
This entire review has been hidden because of spoilers.
October 6, 2025
Een heldere en behapbare analyse van de huidige staat van onze samenleving en politieke cultuur. Hoewel ik al langere tijd over dit onderwerp lees, is Sander er in dit boek in geslaagd om bepaalde gevoelens en ideeën te verwoorden en materialiseren wat ze voor mij tastbaar(der) heeft gemaakt. Het boek draagt mijn inziens bij een het ''grotere gesprek'' over het functioneren van (Nederlandse) instituties, democratieën en natiestaten in een tijd waar toegang tot informatie deze zaken niet langer lijkt te versterken, maar juist te ondermijnen. Dit boek ga ik in de nabije toekomst zeker nog een keer lezen.
October 19, 2025
Goede analyse over democratische waarden en de manieren waarop politici en partijen er steeds vaker voor kiezen om deze te verwaarlozen. Van duidelijk antidemocratische partijen tot degenen die daarin halfslachtig meegaan of het wel welletjes vinden omdat hierin meegaan op korte termijn ook hun eigen belang lijkt te dienen. De antidemocraat wordt in verkiezingen verkozen, en verzwakt tegenkrachten zo veel mogelijk met instrumenten die uit de democratische gereedschapskist lijken te komen, want ‘gebruikt door een gekozen meerderheid’. Het slopen van de democratie gebeurt niet in 1 omslagpunt, maar via jarenlang zagen aan de poten van instituties.
December 30, 2025
De verhalen uit de geschiedenis die als parallellen met het heden gebruikt worden en om lering uit te trekken voor de toekomst zijn zowel vermakelijk als interessant. Het idee dat een verandering van informatievoorziening altijd heeft geleid tot grote maatschappelijke veranderingen vind ik boeiend en zet me ook aan het denken over wat er nodig is om de toekomst beter in te richten. Een betere verdeling van macht en meer betrekking van burgers in de democratie, zoals voorgesteld, klinken als goede voorstellen.
September 11, 2025
Aanbevolen. Hoewel ik graag een antwoord zou krijgen van de auteur op de vraag wat we kunnen doen, als individu, om de democratie te beschermen. Dat zou te gemakkelijk zijn geweest… en belooft de auteur terecht niet.
Met moed en een gebalde vuist houd ik hoop, al lezend, luisterend en in gesprek, in overtuiging, voor vrijheid.
Met moed en een gebalde vuist houd ik hoop, al lezend, luisterend en in gesprek, in overtuiging, voor vrijheid.
January 28, 2026
Heldere uitleg over de werking van democratie en dat het niet alleen over gelijke stemmen gaat maar over participatie en invloed van de burgers. Voorstellen als een sterke scheiding van de trias politica plus media en wetenschap van vooral politieke bemoeienis zouden door democratische politici ter harte genomen moeten worden om de democratie die in de wereld onder vuur ligt te versterken.
December 10, 2025
heel goed boek, met een duidelijke analyse over het ontstaan van het huidige democratische systeem en waar dat nu spaak loopt.
in de epiloog worden enkele interessante denkrichtingen aangedragen voor oplossingen die nog wat aandacht en liefde verdienen, maar die wel zeker hout snijden.
in de epiloog worden enkele interessante denkrichtingen aangedragen voor oplossingen die nog wat aandacht en liefde verdienen, maar die wel zeker hout snijden.
November 22, 2025
Ik schreef dit al bij mijn recensie van Rosan Smiths 'Dit is facisme' en ik schrijf het hier weer; Oh fuck...
December 21, 2025
heel sterk pleidooi om onze democratie te redden voor het te laat is
December 31, 2025
Relevant!
February 3, 2026
Blijft vaak oppervlakkig in de beantwoording van “de vragen” en gaat vlot weer naar een ander onderwerp.
December 27, 2025
Doet wat het belooft, namelijk onderzoeken of democratie in roerige tijden bestand is tegen afbraak. Zowel het concept democratie als de ontwikkeling daarvan wordt besproken vanuit maatschappelijk en historisch oogpunt op een heldere, toegankelijke manier.
Zoals terecht voorspeld door de auteur roept het ook allemaal een hoop vragen op vanwege inherente spanningsvelden en tegenstrijdigheden tussen de aannames en de praktijk. Dat is mooi, en ik had het zelf nog sterker (of misschien fijner) gevonden als dergelijke vragen ook hier en daar benoemd zouden zijn.
Als mensen grotendeels geneigd zijn vanuit groepsdynamiek te handelen, wat betekent dat dan bijvoorbeeld voor de aanname dat kiezers überhaupt ooit vanuit rationele overwegingen een stem uit kunnen brengen? Of platter gezegd: de meeste mensen die stemmen, stemmen wat hun ouders stemmen (of zetten zich hier tegenaf). Wat doe je met dat gegeven als ons systeem juist van persoonlijke vertegenwoordiging uitgaat? En wat zegt dat vervolgens over de rol van het maatschappelijk middenveld, of belangengroepen in het algemeen? In de epiloog komen voorstellen aan bod die hierop inhaken, maar het verhaal loopt me soms iets te soepel door waardoor ik ironisch genoeg het gevoel krijg dat ik denkstappen mis.
Ook de beknopte en weinig kritische bespreking van de verlichting roept vragen op, en al begrijp ik dat dat buiten het kader van dit boek valt dan denk ik alsnog dat een nuancering tussen theorie en praktijk een bruikbaarder beeld zou opleveren (verhalen vormen namelijk onze perspectieven, heb ik geleerd). Juist ook om ons te wapenen tegen diegenen die democratie om zeep proberen te helpen voor eigen gewin. Daar is het boek eenduidig en helder in, en dat is wat mij betreft de boodschap die moet blijven hangen en moet worden verspreid.
Maar goed, misschien moet ik het boek gewoon nog een keer goed lezen en er langer over nadenken, dat is sowieso de moeite waard!
Zoals terecht voorspeld door de auteur roept het ook allemaal een hoop vragen op vanwege inherente spanningsvelden en tegenstrijdigheden tussen de aannames en de praktijk. Dat is mooi, en ik had het zelf nog sterker (of misschien fijner) gevonden als dergelijke vragen ook hier en daar benoemd zouden zijn.
Als mensen grotendeels geneigd zijn vanuit groepsdynamiek te handelen, wat betekent dat dan bijvoorbeeld voor de aanname dat kiezers überhaupt ooit vanuit rationele overwegingen een stem uit kunnen brengen? Of platter gezegd: de meeste mensen die stemmen, stemmen wat hun ouders stemmen (of zetten zich hier tegenaf). Wat doe je met dat gegeven als ons systeem juist van persoonlijke vertegenwoordiging uitgaat? En wat zegt dat vervolgens over de rol van het maatschappelijk middenveld, of belangengroepen in het algemeen? In de epiloog komen voorstellen aan bod die hierop inhaken, maar het verhaal loopt me soms iets te soepel door waardoor ik ironisch genoeg het gevoel krijg dat ik denkstappen mis.
Ook de beknopte en weinig kritische bespreking van de verlichting roept vragen op, en al begrijp ik dat dat buiten het kader van dit boek valt dan denk ik alsnog dat een nuancering tussen theorie en praktijk een bruikbaarder beeld zou opleveren (verhalen vormen namelijk onze perspectieven, heb ik geleerd). Juist ook om ons te wapenen tegen diegenen die democratie om zeep proberen te helpen voor eigen gewin. Daar is het boek eenduidig en helder in, en dat is wat mij betreft de boodschap die moet blijven hangen en moet worden verspreid.
Maar goed, misschien moet ik het boek gewoon nog een keer goed lezen en er langer over nadenken, dat is sowieso de moeite waard!
Displaying 1 - 18 of 18 reviews