Een literaire legpuzzel (3 sterren)
RECENSIE: Een luisterend oog – Bertram Koeleman
In Een luisterend oog ontvouwt Bertram Koeleman niet alleen een prikkelend mysterie à la Lize Spit, hij verwerkt ook de universele complexiteit van menselijke relaties. Een ambitieuze combinatie voor een boek van nauwelijks 100 pagina’s. Het werkt, maar Koeleman vraagt wel wat van zijn lezer.
Een luisterend oog draait om kunstenaar Boris Němec en om Maarten, die een foto van Němec koopt bij diens tentoonstelling in een galerie. Maar Boris verdwijnt na de opening van de tentoonstelling van de radar. En er is iets vreemds aan de hand met de foto die Maarten van hem kocht, getiteld Can You See Me?. In het werk – op het eerste gezicht een stilleven van een eenvoudig ingerichte kamer – zou namelijk een menselijke figuur verwerkt zijn. Stukje bij beetje ontsluiert Maarten dit raadsel.
Literaire omkoperij
De verdwijning van Boris en de raadselachtige foto werken precies hetzelfde als het blok ijs in Het smelt van Lize Spit: zij wakkeren de nieuwsgierigheid en leeslust van de lezer aan, en scheppen de verwachting dat de schrijver in de loop van het verhaal de belofte van een ontknoping zal inlossen. Op die manier koopt de auteur – om het oneerbiedig te zeggen – de lezer om. Wat vraagt de schrijver in ruil voor de bevrediging van de nieuwsgierigheid? Diens aandacht.
De nuance en gelaagdheid van interpersoonlijke relaties
Die aandacht gebruikt Koeleman voor het uitwerken van de belangrijkste thematiek van zijn roman: de gelaagdheid van familiebanden. Een luisterend oog maakt genadeloos duidelijk dat ook ogenschijnlijk onbeduidende en onschuldige gedraginkjes, zoals het plukken aan een wenkbrauw of het sturen van een WhatsApp-bericht, symptomatisch kunnen zijn van grotere, niet zelden toxische patronen van manipulatie en van de lelijkere kanten van een menselijk karakter. Maar het is duidelijk dat het goede met het kwade verweven is, en dat die narigheden de affectie en liefde die er tussen twee mensen kan bestaan, onverlet kunnen laten.
De verhaaltechnische mysteries – de afwezigheid van Boris Němec en de foto – en de thematiek van interpersoonlijke relaties zijn in Een luisterend oog op vernuftige wijze met elkaar verweven. Maarten blijkt via de ‘foto’ die hij heeft gekocht contact te kunnen maken met de kunstenaar zelf, Boris. De twee mannen vinden elkaar in gesprekken over hun eigen ervaringen met de relaties tussen ouder en kind: Boris vertelt over de band met zijn vader, Maarten over de band met zijn zoon Thomas.
Vrienden of kennissen?
Wanneer Maarten Boris op zeker moment niet meer kan bereiken, begint Maarten zich zorgen om de ander te maken. Hij gaat naar hem op zoek. Uiteindelijk treffen de twee elkaar weer bij Boris thuis. Deze fysieke ontmoeting had kunnen voelen als het emotionele hoogtepunt van het verhaal: twee voor elkaar anders totaal onbekende mannen vinden herkenning in elkaars verhaal en smeden een onverwachte vriendschap. Maar helaas blijft de aard van de verstandhouding tussen de twee moeilijk in te schatten voor de lezer: de indruk wordt gewekt dat Boris en Maarten ondanks hun persoonlijke ontboezemingen nog een zekere afstand tussen elkaar bewaren, maar bij hun treffen bejegenen ze elkaar alsof ze elkaar al jaren kennen en geeft Maarten Boris meermaals een knuffel.
Tijdens Maartens bezoek vraagt Boris hem zijn installatie This Is Your Life te doorlopen, een kunstwerk waarin de bezoeker een alternatieve, fictionele levensloop voorgeschoteld krijgt. Het meermaals doorlopen van het kunstwerk zorgt voor een doorbraak bij Maarten, alsof hij door de blootstelling aan al die alternatieve levensinvullingen en -keuzes inziet wat het leven hem nog meer allemaal te bieden heeft. En inderdaad blijkt uit de ‘post-credit sequence’ – een soort van epiloog – dat Maarten is gestopt met werken en dat de familiebanden aan het versterken zijn. Al met al heeft de ontmoeting op Maarten dus een positieve invloed gehad.
Een minimalistische vertelstijl
Een luisterend oog bevat veel plot en karakterontwikkeling voor zo’n dun boekje. Het was niet verkeerd geweest als Koeleman de lezer iets meer aan de hand had genomen. Hij had bijvoorbeeld de wendingen in de ontwikkelingen van de karakters meer aandacht kunnen geven: het blijft voor de lezer wat gissen naar het hoe en waarom van die wendingen. Met het oog op de minimalistische narratieve stijl van de roman is het opvallend dat er aan het perspectief van Thomas – Maartens zoon, een relatief bijpersonage in het boek – in verhouding veel pagina’s zijn gewijd, terwijl die voor een indruk van Thomas’ karakter niet strikt noodzakelijk zijn.
Het is duidelijk dat Koelman bij het schrijven van Een luisterend oog zelf een helder plot voor ogen had. De vragen die het verhaal aan het begin opwerpt, worden aan het slot niet direct door de verteller beantwoord. Een luisterend oog is, met andere woorden, vooral weggelegd aan de toegewijde lezer die er geen bezwaar tegen heeft zelf de puzzelstukjes tegen elkaar te leggen. Het boek bevat de antwoorden op die vragen namelijk wel: de lezer zal ze alleen zelf moeten formuleren.