What do you think?
Rate this book
De kanteling: Hoe samenlevingen kunnen veranderen
Kan het nog goedkomen met de wereld? Volgens Marten Scheffer wel.
En hij is niet de eerste de beste. Winnaar van de Spinozapremie, en internationaal vermaard om zijn baanbrekende onderzoek naar kantelpunten en naar systemen waarin de principes van kantelpunten te zien zijn. Hij stelde vast dat als een systeem kantelt de verandering die optreedt zichzelf versterkt. Aanvankelijk onderzocht hij dit in meren, later ook in andere ecosystemen, maar uit zijn onderzoek blijkt dat het principe universeel is. Dezelfde wiskundige wetmatigheden treden op in allerlei totaal verschillende complexe systemen.
In De kanteling beargumenteert Scheffer dat een fundamentele verandering van onze samenlevingen onvermijdelijk is maar ook dat we beter dan ooit in staat zijn om die transformatie vloeiend te laten verlopen. Onder andere vanwege de historische kennis waarop we kunnen bogen en de technologie die ons kan helpen. En Marten Scheffer is hoopvol, al was het maar omdat de mensheid al vele malen eerder uit de problemen is gekomen. Hij betoogt dat het kantelpunt het enige is dat kan opleveren wat de mensheid zo dringend nodig heeft: grote veranderingen, snel.
En hij is niet de eerste de beste. Winnaar van de Spinozapremie, en internationaal vermaard om zijn baanbrekende onderzoek naar kantelpunten en naar systemen waarin de principes van kantelpunten te zien zijn. Hij stelde vast dat als een systeem kantelt de verandering die optreedt zichzelf versterkt. Aanvankelijk onderzocht hij dit in meren, later ook in andere ecosystemen, maar uit zijn onderzoek blijkt dat het principe universeel is. Dezelfde wiskundige wetmatigheden treden op in allerlei totaal verschillende complexe systemen.
In De kanteling beargumenteert Scheffer dat een fundamentele verandering van onze samenlevingen onvermijdelijk is maar ook dat we beter dan ooit in staat zijn om die transformatie vloeiend te laten verlopen. Onder andere vanwege de historische kennis waarop we kunnen bogen en de technologie die ons kan helpen. En Marten Scheffer is hoopvol, al was het maar omdat de mensheid al vele malen eerder uit de problemen is gekomen. Hij betoogt dat het kantelpunt het enige is dat kan opleveren wat de mensheid zo dringend nodig heeft: grote veranderingen, snel.
346 pages, Paperback
Published September 2, 2025
9 people are currently reading
26 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 2 of 2 reviews
November 8, 2025
Met pijn in het hart moet ik zeggen dat dit boek me behoorlijk tegenviel. Ik heb weinig wetenschappers hoger zitten dan Marten Scheffer, die voor mij al vele jaren een grote invloed is op mijn denken over complexiteit en complexe systemen. Zijn boek over critical transitions is een meesterwerk, zijn presentaties zijn een feest van kennis en inspiratie. Maar dit boek is eerlijk gezegd toch echt een flinke misser...
Wat is er aan de hand? Ik denk dat de bottomline is dat Scheffer een publiekswerk heeft willen maken, maar dat is ten koste gegaan van de degelijkheid die we kennen van zijn eerdere werk. Dat begint eigenlijk al in de titel, met de vage term 'kanteling'. Net als bijv. Harari zoomt Scheffer in dit boek zover uit, dat alle finesse en degelijkheid verloren is gegaan. Dat zien we het meest direct in de powerpoint-achtige schema's, waarin hij op een hoog niveau met pijldiagrammen verbanden legt tussen bijvoorbeeld sociale media, leefstijlbewegingen, 'nieuwe economie', 'gevoel van crisis', en zo nog wat dingen. Tsja, wat moeten we daarmee? Als je zover uitzoomt, gaat het nergens meer over. Dan vervalt het betoog in algemeenheden, over godsdienst, bedrijfsleven, vertrouwen en ongelijkheid. Het abstraheert tot het waar is, maar waar gaat het dan nog over? Van een wetenschapper verwacht ik nauwkeuriger denkwerk en analytischer taal, want dit leidt tot kroegpraat.
Het betoog is verpakt in vage metaforen en andere retorische stijlvormen, met hetzelfde effect als het uitzoomen: we weten niet meer waar het over gaat, het is veel te ver geabstraheerd. Bovendien worden overal stroman-redeneringen opgetuigd, die beginnen met frases als 'tegen de verwachting in', 'je zou misschien denken dat', 'zoals velen denken, maar'. Het is bloedirritant om te lezen. Dieptepunt is uiteindelijk 'de onzichtbare wurgende hand', waarmee maatschappelijke verandering wordt tegengewerkt. Om daaruit los te komen kunnen we 'de vingers nalopen'. Is dit een wetenschappelijk gefundeerd werk, een goedkope consultant of een boekje voor de basisschool?
Redactioneel is het op zijn zachtst gezegd onevenwichtig. Waar Scheffer dan op eigen inhoudelijk terrein komt, in het hoofdstuk over verandering in complexe systemen, lukt het hem niet goed om dat toegankelijk op te schrijven. Ok, het is een nogal abstracte theorie, maar Scheffer kan zoveel duidelijker én diepgravender dan dit. In een ander stuk op basis van eigen onderzoek krijgen we ellenlange citaten en letterlijk bladzijden vol met een opsomming van Engelse woorden uit een tekstanalyse. Wat moeten we hier mee? Dit is duidelijk een vertaling van een Engels boek, maar de anglicismen zijn er helaas niet uitgehaald.
Richting het einde wordt het steeds meer een bonte kermis van bij elkaar gegrabbelde theorieën, concepten en ideetjes, in de bedenkelijke traditie van Rutger Bregman. Maar die maakt tenminste doorgaans nog een punt. Dat kan ik hier niet echt ontdekken. Daarmee is dit vlees noch vis: het geen degelijk wetenschappelijk werk, maar ook geen doortimmerd pamflet of zelfs maar een lekker leesbare introductie in het vakgebied.
Ik ben misschien wat te hard in mijn kritiek, maar mijn teleurstelling is ook frustratie. Ik heb Marten Scheffer echt heel erg hoog zitten (en dat laat ik niet los), maar ik had gewoon echt meer verwacht...
Wat is er aan de hand? Ik denk dat de bottomline is dat Scheffer een publiekswerk heeft willen maken, maar dat is ten koste gegaan van de degelijkheid die we kennen van zijn eerdere werk. Dat begint eigenlijk al in de titel, met de vage term 'kanteling'. Net als bijv. Harari zoomt Scheffer in dit boek zover uit, dat alle finesse en degelijkheid verloren is gegaan. Dat zien we het meest direct in de powerpoint-achtige schema's, waarin hij op een hoog niveau met pijldiagrammen verbanden legt tussen bijvoorbeeld sociale media, leefstijlbewegingen, 'nieuwe economie', 'gevoel van crisis', en zo nog wat dingen. Tsja, wat moeten we daarmee? Als je zover uitzoomt, gaat het nergens meer over. Dan vervalt het betoog in algemeenheden, over godsdienst, bedrijfsleven, vertrouwen en ongelijkheid. Het abstraheert tot het waar is, maar waar gaat het dan nog over? Van een wetenschapper verwacht ik nauwkeuriger denkwerk en analytischer taal, want dit leidt tot kroegpraat.
Het betoog is verpakt in vage metaforen en andere retorische stijlvormen, met hetzelfde effect als het uitzoomen: we weten niet meer waar het over gaat, het is veel te ver geabstraheerd. Bovendien worden overal stroman-redeneringen opgetuigd, die beginnen met frases als 'tegen de verwachting in', 'je zou misschien denken dat', 'zoals velen denken, maar'. Het is bloedirritant om te lezen. Dieptepunt is uiteindelijk 'de onzichtbare wurgende hand', waarmee maatschappelijke verandering wordt tegengewerkt. Om daaruit los te komen kunnen we 'de vingers nalopen'. Is dit een wetenschappelijk gefundeerd werk, een goedkope consultant of een boekje voor de basisschool?
Redactioneel is het op zijn zachtst gezegd onevenwichtig. Waar Scheffer dan op eigen inhoudelijk terrein komt, in het hoofdstuk over verandering in complexe systemen, lukt het hem niet goed om dat toegankelijk op te schrijven. Ok, het is een nogal abstracte theorie, maar Scheffer kan zoveel duidelijker én diepgravender dan dit. In een ander stuk op basis van eigen onderzoek krijgen we ellenlange citaten en letterlijk bladzijden vol met een opsomming van Engelse woorden uit een tekstanalyse. Wat moeten we hier mee? Dit is duidelijk een vertaling van een Engels boek, maar de anglicismen zijn er helaas niet uitgehaald.
Richting het einde wordt het steeds meer een bonte kermis van bij elkaar gegrabbelde theorieën, concepten en ideetjes, in de bedenkelijke traditie van Rutger Bregman. Maar die maakt tenminste doorgaans nog een punt. Dat kan ik hier niet echt ontdekken. Daarmee is dit vlees noch vis: het geen degelijk wetenschappelijk werk, maar ook geen doortimmerd pamflet of zelfs maar een lekker leesbare introductie in het vakgebied.
Ik ben misschien wat te hard in mijn kritiek, maar mijn teleurstelling is ook frustratie. Ik heb Marten Scheffer echt heel erg hoog zitten (en dat laat ik niet los), maar ik had gewoon echt meer verwacht...
November 17, 2025
Een boek waarin veel elementen bijeen worden gebracht in een evenwichtig en opvallend optimistisch perspectief op de huidige problemen als klimaatverandering, teruggang van biodiversiteit en ongelijkheid. Leerzaam, richtinggevend, inspirerend en opbeurend. Nuttig om te herlezen.
Displaying 1 - 2 of 2 reviews