Hạc Trắng Xoè Cánh - Yoko Tawada
Trên văn đàn đương đại, khi nhắc đến những nhà văn Nhật Bản, ta có thể kể hàng loạt cái tên lừng lẫy, có thể được xem là cây cao bóng cả, như những Haruki Murakami, Yoko Ogawa, Higashino Keigo, Banana Yoshimoto, nhờ tần suất xuất hiện dày đặc những dịch phẩm của họ trong tiếng Việt. Nếu kể xa hơn, ta có thể nhắc đến Kazuo Ishiguro, nhà văn người Anh gốc Nhật đã đoạt giải Nobel Văn học 2017. Nhưng thực ra, vẫn còn nhiều cái tên bị bỏ quên. Những năm gần đây, với sự phát triển của ngành dịch, một số tác giả tuy cũ mà không hẳn là quen, đã tạo ra những cơn sốt trong giới đam mê văn học tại Việt Nam. Một trong số đó là Yoko Tawada.
Yoko Tawada sinh 1960, tức là cũng vừa trang phải lứa với hai nữ đồng nghiệp nổi danh khác là Yoko Ogawa và Banana Yoshimoto. Sự nghiệp văn chương của bà không phải dạng vừa. Khi còn ở Nhật, bà đã thắng giải Akutagawa năm 1993, giải thưởng danh giá nhất của văn học xứ phù tang. Sau đó, bà đến Đức định cư và cũng gặt hái về cho mình huy chương Goethe, giải thưởng mang tên nhà thơ vĩ đại nhất thời đầu công nghiệp của Đức. Xuyên suốt 38 năm theo nghề viết tính đến nay, Yoko Tawada đã để lại ấn tượng về một dòng văn học toàn cầu hoá (đặc biệt từ thời gian bà rời Nhật) với các nhân vật có xuất thân ở nhiều nền văn hoá khác nhau, cùng xuất hiện trên một thế giới phẳng, nơi mà những cuộc di cư mang theo ngôn ngữ, ký ức của những vùng đất hoà trộn vào nhau đáng kinh ngạc.
Trước năm 2025, ở Việt Nam vẫn chưa có nhiều tác phẩm của Yoko Tawada. Hiến Đăng Sứ và Chàng Chó là hai tác phẩm gần nhất của bà được dịch và phát hành. Cả hai tác phẩm đều mang màu sắc hiện thực pha trộn siêu thực đầy ám ảnh. Nhưng đến 2025, độc giả Việt lại tiếp cận với một Yoko Tawada rất khác, thông qua tiểu thuyết Hạc Trắng Xoè Cánh của bà. Khác với hai tác phẩm đinh là Hiến Đăng Sứ và Chàng Chó, Hạc Trắng Xoè Cánh ít nổi bật và có tuổi đời trẻ hơn. Ban đầu, Hạc Trắng Xoè Cánh nằm trong chuyên mục truyện dài kỳ đăng trên báo Asahi, do Yoko Tawada thực hiện bằng tiếng Nhật thay vì tiếng Đức như phần lớn truyện sáng tác giai đoạn sống ở Đức. Sau khi hoàn thành chặng đường trên Asahi và nhận những đánh giá tích cực, truyện dài này đã chuyển thể thành cuốn tiểu thuyết “Hakkaku Ryoshi” vào năm 2023. Tại Việt Nam, đơn vị San Hô Books nhanh chóng có cho mình bản quyền và đã ra mắt phiên bản tiếng Việt dày 303 trang vào nửa cuối năm nay, đánh dấu một cột mốc mới của Yoko Tawada trong lòng bạn đọc Việt Nam.
Trong Hạc Trắng Xoè Cánh, ta được Yoko Tawada đưa đến Berlin, làm quen với nhân vật chính tên Misa. Misa là một phụ nữ Nhật Bản đang sống đơn độc trong một căn hộ cho thuê to lớn, tiện nghi. Cô theo chồng đến Đức khi còn trẻ, lúc đó hai vợ chồng vẫn ở Freiburg, thành phố học thuật, nơi chồng cô, một nhà nghiên cứu, có thể học tập và phát triển một sự nghiệp hứa hẹn. Misa thử sức với nhiều việc khác nhau, cuối cùng thì chọn làm dịch giả. Sự lựa chọn có phần ngẫu nhiên vì trước đó cô có kinh nghiệm diễn xuất hơn là viết lách. Chồng cô nhận lời mời về nước giảng dạy tại một đại học, bấy giờ lại một lựa chọn ngẫu nhiên khác định đoạt đời cô. Cô muốn sống thử ở Berlin một thời gian rồi hẵng về Nhật. Và cái mà cô gọi là sống thử, hoá ra kéo dài đến một thập kỷ. Mối quan hệ êm đềm và nhạt nhẽo với người chồng chấm dứt một cách vô cùng khô khan và đơn giản. Họ ly hôn, người về bổn xứ, kẻ ở quê người.
10 năm ở Berlin, Misa khổ không khổ, hạnh phúc cũng không hạnh phúc. Cô chỉ đơn giản là sống tiếp, trôi dạt tiếp, đi tìm tiếp những ý nghĩa của cuộc đời mình. Việc có hay không có chồng (cũ) chẳng phải là một thảm họa đối với hành trình đi tìm ý nghĩa cuộc đời cô. Nhưng dĩ nhiên sự tồn tại của người chồng trong một quãng đời cô cũng để lại dư chấn. Cô kết bạn, cô làm việc, cô đi chơi, cô hồi tưởng. Dần dà niềm say mê dành cho ngôn ngữ từ công việc dịch đã mở ra những chiều kích mới cho cuộc sống của cô.
Bối cảnh chính của câu chuyện đặt ở khu phố của Misa, thời điểm cô mới chuyển đến đây. Cô gặp bác M, một ông cụ sinh ra ở Đông Phổ và đã chín gió mười sương lưu lạc để bây giờ có mặt ở Đức. Nhờ người hàng xóm kỳ lạ ấy, Misa bắt đầu khám phá quá khứ, những gì đã mất và những gì sót lại trong ký ức. Lịch sử của cuộc thế chiến đẫm máu tái hiện qua những thân phận nhỏ bé của người nhập cư, khắc họa nên một bức tranh toàn cảnh với các mối nối vô cùng đời.
Yoko Tawada sử dụng giọng văn tỉnh táo, gãy gọn, trực diện, có tính gợi mở chiêm nghiệm làm cho tác phẩm vừa gần gũi vừa sâu sắc. Kỹ thuật “chuyện nọ xọ chuyện kia” (dòng ý thức) tầng tầng lớp lớp tưởng là khó đọc, hóa ra lại hấp dẫn bởi đã cung cấp những kiến thức liên văn bản một cách vô cùng hài hước, như thể có một cuộc tám chuyện giữa nhân vật và độc giả chứ không phải một cuộc trình diễn giữa nghệ sĩ và khán giả.
Để kết thúc, có thể nói rằng, Hạc Trắng Xòe Cánh nói riêng và sự nghiệp văn chương của Yoko Tawada nói chung là một viên ngọc sáng của văn học Nhật Bản mà ta đáng bỏ thời gian đọc qua một lần trong đời.