Germaine de Staël: schrijver, balling en feminist avant la lettre

by Margot Dijkgraaf

Vrijheid boven alles was haar devies. Margot Dijkgraaf wekt de briljante, onverschrokken Germaine de Staël tot leven
Germaine de Staël (1766-1817) was de enige vrouw voor wie Napoleon ooit bang was. Ze trotseerde de conventies van haar tijd, was machtig en invloedrijk en had een salon waar iedereen die ertoe deed graag kwam. Bovendien was ze een veelgelezen en scherpzinnig schrijver, een Europees georiënteerde intellectueel en – zo betoogt Margot Dijkgraaf – een feministe avant la lettre. Ze vocht tegen slavernij, voor persvrijheid en voor de stem van schrijvende vrouwen. In dit wervelende boek vertelt Margot Dijkgraaf het fascinerende levensverhaal van een vrouw die haar tijd ver vooruit was. Van het bruisende Parijs van de Revolutie, via het intellectuele trefpunt op haar kasteel in Coppet, tot haar adembenemende ontsnapping aan Napoleons greep – een tocht van duizenden kilometers, dwars door Europa, achtervolgd door de legers van de dictator.
'Ik had drie Engeland, Rusland en Germaine de Staël.' – Napoleon Bonaparte

336 pages, Kindle Edition

Published February 24, 2026

Reviews

[Jan-Maat]

With a look at the endnotes and bibliography, this book was written with more enthusiasm than knowledge, and perhaps more passion than thought.

As such it is a lovely introduction to Germaine de Staël, light and easy to read. De Staël's life was mainly one of talking and writing. However in the year 1812 while banned from being within forty leagues of Paris by Napoleon, de Staël fled French controlled territory and travelled over Vienna, Kyiv, and Moscow - departing that city a mere month before Napoleon would occupy it, then on to St.Petersburg and Stockholm before reaching London in 1813.

In order to provide a dramatic narrative drive, Dijkgraaf begins her book with de Staël's departure, and ends each chapter with her continuing journey, stage by slow stage. I found this distracting, for me it broke the temporal flow of de Staël's life and deflated the drama of her journey round Europe; but I see why Dijkgraaf wrote it that way.

There are brief discussions of de Staël's novels Delphine and Corinne, and of her non-fiction and we catch glimpses of the cultural and gender politics of the regime of Napoleon.

Great introductory reading, I am tempted to read more of de Staël's non-fiction, although I am intimidated by the length of those works even if they are hundreds of pages shorter than her novels.

[Rachel Morgan · Rating 5 out of 5]

A beautiful sketch of the life of an extraordinary woman. Sad to say I had never heard her name before, her character has regularly been vilified by historical scholars. Not in the least, I suppose, because she lived a life outside of the norm of a woman of her time.

Despite her deep seated urge for freedom and independence, her need for affection from the men in her life seems to weigh her down like a ball and chain. And yet, her life force and innate being necessitate her to push the boundaries of patriarchal society.

I often stopped to think she might’ve done well in the 21st century, and that we could still benefit from her eloquence and political finesse today.

After reading this book I’m only more curious about this complex and interesting person.

[Jessica · Rating 4 out of 5]

Vandaag 8 maart, op International Women's Day, wil ik het hebben over een echte powervrouw: Germaine de Staël.

Germaine de Staël was haar tijd ver vooruit. In een periode waarin vrouwen vooral geacht werden mooi te zijn, kinderen te krijgen, thee te drinken en te borduren, was zij belezen, spraakzaam, politiek onderlegd en een succesvolle schrijver. Ze schreef meerdere boeken die in de literaire wereld veel aanzien kregen. Haar intelligentie en uitgesproken mening maakten zelfs dat Napoleon Bonaparte haar als een bedreiging zag. Ze was slim, goed opgeleid en vooral niet bang om zich uit te spreken — ook niet tegenover mannen.

In Germaine de Staël neemt Margot Dijkgraaf je mee door vrijwel het hele leven van deze bijzondere vrouw. Van haar jeugd en familie tot haar overlijden, en alles wat daar tussenin gebeurde. Het boek laat zien dat haar leven niet eenvoudig was, maar ook dat ze, binnen de mogelijkheden van haar tijd, altijd haar eigen weg probeerde te volgen.

Waar ik vooraf dacht dat het een meer verhalende roman zou zijn gebaseerd op historische gebeurtenissen, bleek het boek eerder een chronologische beschrijving van haar leven. Veel informatie is gebaseerd op brieven die bewaard zijn gebleven, geschreven door Germaine zelf of door mensen uit haar omgeving.

Dat maakt het boek echter niet minder interessant. Het is juist fascinerend om te lezen hoe een vrouw zich tussen 1780 en 1817 staande hield in een wereld die volledig door mannen werd gedomineerd.

Wat duidelijk naar voren komt, is hoeveel onderzoek Margot Dijkgraaf heeft gedaan. De hoeveelheid details en context laat zien dat dit boek gebaseerd is op grondige studie van bronnen en documenten.

Voor mij voelt dit boek daarom als een sterk en waardevol naslagwerk voor iedereen die meer wil weten over het leven en de invloed van Germaine de Staël.

[Dianne Rozendal]

Het fantastisch geschreven boek leest als een roman, met zo veel geschiedenis en overwegingen dat ik de komende tijd nog veel zal denken aan Germaine. Dit zijn de verhalen over vrouwen die ik wil lezen, serieus genomen van visies tot relaties. Met de omschrijvingen van hoe sommige plaatsen er toen uit hebben gezien en nu nog zijn heb ik het gevoel of ik zelf op reis ben geweest. Ik kan dit boek alleen maar aanraden.

[Hans Canters]

Recensie uit Trouw zette me op het spoor:

Germaine de Staël, de enige vrouw voor wie Napoleon bang was
In een wervelende biografie schetst Margot Dijkgraaf het leven van Germaine de Staël (1766-1817), die zich als invloedrijk politiek denker onttrok aan de normen van haar tijd. Napoleon vreesde haar ideeën en haar omvangrijke netwerk.

Dit artikel is geschreven doorDieuwertje MertensGepubliceerd op 12 februari 2026, 06:00


Op zaterdagmiddag 23 mei 1812 stapte Germaine de Staël in het rijtuig dat al klaarstond op de binnenplaats van haar kasteel in Coppet, aan het meer van Genève. Ze werd vergezeld door haar dochter en haar oudste twee zoons. ‘Niemand zag dat haar hart bonsde in haar keel en dat haar gezicht strak stond van de spanning.’

Uit andere media

Doodsbang was de vrouw dat de spionnen van de keizer doorhadden dat ze op de vlucht sloeg voor Napoleon Bonaparte. Zo begint Margot Dijkgraaf haar biografie over de Zwitserse schrijfster en femininist avant la lettre Germaine de Staël (1766-1817).

Was Germaine de Staël bang voor Napoleon, Napoleon was ook bang voor haar. Zij zag in hem een kille, berekenende machtswellusteling. Hij vreesde haar politieke ideeën en haar omvangrijke netwerk. Bovendien verdacht hij haar ervan kritische pamfletten over hem te verspreiden en tegen hem samen te zweren. Daarom verbande hij haar in 1803 uit Parijs, en legde haar vervolgens huisarrest op in Zwitserland.

Moeder van het liberalisme
De Staël was een van de belangrijkste Europese achttiende-eeuwse intellectuelen en vrijdenkers ten tijde van de Franse Revolutie en de jaren dat Napoleon aan de macht was. Individuele vrijheid stond bij haar hoog in het vaandel, en daarmee onttrok ze zich aan de gendernormen van haar tijd. Germaine de Staël wordt ook wel gezien als de moeder van het liberalisme. In Nederland is ze niet erg bekend, maar daar brengt deze wervelende biografie van literatuurcriticus Margot Dijkgraaf nu mogelijk verandering in.

Door haar biografie midden in het leven van De Staël te beginnen, grijpt Dijkgraaf de lezer direct bij de kladden. De losse verteltrant en de vaart waarmee ze schrijft, passen bij het onderwerp. De Staël was een wervelwind, een vrouw die voortdurend in beweging was. Fysiek vanwege haar vele reizen, en geestelijk vanwege haar ‘esprit’, waar schrijvers, politici en filosofen haar om prezen. Ze bezochten haar salons eerst in Parijs, en vanaf haar ballingschap in Coppet.

Negentiende-eeuwse gravure van een salonscène met als middelpunt Germaine de Staël.
Negentiende-eeuwse gravure van een salonscène met als middelpunt Germaine de Staël.Bron Foto Getty Images
Kritisch, open en ad rem
‘Esprit’ valt overigens niet zomaar te vertalen als ‘geestdrift’, volgens Dijkgraaf. ‘Bij Germaine slaat het vaak op iemand met een kritische geest, snel van begrip, vernieuwend in zijn of haar gedachten, open van geest. Het is ook een persoon die ad rem is, goed kan formuleren, iemand die tegen de communis opinio ingaat.’

Dat talent had de Zwitserse grotendeels aan haar moeder Susan Charcod te danken. Vanaf haar vijfde woonde Germaine haar moeders Parijse ‘salons’ bij, waar wetenschappers zoals Buffon, encyclopedisten en filosofen als d’Alembert en Diderot met elkaar in gesprek gingen.

Germaine was dol op haar vader Jacques Necker, een Zwitserse bankier die fortuin had gemaakt in Parijs. Hij was een verlicht denker met een sterke focus op financieel en economisch beleid, die een belangrijke rol speelde in de jaren voor de Franse Revolutie. Hij legde de voedingsbodem voor zijn dochters liberale denkbeelden.

Code Civil aan de laars gelapt
In de Zweed Erik Magnus de Staël Holstein vonden Germaine’s ouders een geschikte huwelijkskandidaat. Hij was arm, maar had een goede reputatie. Bovendien werkte hij bij de Zweedse ambassade in Parijs, de stad waar Germaine gelukkig was. De twintigjarige bruid vond hem saai en intellectueel oninteressant, maar benaderde het als een verstandshuwelijk. Later bleek dat hij een gokverslaving had. Toen hij in 1802 stierf, liet hij haar met grote schulden achter.

Haar kinderen kreeg ze van haar minnaars: de graaf van Narbonne (diplomaat), Benjamin Constant (liberaal politicus) en een nakomelingetje van de jonge soldaat John Rocca. Je zou kunnen zeggen dat haar liefdesleven de blauwdruk was van haar liberale opvattingen. In 1804 liet Napoleon in de grondwet vastleggen dat een vrouw burgerlijke, politieke, noch juridische rechten had en eigendom was van haar man, maar De Staël lapte deze ‘Code Civil’ aan haar laars.

Achtste wereldwonder
Met haar uitzonderlijke intelligentie en charismatische persoonlijkheid oefende dit ‘achtste wereldwonder’ een enorme aantrekkingskracht uit op de intellectuele voorhoede. Superlatieven en loftuitingen buitelen over elkaar heen in deze biografie. Dijkgraaf citeert uit brieven en dagboeken van minnaars, vrienden en bekenden, maar spreekt ook zelf louter bewonderend over haar onderwerp.

Alleen over De Staëls roman Corinne ou Italie (1807) is ze kritisch. Tijdens een reis door Italië had De Staël veel hoogopgeleide en financieel zelfstandige vrouwen ontmoet. Zo kon het dus ook! In haar roman beschrijft ze de liefde tussen de vrijgevochten, bloedmooie schrijfster Corinne – een personificatie van Italië – en de Britse Lord Oswald, die het conservatieve Groot-Brittannië vertegenwoordigt.

Als hij met een gedienstige vrouw trouwt, is Corinne gebroken, ondanks het besef dat liefde alleen in vrijheid kan bloeien. Waar is haar veerkracht die De Staëls idealen onderschrijft, vraagt Dijkgraaf zich teleurgesteld af.

Napoleon was woedend
Echte tegenstand vond De Staël slechts in de gedaante van één man: Napoleon Bonaparte. Tijdens een reis door Duitsland in 1803 en een maandenlang verblijf in Weimar, sprak De Staël zo’n beetje alle toonaangevende intellectuelen, van Goethe tot Fichte en Schiller. Haar sprankelende verslag ervan, Over Duitsland (1810), werd haar meest invloedrijke boek, omdat het de romantiek naar Frankrijk bracht.

Napoleon was woedend: zijn naam werd niet eenmaal genoemd. Hij gaf opdracht de hele oplage te vernietigen. In een brief noemde minister van politiezaken Savary haar boek ‘uitgesproken on-Frans’.

Gelukkig wist De Staël zich na deze nederlaag, in tegenstelling tot haar personage Corinne, wél te herpakken. Ze ontsnapte aan het huisarrest en ging op reis. In brieven vertelde ze aan honderden vrienden in heel Europa hoe Napoleon Over Duitsland had laten vernietigen.

In Sint-Petersburg ontmoette ze allerhande diplomaten en politici door wie ze met open armen werd ontvangen, onder wie Tsaar Alexander I. De Staël bemiddelde tussen hem en Jean-Baptiste Jules Bernadotte, de Franse maarschalk die koning van Zweden zou worden. Nadat zij een coalitie tegen Frankrijk hadden gesloten, spande De Staël zich in om ook Pruisen en Oostenrijk hierbij te betrekken. Deze internationale coalitie zou Napoleon verslaan: eerst bij de Slag bij Leipzig in 1813, en later definitief na de Slag bij Waterloo in 1815.

Aanstekelijk enthousiasme
In 1813 werd Over Duitsland alsnog gepubliceerd in Londen. Niet lang daarna, twaalf jaar nadat ze uit Parijs was verbannen, keerde De Staël terug. Napoleon zat inmiddels op Elba. De stad was veranderd, maar zij ook: ze was vermoeider en onverschilliger.

Toch bleef ze zich inspannen voor haar gedroomde liberale bewind. De laatste jaren van haar leven liet haar gezondheid haar in de steek. Ze stierf op 14 juli 1817, 51 jaar oud, twintig jaar na de bestorming van de Bastille waarmee de Franse Revolutie werd ontketend.

Deze gepassioneerde biografie – of misschien kunnen we beter van een hagiografie spreken – ademt haar geest. Dijkgraafs enthousiasme werkt aanstekelijk. Zelfs Napoleon, haar grootste vijand, was niet onbevattelijk voor de aantrekkingskracht van De Staël. In zijn memoires liet hij optekenen: ‘Ik moet achteraf wel toegeven dat het een superieure vrouw is met groot talent en veel esprit. Elle restera.’

Oftewel: zij zal blijven.

[Ruud Jennekens · Rating 5 out of 5]

Recensie geschreven door Ien Jennekens,
van het boek: Germaine de Stael
Schrijfster van het boek: Margot Dijkgraaf

Dit boek van Margot Dijkgraaf beschrijft het turbulente leven van een zeer bijzondere vrouw, Germaine de Stael. Het boek bevat een inhoudsopgave van ruim 3 pagina’s, met bij elk van de 29 hoofdstukken een quote. Lees je deze zinnen voordat je aan het imposante verhaal begint, dan krijg je alvast een klein voorproefje van dit prachtige levensverhaal van een ras-politica en -feministe.
Kijk ook alvast even achterin het boek, waarin liefst 15 pagina’s met noten zijn opgenomen, per hoofdstuk gerangschikt. Het is veel, maar heel handig, evenals het personenregister dat als laatste in het boek staat.

Germaine, dochter van Frankrijks minister van Financiën en echtgenote van de Zweedse ambassadeur in Parijs, speelde een rol van grote betekenis in de roerige periode vóór de opkomst van Napoleon tot aan diens val. In een tijd waarin vrouwen geen zeggenschap hadden, ze behoorden toe aan de man, was Germaine van mening dat vrouwen meer vrijheid moesten krijgen, in huiselijke kring, daarbuiten en ook politiek gezien. Germaine zelf heeft lak aan alle regels en tradities en gaat haar eigen weg. Ook met de echtelijke trouw neemt zij het niet zo nauw.
Zij had een brede belangstelling en een grote nieuwsgierigheid. Door al haar boeken, essays en pamfletten die zij schreef en ook door de vele conversaties die in haar salons plaats vonden, ook op politiek gebied én door de vele reizen die zij maakte, raakte haar invloed ver.

Dat Germaine zich zo kon ontplooien, dankte zij vooral aan haar moeder, Suzanne Necker - Curchod, zij zorgde er in de opvoeding van Germaine ervoor dat haar dochter kansen kreeg die zij zelf niet had gehad. Vanaf haar derde jaar begon Germaine (als meisje werd ze Minette genoemd) met studeren en vanaf haar vijfde mocht ze in de salon van haar moeder aanwezig zijn, alwaar zij heel veel kennis opdeed en vooral ook de kunst van de conversatie van dichtbij kon waarnemen. Dit kwam haar later goed van pas in haar eigen salons die zij opende in haar diverse woonplaatsen. Ook had zij veel te danken aan haar vader Jacques Necker, een vermogend man; hij was haar idool.

Napoleon vond echter dat vrouwen ondergeschikt moesten blijven aan mannen en dat vrouwen dus vooral ook niet te intelligent en slim moesten zijn / worden. Persoonlijk voelde Napoleon zich bedreigd door Germaines nabijheid en dat leidde ertoe dat zij door Napoleon werd verbannen uit Frankrijk in 1803 en deze verbanning zou ruim tien jaar duren.
Op 23 mei 1812 begint de grote vlucht van Germaine voor Napoleon en zijn soldaten en uiteindelijk bereikt ze het doel van haar Grote vlucht, het door haar zo geliefde Engeland.

Vele gebeurtenissen in dit boek zou je ook kunnen plaatsen in de huidige tijd. Het boek bewijst eens te meer, dat de geschiedenis zich herhaalt. Als voorbeeld daarvan zou ik willen noemen het doel van Napoleon Bonaparte om de wereld te veroveren. Een van Napoleons uitspraken (geciteerd door Germaine in een van haar essays): “er valt maar één ding te doen in deze wereld, dat is geld vergaren en nog meer geld. Macht en nog meer macht - de rest is illusie”.
Heel herkenbaar, ook in onze huidige, roerige tijd.

Dit boek heb ik via uitgeverij Atlas Contact mogen ontvangen om te lezen, waarvoor mijn dank aan de uitgeverij. Met heel veel plezier heb ik het boek gelezen. Het boek is in een vlotte stijl geschreven en is goed leesbaar. Door de vele opsommingen van gebeurtenissen en feiten raakte ik wel af en toe het spoor bijster, maar daarvoor waren de teksten bij de inhoudsopgave en de voetnoten en het personenregister heel handig om te gebruiken.
Het boek kan ik aanraden aan iedereen die geïnteresseerd is in geschiedenis en dan vooral in verhalen over vrouwen die eraan bijgedragen hebben om een gelijkwaardigere wereld te creëren voor iedereen, waarbij Germaine -als een super feministe- de nadruk legde op de rechten van- en de vrijheid voor vrouwen.
Bij mij heeft dit boek de interesse in lezen over geschiedenis weer aangewakkerd en de in de noten omschreven literatuuropgave(n), daar ga ik zeker naar kijken.
Daarnaast is het boek een ode aan de taal, het leren van talen, het schrijven en spreken van talen en een ode aan de literatuur en het lezen en niet te vergeten, een opsteker voor de vrouwen.

Het boek krijgt van mij een hoge waardering: 5 sterren.

[Marjolein · Rating 5 out of 5]

Een biografie over de vrouw die in haar tijd werd gevreesd door de machtigste man van die tijd, Napoleon. Misschien niet allemaal ingrediënten die maken dat je denkt een pageturner in handen te hebben. En toch is het zo. De vrouw waar het om gaat is Germaine de Stael. Zij is geboren aan de vooravond van de Franse revolutie. Een tijd waarin vrouwen beroepsmatig nog niet mee mochten doen, althans niet waar het om de publieke, politieke banen ging. Op haar eigen manier wordt zij van grote betekenis. Centraal in het boek staat haar reis, vlucht voor Napoleon. De afstand die zij tijdens die reis aflegt is immens. Zij reist van Coppet (Zwitserland naar Londen. En neemt daar, onder andere vanwege de veiligheid een grote omweg voor, die haar onder andere langs Moskou brengt.

Ik wil niet spoilen dus ga niet verder in op de inhoud. Maar lees dit boek. Je vliegt er doorheen. Het leest prettig, de hoofdstukken zijn kort. Er wordt door de tijd heen en weer gesprongen en dat voorkomt dat het saai wordt. Wat het ook afwisselend maakt zijn de brieven aan haar minnaar tijdens haar reis. In die korte fragmenten vind ik dat er ook een veel kwetsbaardere Germaine wordt geschetst.

Los van dat ik enorm geboeid was en nu ook gefascineerd ben door deze vrouw, vind ik het leuk dat dit boek voor mij een grote geschiedenisles was. Diverse personen over wie ik wel eens gehoord had kwamen voorbij in dit boek. En zij werden ook met elkaar in verband gebracht. Veel van de personages in het boek waren zelf ook gefascineerd door Germaine. En dat waren niet de minste mensen. Ik had nog nooit over haar gehoord en ik denk dat dat echt een gebrek in mijn geschiedenislessen is. Ik heb een bijzondere vrouw leren kennen. Zij verdient een veel groter podium en kan ook velen tot inspiratie zijn. Ik heb het boek al aan anderen aangeraden en zal dat blijven doen.

[Hans Luiten · Rating 2 out of 5]

Nadat ik een interessant interview met Margot Dijkgraaf op de radio had gehoord besloot ik dit boek te gaan lezen. In het begin vond ik het interessant, Germaine de Staël is immers een indrukwekkende persoon, maar naarmate het boek vorderde werd ik steeds minder enthousiast. Ik vond het bij tijd en wijle een hagiografie van De Staël, er worden veel zaken herhaald, er wordt een soort karikaturale tegenstelling tussen De Staël en Napoleon geschetst en het gebruik van de vele brieffragmenten vond ik weinig bijdragen aan het verhaal. Interessant is het boek als het ingaat op de denkbeelden van De Staël, minder als er steeds weer wordt ingegaan op de verschillende relaties die ze had.

[Annemieke · Rating 5 out of 5]

Heel interessant om te lezen dat deze vrouw zich bewoog in een netwerk van machtige mensen, schrijvers en kunstenaars op Europees niveau. En dat ze via honderden brieven haar invloed aanwendde om bij te dragen dat er een coalitie ontstond van landen die het lukte om Napoleon definitief te verslaan. Geweldig dat Margot Dijkgraaf deze vrouw de zichtbaarheid in de geschiedenis teruggeeft die ze verdient.

Jammer dat ze aan de periode dat ze in Zweden en Engeland verblijft weinig ruimte geeft. Hoe heeft Germaine de leiders van verschillende landen ertoe aangezet om samen tegen Napoleon op te trekken? Wat was haar bijdrage precies? Ze schreef honderden brieven in die periode aan invloedrijke mensen. Maar waar ging dat precies over?

[Marijke · Rating 4 out of 5]

Een vlot geschreven boek over een vrouw die ten onrechte twee eeuwen behoorlijk in de vergetelheid is geraakt. Terecht dat ze op zeer vakkundige wijze over het voetlicht wordt gebracht.

[Lenneke · Rating 5 out of 5]

Zeer informatief en goed geschreven.