Εθνική καταγωγή και DNA: Καταρρίπτοντας τον μύθο των γενετικών εθνοτήτων

by Κώστας Καμπουράκης, Θόδωρος Κοκκορόγιαννης (Translator), Νίκος Μοσχονάς (Editor)

Κάθε άνθρωπος έχει μια εικόνα για τον εαυτό του, τους προγόνους του και, ευρύτερα, για τη γενεαλογία του. Η εικόνα αυτή διαμορφώθηκε κατά την ανατροφή του, από τις ιστορίες που αφηγούνταν οι γονείς, οι παππούδες και οι γιαγιάδες του· από τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα με τα οποία εξοικειώθηκε και τα οποία έχει ενδεχομένως υιοθετήσει· αλλά και από την ιστορία που έμαθε στο σχολείο και αλλού για την προέλευση της κοινότητας όπου πιστεύει ότι ανήκει.

Για εμάς τους Έλληνες, η έννοια της εθνικής καταγωγής και η ιδέα της άμεσης συνέχειας από την αρχαία στη σύγχρονη Ελλάδα θεωρούνται συνήθως πολύ σημαντικές. Το μάθημα της Ιστορίας στο σχολείο και οι αντιλήψεις με τις οποίες μεγαλώσαμε συντείνουν σε αυτό. Ωστόσο, σε τι ακριβώς συνίσταται τούτη η συνέχεια; Αφενός, πρόκειται για συνέχεια πολιτισμική, με επίκεντρο την ελληνική γλώσσα. Πρόκειται επίσης για συνέχεια γεωγραφική, καθώς στον χώρο της σύγχρονης Ελλάδας συνέβησαν τα σημαντικότερα ίσως ιστορικά γεγονότα της Αρχαίας Ελλάδας. Πρόσφατα, όμως, στη συζήτηση προστέθηκε και μια άλλη συνέχεια που πολλοί πιστεύουν ότι επιβεβαιώνει οριστικά τη σύνδεση αρχαίων και σύγχρονων Ελλήνων: η συνέχεια μέσω του DNA.

Το βιβλίο αυτό επιχειρεί να αποσαφηνίσει τη σχέση μεταξύ DNA και εθνικής ταυτότητας. Μέσα από μια λεπτομερή εξέταση των σχετικών επιστημονικών μελετών και τη διεπιστημονική ανάλυση του θέματος, έρχεται να ελέγξει κατά πόσο ευσταθούν ισχυρισμοί του τύπου «ελληνικό DNA». Κι ακόμα, να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: Τι μπορούν –και τι δεν μπορούν– να μας πουν τα δεδομένα του DNA; Είναι οι γενετικές εθνότητες κάτι υπαρκτό; Μπορεί όντως το DNA να ρίξει φως στην αληθινή καταγωγή μας; Αυτό το βιβλίο έρχεται να αποσαφηνίσει σε όλους μας τι ακριβώς μπορούμε, αλλά και τι δεν μπορούμε, να μάθουμε από το DNA για το ποιοι πράγματι είμαστε.

352 pages, Paperback

First published September 1, 2025

About the author

Ο Κώστας Καμπουράκης είναι συγγραφέας και επιμελητής πολλών βιβλίων, μεταξύ των οποίων τα Making Sense of Genes (Cambridge University Press, 2017· Τι είναι, τελικά, τα γονίδια;, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021) και Understanding Evolution (Cambridge University Press, 2014· Κατανοώντας την εξέλιξη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2017). Είναι διευθυντής της εκδοτικής σειράς Understanding Life (Cambridge University Press), ενώ υπήρξε διευθυντής της επιθεώρησης Science & Education (Springer) και δύο άλλων εκδοτικών σειρών. Το 2024 τιμήθηκε με το βραβείο Friend of Darwin του Εθνικού Κέντρου για την Εκπαίδευση στις Επιστήμες των ΗΠΑ. Διδάσκει στο Τμήμα Βιολογίας και στο Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Επιμόρφωσης των Εκπαιδευτικών του Πανεπιστημίου της Γενεύης.

Reviews

[Michael Kotsarinis]

Είναι πολύ ενδιαφέρον αλλά να προειδοποιήσω ότι απαιτεί προσεκτικό διάβασμα από τον αναγνώστη καθώς, παρά την εξαιρετική δουλειά που έχει κάνει ο συγγραφέας στην εξήγηση και απλοποίηση, υπάρχουν πολλές έννοιες τόσο της βιολογίας όσο και της προχωρημένης στατιστικής.
Μέσα από τις σελίδες του, ξεναγούμαστε στον "κόσμο" των αναλύσεων του DNA και μαθαίνουμε τι μπορεί και, κυρίως, τι δεν μπορεί να μας πει το γενετικό μας υλικό.

Δείτε περισσότερα στο Ex Libris.

[Ant · Rating 4 out of 5]

Είναι η φυλή κοινωνικό κατασκεύασμα;

Τα τελευταία χρόνια έχουν έρθει στην επικαιρότητα και στον δημόσιο διάλογο θέματα που αφορούν τη «βιολογικότητα» ορισμένων εκφάνσεων της ανθρώπινης ύπαρξης. Το φύλο και η φυλή είναι σίγουρα τα πιο πολυσυζητημένα πεδία αυτού του διαλόγου, τα οποία και ανακύπτουν συνεχώς σε άρθρα εκλαϊκευμένης επιστήμης, που συχνά μεταφέρουν ανακριβώς μια πληροφορία ή τελεσιδικούν αυθαιρέτως σχετικά με τη «φύση του ανθρώπου», παρουσιάζοντας τα αποτελέσματα μιας μεμονωμένης έρευνας. Η προσπάθεια να ερμηνεύσουμε τα πολιτισμικά δημιουργήματα των ανθρώπινων κοινωνιών μέσα από τη βιολογία, φανερώνει έναν άσκοπο και εσφαλμένο επιστημονικοφανή ουσιοκρατισμό, ο οποίος δεν έχει σχέση με την επιστημονική πραγματικότητα.

Οι έννοιες του φύλου και της φυλής εργαλειοποιήθηκαν ιδιαιτέρως στην ταξινομική φάση της επιστήμης εγκαθιδρύοντας ρητώς αυθαίρετες ιεραρχήσεις που βασίζονταν σε σεξισμό και αποικιοκρατικές πολιτικές για να καθιερώσουν μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία. Οι γυναίκες και οι μαύροι ήταν «κατώτεροι» από τον λευκό άνδρα που είχε το ελεύθερο να τους εξουσιάζει. Από την πρώιμη ταξινομική φάση της επιστήμης κατά την οποία αρχικώς διατυπώθηκαν αυτές οι απόψεις από τους πρώτους φυσιολόγους, ανθρωπολόγους και ανατόμους, στη νεωτερική φάση της επιστήμης που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα και οδήγησε στην επιστήμη του 20ού αιώνα, ο εσενσιαλισμός διέσπειρε προκαταλήψεις και λανθασμένες ερμηνείες. Η θεωρία της εξέλιξης διαστρεβλώθηκε αρκετά νωρίς με το αστήρικτο μιας τάχα θεωρίας της «επικράτησης του ισχυρότερου», τη στιγμή που η εξελικτική διαδικασία αποτελεί ένα πολύκλαδο δέντρο και όχι έναν αγώνα υπεροχής. Οι γυναίκες και οι μη λευκοί άνθρωποι θεωρήθηκαν από ορισμένους ρατσιστές και μισογύνηδες θεωρητικούς εξελικτικά κατώτεροι. Αυτές οι απόψεις διαψεύστηκαν παταγωδώς από τη γενετική, παρόλο που τα επιπόλαια και βολικά συμπεράσματα εξακολουθούν να προκύπτουν από όσους έχουν πολιτικούς λόγους για να ερμηνεύουν τη βιολογία με έναν συγκεκριμένο τρόπο.

Οι ομοιότητες, άλλωστε, μεταξύ των ανθρώπων σε γενετικό επίπεδο, είναι περισσότερες από τις διαφορές, που αγγίζουν ένα ελάχιστο συγκριτικά ποσοστό. Οι διαφορές αυτές εντοπίζονται κυρίως σε ατομικό επίπεδο και όχι σε πληθυσμιακό. Με τη σειρά του, βεβαίως, ο όρος «πληθυσμός» είναι κάπως επισφαλής αφού ακόμα και στο πολιτιστικό, θρησκευτικό ή γεωγραφικό επίπεδο, ο απόλυτος διαχωρισμός είναι δυσχερής αν λάβουμε υπόψη τις επιγαμίες που παρουσιάζονται στο μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας. Ακόμα και πολιτιστικά υπάρχει ένας αναμφισβήτητος συγκρητισμός και ένας διαρκής διάλογος ανάμεσα στις κουλτούρες, τη γλώσσα και τον πολιτισμό. Ο «πληθυσμός» ως ομαδοποίηση είναι επομένως μια σύμβαση που χρησιμοποιούν οι γενετιστές και παραμένει ως έννοια αόριστη και αφηρημένη, λαμβάνοντας κάθε φορά διαφορετικές σημασίες.

Μάλιστα, τα δύο αυτά θέματα, το φύλο και η φυλή, περιπλέκονται τόσο στην επιχειρηματολογία των «anti woke», («αν μπορείς να διαλέξεις το φύλο σου», λένε, «τότε μπορείς να διαλέξεις και την φυλή σου;») όσο και στις προκαταλήψεις που κληροδότησε η πρώιμη επιστήμη στο σήμερα. Και τα δύο, ωστόσο, αποτελούν ως έναν βαθμό κοινωνικές κατασκευές.

Οι πρώτες μελέτες σχετικά με την ποικιλότητα του ανθρώπινου DNA βασίστηκαν στο μιτοχονδριακό DNA. Από αυτές τις μελέτες φάνηκε πως ο άνθρωπος πρωτοεμφανίστηκε στην Αφρική και μετά εξαπλώθηκε σε άλλες περιοχές. Όλα τα άτομα της δειγματοληψίας των σχετικών ερευνών διέθεταν μάλιστα έναν κοινό θηλυκό πρόγονο, που έζησε στην Αφρική περίπου διακόσιες χιλιάδες χρόνια πριν και ονομάστηκε «μιτοχονδριακή Εύα». Γι΄ αυτό, αν ένα άτομο θέλει να βρει τις ρίζες του, δεν χρειάζεται να κάνει τεστ DNA, αφού είναι βέβαιο ότι οι ρίζες του μοντέρνου ανθρώπου βρίσκονται στην Αφρική.

Ακόμα και η φαινοτυπική ποικιλότητα, η διαφορά δηλαδή στην όψη ή το χρώμα δέρματος των ανθρώπων, δεν έχει ντετερμενιστικές αιτίες, αλλά περιβαλλοντολογικές και εξαρτάται σε έναν βαθμό και από το κάθε άτομο. Το χρώμα του δέρματος είναι γενετικά καθοριζόμενο, αλλά εξελικτικά διαμορφωμένο από περιβαλλοντολογικές συνθήκες. Ενώ η παραγωγή μελανίνης είναι, δηλαδή, γενετικά ρυθμιζόμενη, η κατανομή της στους ανθρώπινους πληθυσμούς έχει διαμορφωθεί εξελικτικά ως προσαρμογή σε περιβαλλοντικούς παράγοντες

Ολόκληρο το κείμενο στην bookpress

https://bookpress.gr/kritikes/epistim...