Ostatni gasi światło. Przypowieści o transformacji

by Marta Madejska

Czy jest jeszcze coś, czego nie słyszeliśmy o transformacji? Marta Madejska udowadnia, że tak. Sięga do nieoczywistych źródeł: starych numerów „Przyjaciółki”, taśm magnetofonowych obiecujących biznesowy sukces i duchowe uzdrowienie, zapomnianych odcinków Polskiej Kroniki Filmowej. Jedzie do Nowej Soli, którą po zapaści przemysłu uratowały krasnale. Szuka zaginionych archiwów, sprawdza, jakie związek z dawnymi zakładami pracy miała kobieca piłka nożna i co razem z gruntami po fabrykach przejęli deweloperzy, którzy stawiają w tych miejscach kolejne „zdroje” i „zielone zakątki”.

Historie pracownic zlikwidowanych zakładów układają się w polifoniczną opowieść o znikaniu przyfabrycznej infrastruktury: żłobków, bibliotek, przychodni, domów kultury, ośrodków wczasowych. Są to zarazem przypowieści o utracie tego, co w życiu najważniejsze – międzyludzkich więzi, zdrowia, poczucia wspólnoty i bezpieczeństwa.

Transformacja nie jest dla autorki jedynie punktem wyjścia do dyskusji politycznych, interwencji społecznych czy nostalgicznych wspomnień. W swojej książce próbuje ocalić od zapomnienia całą złożoną siatkę relacji i wartości, której gwałtowne rozerwanie po roku 1989 dla wielu osób oznaczało po prostu koniec świata.

Genres: Nonfiction

312 pages, Hardcover

First published November 26, 2025

Reviews

[Aleksandra Szranko]

Świetnie mi się czytało i kiwało głową, że tak było, tak było, mhmm.
Rocznik 83.

[Milena Leziak-Kruk]

Nigdy nie patrzyłam na te czasy z tej perspektywy. Zupełnie inaczej mówili o tym moi rodzice. Nie jestem przekonana do tego reportażu, chociaż na pewno porusza temat z nieco innej strony.

[Katika]

Jestem dzieckiem czasów transformacji i część wspomnień dzielę z bohaterami książki Marty Madejskiej. Opowieści o futbolistkach i pozaprodukcyjnej roli fabryk czasu PRL są fascynujące i pokazują, jak wiele z opisywanych rzeczy, zjawisk, funkcji, zniknęlo bezpowrotnie. Ten reportaż budzi sentyment, ocala wspomnienia, ale i budzi refleksję. Autorka stawia ważne pytanie: czy dało się tę zmianę przeprowadzić lepiej? być może wolniej? być może bez takich kosztów społecznych?

[Dawid Gawałkiewicz]

Nieoczywisty reportaż o polskiej transformacji — zamiast wielkiej polityki są stare numery "Przyjaciółki", kasety z kursami motywacyjnymi i historie ludzi z upadających zakładów pracy. Madejska szuka drobnych, ludzkich śladów tamtej epoki i pokazuje, jak bardzo bagatelizowane są dziś losy zwykłych pracowników. Świeże spojrzenie na temat, który wydawał się już wyeksploatowany.

Pełna recenzja na kanale: https://www.youtube.com/watch?v=TGJQB...

[krystyna]

Ta książka sprawia że chciałabym porozmawiać ze starszymi ode mnie bliskimi o ich doświadczeniach transformacji, z paczką chusteczek w pogotowiu. Dowiedziałam się więcej niż kiedykolwiek w szkole o tych nieodległych, pogmatwanych i dalej rezonujących wszędzie czasach.

[Bożek]

DNF
(chciałabym powiedzieć, że kiedyś do niej wrócę, ale no nie sądzę)