Dertien jaar na het succesvolle boek “Beestig China” en het aflopen van zijn correspondentschap in China en meer dan twintig jaar na zijn allereerste reis naar het land, werpt Tom Van de Weghe een blik op het China van vandaag. De voorbije tijd keerde hij ook een paar keer terug naar wat ooit zijn woonplaats was.
China anno 2025 is veel veranderd. Onder de nieuwe sterke man Xi Jingping is de totalitaire controle van de communistische partij op de staat groter dan ooit. Door het ontplooien van de Nieuwe Zijderoute heeft China intussen ook wereldwijd greep gekregen op allerlei economische activiteiten en infrastructuur, ook in België. Bovendien gebruikt en misbruikt China zijn enorme expertise in hoogtechnologie om overal zijn invloedssfeer uit te breiden. Dit terwijl 'de zaak Taiwan' een tikkende tijdbom blijft...
Het boek leest vlot. De auteur weet een resem van uiteenlopende onderwerpen op een boeiende en toegankelijke manier naar voren te brengen, van Xi Jinping’s carrière tot de luchthaven van Luik tot robots. Het boek is zeer een pittige synthese van wat er al voor geschreven is over de Volksrepubliek China. Voor iemand die op korte tijd mee wil zijn met de laatste actualiteitsitems over China van 2025, kan dat boek een grote meerwaarde zijn.
Maar meer dan dat is het ook niet. Een grote afknapper van het boek is de manier waarop de auteur de zaken voorstelt. De auteur wil alles van het hedendaagse China samenbrengen in één groot overkoepelende verhaal, ambitieus, maar het probleem met zo'n verhaalstructuur is dat er weinig ruimte is voor kritische reflectie over hoe de auteur kijkt naar de Volksrepubliek China.
Een goed voorbeeld is het eerste hoofdstuk waar de auteur raast door de moderne geschiedenis van de China. Beknoptheid is geen misdaad, maar waar de auteur voor mij de mist ingaat, is dat hij de tijd van keizerrijk China te veel voorstelt als een “oorsprongsverhaal” voor het hedendaagse China. Hij begint de tweede helft van het eerste hoofdstuk met de volksrepubliek China van 1949, maar benadrukt snel in de volgende paragrafen dat het bestuur een logische voortzetting is van de lange dynastieke geschiedenis die er vooraf ging. Concreet haalt hij het oude concept van Hemels Mandaat boven en koppelt het met de huidige Chinese bewindvoering en de macht van Xi Jinping. Over deze link schrijft de auteur doodleuk in de afsluiter: “Zo is de rode draad van het Chinese bestuur nooit doorgesneden- het heeft zich gewoon een nieuw jasje gegeven.”
Oh Boy, twee punten
Punt een, tijdens de Qing-dynastie, de laatste van de keizerlijke geschiedenis, is het land gerund door mantsjoes, niet Chinezen. De Qing kent ook een bestuursvorm dat gestoeld is op multi-etnische coalitie, totaal anders dan de vorige dynastie en helemaal anders dan wat erna komt. Je kunt zeggen dat er misschien een parallellen tussen Qing en volksrepubliek zijn op een hogere, abstractere niveau, maar dat is het equivalent van beweren dat België en Nederland de Verenigde Nederlanden voortzetten. Op zich niet onjuist, maar het zegt ook niet veel.
Punt twee, als we toch moeten spreken van “Chinese politieke continuïteit,” waarom laat de auteur dan Republiek China weg, je weet wel, de periode die schoon gesandwicht zit tussen de Qing en de Volksrepubliek, dezelfde periode waarin belangrijke figuren als Mao Zedong en Deng Xiaoping zijn opgegroeid en de communistische partij is opgericht?
Om te begrijpen waarom hij geschiedenis zo weergeeft, moet je kijken naar de verhaallijnen dat het boek erna belicht over hedendaagse vasteland China, namelijk dat China een autocratie is en dat China autocratie wil uitdragen als alternatief model van Europese democratische samenlevingen. Om het grote plaatje te vervolledigen, probeert de auteur de origines van de hedendaagse autocratie terug te vinden in het verleden, vandaar de link met het keizerrijk door het Hemels Mandaat, vandaar de weglating van Republiek China dat niet meteen een voorbeeld geeft.
Het probleem is: dat is niet hoe geschiedenis werkt. Het verleden is niet het verlengde van het heden. Het is juist het omgekeerde. Het idee dat men doodleuk verhalen van heden kan terugvinden in het verleden zonder de context van dat verleden te kennen, dat leidt ronduit tot bevestigingsbias en generalisatie.
Bovendien vertrekt die selectieve vertelling vanuit het uitgangspunt van cultureel determinisme. Concreet wekt Tom's uiteenzetting de indruk dat autocratie een soort "default" is van de Chinese samenleving van vandaag en dat democratie te “westers” is of zoiets voor de volksrepubliek China, maar hier is het ding: het narratief dat iets vandaag een gegeven is, maakt niet dat het ook effectief gegeven is. Bedenk u, in 1912 vonden de eerste massaverkiezingen ooit plaats in China na de val van een eeuwenlange keizerrijk. Ook al is het zogenaamde “democratische experiment” een kortstondig project, illustreert die gebeurtenis hoe bepaalde aspecten van de Chinese geschiedenis, waaronder autocratie, niet in steen gebeiteld zijn, noch geschreven staan in de sterren. Hetzelfde geldt trouwens ook voor België met haar verschillende transformatie van het democratische bestuur.
Dit is dus wat ik bedoel met de te grote focus van de auteur op een verhaal verhalen, dat te veel zoeken naar zaken die de auteur’s eigen ideeën van China bevestigen zonder zijn ideeën uit te testen. Allez, als we veronderstellen dat het zijn ideeën zijn. Wat ik enorm in het boek mis, zijn eindnoten die meer duiding kunnen geven bij bepaalde uitspraken in de tekst, want het is soms moeilijk af te leiden waar de auteur zijn informatie vandaan haalt of te weten wat de persoonlijke analyse van de auteur is en welke tekst geleende observatie is. Ik ben niet tegen gebruik van andere analyses, dat kan verrijkend zijn. Ik wil meer transparantie over wat en wie de informatie in het boek vormgeeft
Journalist Tom Van de Weghe was VRT correspondent in China van 2007 tot aan zijn overplaatsing naar Washington in 2012. Zijn periode in China was nogal woelig. Zo werd hij in 2008 opgepakt nabij de grens van Tibet toen hij verslag wilde doen van de rellen in Tibet. Later datzelfde jaar werd hij aangevallen toen hij een reportage wilde maken over aids patiënten. En in 2011 mocht hij van de Chinese overheid geen reportage maken over het protest in Wangfujing (de drukste winkelstraat in Beijing). Na zijn werk als correspondent in Washington wilde Tom graag terug naar China, maar pas in 2023 slaagde hij er terug in om een visum te verkrijgen. Daarvoor werd hij steeds van het kastje naar de muur gestuurd. De titel van zijn nieuwste werk verwijst hier dan ook naar Terug naar China. Deze begint hij wel met een opmerkelijke passage. Hij roept een gevoel op dat bij heel wat China liefhebbers herkenbaar zal zijn en ook ik kan het alleen maar beamen. Vanaf de eerste zin wist ik dan ook dat Terug naar China een boek zou worden dat ik zou koesteren.
‘Er zijn landen die je na een bezoek achterlaat. En er zijn landen die je nooit achterlaten. China behoort tot de laatste categorie. … De kracht van de onweerstaanbare aantrekking van een land dat je nooit helemaal loslaat. Ook niet als je vertrekt. Ook niet als je denkt het te begrijpen!’
Maar eigenlijk is het verhaal dat Tom in De weg naar China brengt eerder een voor nieuwsgierige lezers die meer willen weten over de grote Chinese reus. Voor anderen die China wat kennen zal Tom op een interessante manier weergeven en samenvatten wat zij eigenlijk al weten.
Dat Tom een gedreven journalist is, spat van elke pagina af. Hij zal in dit werk niet alleen heel wat feiten over China weergeven, maar hij zal ook heel wat persoonlijke anekdotes aanhalen. Hij heeft een ontzettend boeiende schrijfstijl en weet die gans het boek aan te houden. Pagina na pagina word je meegezogen in zijn betoog.
‘Waarom deed ik dit werk? Die vraag stelde ik mezelf vaak tijdens slapeloze nachten na een dag met te veel stress. Het antwoord was steeds hetzelfde: omdat de verhalen verteld moesten worden. Ik wilde verhalen brengen die voorbij het cliché van het ‘gele gevaar’ gingen. Die de mens achter het systeem toonden. Chinezen zijn geen karikaturen maar mensen zoals wij, met dezelfde angsten, dromen en frustraties. ‘
Na een eerste hoofdstuk waarin hij voornamelijk zijn persoonlijke ervaringen en anekdotes aanhaalt, zal Tom in de volgende hoofdstukken toelichting geven over zeer verscheidene onderwerpen binnen het hedendaagse China. Zo neemt hij president Xi Jinping onder de loep. Wie is hij, wat zijn zijn doelstellingen,… ? Maar ook de situatie tussen Taiwan en China wordt uitgebreid besproken. China maakte ons verslaafd aan goedkope producten die we online kunnen terugvinden. Tom kijkt dan ook met een kritische blik naar de vele Chinese online winkels, waar we allemaal massaal bestellen. Hiernaast neemt hij ons zelfs mee naar de havens van Zeebrugge, Antwerpen en Luik. Hij wil zijn lezers vooral kritisch laten nadenken over de huidige wereldpolitiek en economie. Moeten we zo bang zijn van China? Of toch weer niet?
Hij gebruikt heldere taal, maar af en toe maakt hij toch verwijzingen naar zaken die alleen lezers die reeds geruime tijd met China bekend zijn zullen herkennen.
‘Die dualiteit – gecontroleerde chaos- zou later onder Xi Jinping verder worden uitgebouwd.‘
Het enige wat ik miste in dit werk is een bibliografie. Tom Van de Weghe heeft zeker en vast enkele bronnen geraadpleegd en boeken geraadpleegd. Zeker wanneer hij de geschiedenis van China beknopt weergaf. Het had dit werk meer onderbouwd gemaakt. Nu lijkt het erop alsof hij volledig op zijn eigen kennis heeft kunnen vertrouwen.
Terug naar China is een verhelderend non-fictie werk over hedendaags China. Tom brengt hier een mooi staaltje journalisme, waarbij hij in duidelijke taal ons probeert bij te brengen kritisch te zijn en vooral nieuwsgierig te blijven. Ondanks dat er voor mij weinig nieuwe zaken aangehaald werden, bleef ik elke pagina geboeid verder lezen, mede door de knappe schrijfstijl van de auteur. Net geen 5 sterren door de ontbrekende bibliografie. 4.5 sterren.
Schitterend boek, leest vlot en zou door iedereen moeten gelezen worden: geeft een zeer goed beeld van de huidige wereld en zijn evolutie! Veel om diep over na te denken en te evalueren! Onze bestuurders en leiders zouden hier veel nuttige gegevens in vinden om over na te denken en om rekening mee te houden! De denkwijze van het Oosten en de de onze worden duidelijk aangetoond, verschillend, verreikend, aanvullend. We staan voor een nieuwe wereld, een nieuwe toekomst en een uitdaging die doet denken aan de naoorlogse tijd en die bepalend kan/zal zijn voor onze kinderen en kleinkinderen! Rede genoeg om bij stil te staan, na te denken en hopelijk de goede beslissingen te nemen!!!
Erg goed geschreven, leest vlot. Een heel mooie omschrijving van het voor velen nog steeds mysterieuze en vaak enkel via Westerse media gekende China. Tom bekijkt het met Europese ogen zo objectief mogelijk en zo veel mogelijk uit eerste hand. Door anecdotes, interviews, maar ook het vermelden van historische feiten en analyses door mensen met verschillende wereldbeelden (Europese, Chinese, Russische, Amerikaanse,...) geeft hij op verschilde vlakken een kijk op dit land dat duidelijk de wereld aan het veranderen is. Maar het is wel leesbaar en geen wetenschappelijk hoogdravend essay. Vandaar van mij een vijf.
Ik kan niet zeggen dat ik hou van geschiedenis boeken, maar dit boek doet mijn mening veranderen. Het is sprekend geschreven en met de weinige visuele beelden die ik heb van China gaat dit boek me verder wel de steden visualiseren in mijn hoofd.
Het boek verrijkt ook mijn taal. Het woord met de meeste impact is "tangping" platliggen.
Als leerkracht aardrijkskunde dit boek met heel veel interesse gelezen. Veel achtergrondinfo meegekregen om nog beter lez te kunnen geven in de tweede graad over de Zijderoute, landgrabbing, mondialisering en geopolitieke conflicten in de Zuid-Chibese Zee…
Ideale reisgenoot tijdens recente reis in Zuid-China, Hong-Kong en Taiwan. En thuisgekomen met verhelderende inzichten. Ook met mengeling van bewondering, scepsis en huivering tegenover het nieuwe sterke China en de rol in de geopolitieke aardverschuiving die we nu dagelijks ondervinden