What do you think?
Rate this book
Het unieke dier
Waarin onderscheiden wij ons van andere dieren? Wat hebben we met hen gemeen? Begrijpen we werkelijk wie we zijn? Er werd lang gedacht dat onze capaciteit voor rede, moraal, zelfbewustzijn, taal en religie ons wezenlijk onderscheidt van dieren. Maar in de afgelopen decennia is duidelijk geworden dat veel van wat als uniek menselijk wordt beschouwd, ook bij andere dieren bestaat, zij het vaak in minder complexe of verfijnde mate. Is misschien het echte onderscheid tussen mens en dier niet zozeer een specifieke eigenschap, maar de mate waarin we in staat zijn om die eigenschappen te ontwikkelen?
Het unieke dier neemt de lezer mee langs de vele claims over unieke menselijke eigenschappen en het veronderstelde onderscheid tussen mens en dier. Aan het eind van dit baanbrekende boek geeft Rens Bod een glashelder antwoord op wat mensen, dieren én andere levende wezens met elkaar verbindt, en waarin zij nog steeds van elkaar verschillen.
Rens Bod is hoogleraar Digital Humanities aan de Universiteit van Amsterdam en voormalig hoogleraar Artificiële Intelligentie aan de University of St Andrews (VK). Hij publiceerde eerder bij Prometheus De vergeten wetenschappen (2010), dat meermalen is bekroond en in zeven talen is vertaald, Een wereld vol patronen (2019), dat werd genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs, en Waarom ben ik hier? (2023), dat als basis diende voor het Nationale Zingevingsonderzoek.
Het unieke dier neemt de lezer mee langs de vele claims over unieke menselijke eigenschappen en het veronderstelde onderscheid tussen mens en dier. Aan het eind van dit baanbrekende boek geeft Rens Bod een glashelder antwoord op wat mensen, dieren én andere levende wezens met elkaar verbindt, en waarin zij nog steeds van elkaar verschillen.
Rens Bod is hoogleraar Digital Humanities aan de Universiteit van Amsterdam en voormalig hoogleraar Artificiële Intelligentie aan de University of St Andrews (VK). Hij publiceerde eerder bij Prometheus De vergeten wetenschappen (2010), dat meermalen is bekroond en in zeven talen is vertaald, Een wereld vol patronen (2019), dat werd genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs, en Waarom ben ik hier? (2023), dat als basis diende voor het Nationale Zingevingsonderzoek.
247 pages, Kindle Edition
Published September 23, 2025
2 people are currently reading
22 people want to read
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 2 of 2 reviews
December 17, 2025
[Column uitgesproken door Henkjan Honing op 4 november 2025 in Spui25 n.a.v. een debat over Het unieke dier. Op zoek naar het specifiek menselijke van Rens Bod]
Alle diersoorten zijn uniek
In Het unieke dier stelt Rens Bod een eeuwenoude filosofische vraag opnieuw aan de orde: wat maakt ons menselijk? Zijn antwoord luidt dat onze uniciteit besloten ligt in onbegrensde recursie — volgens Bod hét kenmerk dat de mens wezenlijk onderscheidt van alle andere dieren.
Recursie is ongetwijfeld een elegante notie, met een lange en rijke intellectuele geschiedenis, die in de tweede helft van de twintigste eeuw nieuw elan kreeg door onder meer Douglas Hofstadters invloedrijke boek Gödel, Escher, Bach, Mandelbrots theorie over fractalen en Chomsky’s stelling dat recursie de enige werkelijk onderscheidende eigenschap van het menselijke taalvermogen vormt. Toch wil ik betogen dat juist die zoektocht naar uniciteit — naar één enkel vermogen dat ons definieert — een misleidende onderneming is. Hoe intrigerend recursie ook mag zijn, zij biedt niet het stevige fundament dat sommigen erin menen te zien.
1. Het probleem van uniciteit
Alle diersoorten zijn uniek. In die zin zijn ook wij mensen uniek — maar niet méér dan andere dieren. Uniciteit is niet zeldzaam, maar alomtegenwoordig. De poging om juist bij de mens één exclusief kenmerk te vinden, is daarom een merkwaardig, misschien zelfs pretentieus streven.
De geschiedenis van het denken zit vol met zulke pogingen — van Aristoteles’ rationele dier tot Chomsky’s syntactische dier. Maar vaak zeggen die meer over onze behoefte om grenzen te trekken dan over de werkelijkheid zelf. We willen graag een duidelijke lijn tussen ‘mens en dier’, terwijl de natuur zich daar zelden aan houdt.
2. Recursie en haar grenzen
Recursie is zonder twijfel een intrigerend verschijnsel, zowel wiskundig als cognitief: het vermogen om gedachten over gedachten te hebben en zinnen binnen zinnen te nestelen. In theorie maakt dat oneindige complexiteit mogelijk met eindige middelen — een invloedrijk idee.
Maar de empirische werkelijkheid is minder onbeperkt. Mensen kunnen maar een paar niveaus van inbedding verwerken — drie, hooguit vier — voordat het overzicht verdwijnt. In taal raken we na de derde bijzin de draad kwijt; in redeneren of in spel geldt hetzelfde. We kunnen nog volgen dat iemand doet alsof hij doet alsof, maar voeg daar nog een laag aan toe en we zijn het spoor bijster.
Onbegrensde recursie beschrijft dus niet hoe het menselijk brein daadwerkelijk functioneert, maar vormt eerder een theoretisch ideaalbeeld — een concept dat helpt bij het beschrijven van grammatica’s en andere hiërarchische patronen in ons gedrag, zonder dat het bijdraagt aan een dieper begrip. (De bomen van de taalkunde hebben ons al vaker belemmerd om het bos van onze cognitieve vermogens te zien).
3. Het probleem van toetsbaarheid
Daarmee komen we bij een fundamenteler bezwaar: onbegrensde recursie is niet empirisch te toetsen. Geen enkel experiment kan haar bestaan aantonen, laat staan falsifiseren, want elke menselijke prestatie is per definitie eindig. En ze kan evenmin worden weerlegd, omdat elke grens te verklaren is als een kwestie van aandacht of geheugen.
Zo glipt het concept uit de handen van de wetenschap en belandt het in de sfeer van de metafysica — van het geloof in iets dat misschien waar is, maar niet te bewijzen valt. Om die reden moeten we de these op rationele gronden afwijzen: niet uit onwil, maar omdat een wetenschappelijke verklaring toetsbaar moet zijn. Of beter, falsifieerbaar.
4. Voorbij de talige blik
Bovendien speelt er een ander, niet te veronachtzamen element mee: een wijdverbreide en hardnekkige taalbias in ons denken — een neiging die ik eerder noemde, en waarover ik eerder heb geschreven. Veel onderzoekers beschouwen cognitieve verschijnselen bij voorkeur door een talige lens. Doordat formele taalsystemen worden gekenmerkt door recursieve structuren, wordt vervolgens vaak aangenomen dat ook het denken — en daarmee de menselijke geest — in wezen recursief van aard moet zijn.
Maar cognitie is meer dan taal. Muziek vormt een interessant tegenvoorbeeld. Ook in muziek treffen we hiërarchische structuren aan — structuren die zich kenmerken door verschillende niveaus van organisatie, herhaling, variatie en symmetrie. Dergelijke eigenschappen zijn overigens niet uniek voor de mens: zangvogels en diverse zeezoogdieren structureren hun vocale uitingen op manieren die opmerkelijke gelijkenissen vertonen met menselijke muziek, en kunnen als voorlopers van onze capaciteit voor muziek worden beschouwd.
Hiërarchie is overigens niet synoniem met recursie. Hoewel de twee concepten nauw verwant zijn, is er een wezenlijk verschil: recursie veronderstelt een hiërarchische structuur, maar een hiërarchie is niet noodzakelijk recursief van aard.
5. Een ander idee van uniciteit
Misschien moeten we daarom afzien van de zoektocht naar één enkel, exclusief kenmerk, en uniciteit op een andere wijze begrijpen — niet als iets uitsluitend menselijks, maar als een emergent verschijnsel: voortkomend uit de samenkomst van uiteenlopende vermogens. Wat de mens bijzonder maakt, is dan niet één afzonderlijke eigenschap, zoals recursie, maar een specifieke combinatie van meerdere componenten, die gezamenlijk een uniek geheel vormen.
Vanuit dat perspectief verschuift de vraag van “Wat heeft de mens wat andere dieren niet hebben?” naar “Welke vermogens maken een diersoort uniek?”. Onze uniciteit is in die zin geen enkelvoudige essentie, maar een evolutionair patroon — een weefsel van gradueel ontwikkelde vermogens die in samenhang de basis vormen voor cultuur, taal en muziek.
[tot zover]
Alle diersoorten zijn uniek
In Het unieke dier stelt Rens Bod een eeuwenoude filosofische vraag opnieuw aan de orde: wat maakt ons menselijk? Zijn antwoord luidt dat onze uniciteit besloten ligt in onbegrensde recursie — volgens Bod hét kenmerk dat de mens wezenlijk onderscheidt van alle andere dieren.
Recursie is ongetwijfeld een elegante notie, met een lange en rijke intellectuele geschiedenis, die in de tweede helft van de twintigste eeuw nieuw elan kreeg door onder meer Douglas Hofstadters invloedrijke boek Gödel, Escher, Bach, Mandelbrots theorie over fractalen en Chomsky’s stelling dat recursie de enige werkelijk onderscheidende eigenschap van het menselijke taalvermogen vormt. Toch wil ik betogen dat juist die zoektocht naar uniciteit — naar één enkel vermogen dat ons definieert — een misleidende onderneming is. Hoe intrigerend recursie ook mag zijn, zij biedt niet het stevige fundament dat sommigen erin menen te zien.
1. Het probleem van uniciteit
Alle diersoorten zijn uniek. In die zin zijn ook wij mensen uniek — maar niet méér dan andere dieren. Uniciteit is niet zeldzaam, maar alomtegenwoordig. De poging om juist bij de mens één exclusief kenmerk te vinden, is daarom een merkwaardig, misschien zelfs pretentieus streven.
De geschiedenis van het denken zit vol met zulke pogingen — van Aristoteles’ rationele dier tot Chomsky’s syntactische dier. Maar vaak zeggen die meer over onze behoefte om grenzen te trekken dan over de werkelijkheid zelf. We willen graag een duidelijke lijn tussen ‘mens en dier’, terwijl de natuur zich daar zelden aan houdt.
2. Recursie en haar grenzen
Recursie is zonder twijfel een intrigerend verschijnsel, zowel wiskundig als cognitief: het vermogen om gedachten over gedachten te hebben en zinnen binnen zinnen te nestelen. In theorie maakt dat oneindige complexiteit mogelijk met eindige middelen — een invloedrijk idee.
Maar de empirische werkelijkheid is minder onbeperkt. Mensen kunnen maar een paar niveaus van inbedding verwerken — drie, hooguit vier — voordat het overzicht verdwijnt. In taal raken we na de derde bijzin de draad kwijt; in redeneren of in spel geldt hetzelfde. We kunnen nog volgen dat iemand doet alsof hij doet alsof, maar voeg daar nog een laag aan toe en we zijn het spoor bijster.
Onbegrensde recursie beschrijft dus niet hoe het menselijk brein daadwerkelijk functioneert, maar vormt eerder een theoretisch ideaalbeeld — een concept dat helpt bij het beschrijven van grammatica’s en andere hiërarchische patronen in ons gedrag, zonder dat het bijdraagt aan een dieper begrip. (De bomen van de taalkunde hebben ons al vaker belemmerd om het bos van onze cognitieve vermogens te zien).
3. Het probleem van toetsbaarheid
Daarmee komen we bij een fundamenteler bezwaar: onbegrensde recursie is niet empirisch te toetsen. Geen enkel experiment kan haar bestaan aantonen, laat staan falsifiseren, want elke menselijke prestatie is per definitie eindig. En ze kan evenmin worden weerlegd, omdat elke grens te verklaren is als een kwestie van aandacht of geheugen.
Zo glipt het concept uit de handen van de wetenschap en belandt het in de sfeer van de metafysica — van het geloof in iets dat misschien waar is, maar niet te bewijzen valt. Om die reden moeten we de these op rationele gronden afwijzen: niet uit onwil, maar omdat een wetenschappelijke verklaring toetsbaar moet zijn. Of beter, falsifieerbaar.
4. Voorbij de talige blik
Bovendien speelt er een ander, niet te veronachtzamen element mee: een wijdverbreide en hardnekkige taalbias in ons denken — een neiging die ik eerder noemde, en waarover ik eerder heb geschreven. Veel onderzoekers beschouwen cognitieve verschijnselen bij voorkeur door een talige lens. Doordat formele taalsystemen worden gekenmerkt door recursieve structuren, wordt vervolgens vaak aangenomen dat ook het denken — en daarmee de menselijke geest — in wezen recursief van aard moet zijn.
Maar cognitie is meer dan taal. Muziek vormt een interessant tegenvoorbeeld. Ook in muziek treffen we hiërarchische structuren aan — structuren die zich kenmerken door verschillende niveaus van organisatie, herhaling, variatie en symmetrie. Dergelijke eigenschappen zijn overigens niet uniek voor de mens: zangvogels en diverse zeezoogdieren structureren hun vocale uitingen op manieren die opmerkelijke gelijkenissen vertonen met menselijke muziek, en kunnen als voorlopers van onze capaciteit voor muziek worden beschouwd.
Hiërarchie is overigens niet synoniem met recursie. Hoewel de twee concepten nauw verwant zijn, is er een wezenlijk verschil: recursie veronderstelt een hiërarchische structuur, maar een hiërarchie is niet noodzakelijk recursief van aard.
5. Een ander idee van uniciteit
Misschien moeten we daarom afzien van de zoektocht naar één enkel, exclusief kenmerk, en uniciteit op een andere wijze begrijpen — niet als iets uitsluitend menselijks, maar als een emergent verschijnsel: voortkomend uit de samenkomst van uiteenlopende vermogens. Wat de mens bijzonder maakt, is dan niet één afzonderlijke eigenschap, zoals recursie, maar een specifieke combinatie van meerdere componenten, die gezamenlijk een uniek geheel vormen.
Vanuit dat perspectief verschuift de vraag van “Wat heeft de mens wat andere dieren niet hebben?” naar “Welke vermogens maken een diersoort uniek?”. Onze uniciteit is in die zin geen enkelvoudige essentie, maar een evolutionair patroon — een weefsel van gradueel ontwikkelde vermogens die in samenhang de basis vormen voor cultuur, taal en muziek.
[tot zover]
This entire review has been hidden because of spoilers.
January 13, 2026
De boeken van Rens Bod zijn helaas niet uniek. Hieronder volgt een zogenaamde klankhelix, een theorie die Rens Bod toepast zonder aan correcte bronvermelding te doen: MADAM, (m)ADAM (1. detractio: beginletter ontbreekt), ADEM (6. klinkers helixen alfabetisch: a wordt e), Duits: ATEM / META (4b. permutatio: lees van achteren naar voren), MENTAAL (2. adjectio: invoeging n, vgl. vijf fünf), MIJN TAAL (5. delivery: woorden schieten los), maar dan (m)UNIEK INSTRUMENT (4a permutatio: herhaling, vgl. koppiekoppie, Droste-effect). Het MENT in MENTAAL keert terug in INSTRUMENT (3. metathesis – draaiing). Aan dit soort helixen ontleende Rens Bod zijn Wereld vol patronen (2019), waardoor hij recursiviteit (herhaling) nu zelfs letterlijk toepast door het UNIEK in uniek instrument te herhalen in de titel van dit boek Uniek dier. Wanneer mannelijke onderzoekers er vandoor gaan met het gedegen onderzoek van hun vrouwelijke collega’s valt dat onder grensoverschrijdend gedrag. Dat geldt ook voor Marc van Oostendorp die met zijn MOOC Miracles in language (2015) ook dacht de theorie van de klankhelix zonder correcte bronvermelding de wereld in te kunnen sturen. Het ontslag op staande voet volgde dan ook prompt. Alhoewel gewaarschuwd geloofden beide mannen niet dat uitgerekend de klankhelix dit vergrijp zou achterhalen, want de klankhelix is niets anders dan het taalmodel dat achter ChatGPT alias AI schuilgaat, want recursiviteit speelt naast taalkunde een rol bij programmeren, wiskunde en visualiseren (image, design). Dat deed ook Hedde Zeijlstra in zijn boek De geniale eenvoud van taal waarin hij illustreert dat het Droste-effect herhaling visualiseert. Zijn zin Eet Eva een appel is makkelijk te helixen in (H)EET Evat een APPEL(ER), waardoor heten en appeler verwijzen naar de noemer en de teller! Bod, van Oostendorp en Zeijlstra zijn alle drie op de hoogte van de publicaties over de klankhelix (isbn.de) die al in 2013 op Researchgate stonden en op Wikipedia. Waarom die hier verwijderd werden was wat wijlen Ad Maas zich afvroeg op Semafoor (2017, 18/4) in zijn artikel Taalkunde versus taalkunst. Dit soort “lugubere situaties” aan universiteiten zouden met financiële en politieke redenen te maken hebben, een vraag die Robbert Dijkgraaf kan beantwoorden nu de nieuwe kerndoelen in het onderwijs worden doorgevoerd. Els Stronk en Anneke Neijt verschillen daarover al van mening, getuige hun discussie in Neerlandistiek.nl (van Oostendorp blokkeert mij hier al sinds jaren), want hoe breng je kinderen op een verantwoorde manier de klankhelix bij? Dat illustreerden vroedvrouwen ten tijde van het matriarchaat door op door hun gesmede munten al afbeeldingen van bijvoorbeeld het Droste-effect te maken. Zo blijkt hierop al chiraliteit van moleculen in de vorm van vrouwen met een string (onderbroek, i.c. stringtheorie) aan, die er in een verschoven effect als honden uitzien. HOND helixt via HONDERD in HUN DRIETJES (Droste-Effect, algoritme 1-0-0) alias Vader, Zoon en de Heilige Geest, want naast taalkunde, topologie, geometrie, chemie, astronomie en microbiologie blijkt ook religie een rol te spelen. De hond (een oude naam die helixt via Hondsch in Schelde) in het Engels verwijst naar DOG / GOD, maar ook naar MADOG / DOGMA! Madog heeft betrekking op moeder en dochters waardoor de vaderlijke God zijn beste tijd heeft gehad net als al die professoren die menen het onderzoek van vrouwen ongestraft te kunnen kopiëren.
Displaying 1 - 2 of 2 reviews