Kuria – opowieść o miejscu, w którym kończy się Kościół, a zaczyna pełen przepychu dwór.
Artur Nowak zabiera nas w podróż po diecezjach, gdzie biskupi nie mieszkają – oni rezydują. Gdzie zakon nie służy Bogu, tylko dyscyplinie, wpływom i mamonie. Tu są doradcy medialni, włoscy sekretarze i kaplice lepiej wyposażone niż szpitale. Są kardynałowie i arcybiskupi, którzy suną po marmurach, a nie chodzą pośród ludzi. I są też ci, którzy zbudowali sobie prywatne wersje Watykanu – z ogromnymi ogrodami, imponującymi bibliotekami, kosztującymi miliony kaplicami i sztabem wysoko wykwalifikowanej służby, która ma zadbać o piękne i luksusowe życie, jakiego zwykli księża mogą tylko pozazdrościć.
Jakie tajemnice kryją miejsca, z których Kościół zarządza Polską?
Szanuję Artura Nowaka za jego zaangażowanie w pomoc ofiarom pedofilów z katolickiego kleru. Doskonale wiem, ile ciężkiej pracy i anielskiej cierpliwości trzeba włożyć w doprowadzenie procesu cywilnego do korzystnego dla strony powodowej rozstrzygnięcia, w którym przyznanie poszkodowanemu zadośćuczynienia jest traktowane wciąż jako akt sądowej łaski. Nie mniej trudne jest skazanie pedofila w sutannie w postępowaniu karnym, zważywszy na trudności natury dowodowej – spowodowane, niekiedy znacznym, upływem czasu – oraz emocjonalne koszty ponownego rozdrapywania ran pokrzywdzonego na sali sądowej. Szacunkiem darzę również jego działalność publicystyczną. Głęboko wierzę, że piętnowanie błędów kościoła i ujawnianie działalności przestępczej kleru jest działaniem ze wszech miar sensownym, jeśli chodzi o oczyszczenie jego dobrego imienia.
Sanacja reputacji polskiego kościoła katolickiego nie dokona się jednak dzięki temu tytułowi, nad czym szczerze ubolewam. Wydaje mi się, że został napisany z przyczyn wyłącznie merkantylnych oraz z myślą o powiększeniu jedynie publikacyjnego portfolio autora. Nie dowiedziałem się z niej nic, o czym grubo wcześniej nie donosiły media zarówno lokalne, jak i te o zasięgu ogólnopolskim. Miało być o napiętnowaniu bizantyjskiego bogactwa i przepychu, a w rzeczywistości Kuria sprowadza się do wyliczanki grzechów największych archidiecezji, o których od dawna opinia publiczna świetnie wie. Kazus Juliusza Paetza służy zilustrowaniu patologii diecezji poznańskiej. Konserwatywny kabotynizm Marka Jędraszewskiego dostarcza paliwa w jeździe po diecezji krakowskiej. Zamiłowanie do procentów Sławoja Leszka Głodzia oraz Henryka Jankowskiego (zarówno tych odzwierciedlających stężenie alkoholu, jak i wyrażających stosunek między wielkościami ekonomicznymi) to exemplum nowotworu toczącego diecezję gdańską. Osoba Kazimierza Nycza to wdzięczny temat dla rozprawy ze stołeczną diecezją. Wszystkie te figury i kontrowersje związane z ich dotychczasową działalnością zostały szczegółowo opisane i skomentowane, więc nie wiem, czemu odgrzewanie tych kotletów służy. Dla udowodnienia, że z polskim kościołem dzieje się źle Artur Nowak zapuszcza się w odmęty historii, sięgając nawet czasów króla Ćwieczka. Wyciąganie rozmaitych afer z udziałem przedstawicieli katolickiego kleru epoki średniowiecza czy baroku – kiedy to kościół prócz walki o rząd dusz konkurował również o władzę całkiem doczesną – i zestawianie ich z aferami pedofilskimi (sic!) jest zabiegiem dla mnie niezrozumiałym.
Kuria rozczarowuje nie tylko brakiem tematu, ale zawodzi także stylem, jakim została napisana. Rozumiem, że publicystyka rządzi się swoimi prawami i z definicji jest emocjonalnie zaangażowana, tyle że ten tytuł, jak sądzę, wymyka się już granicom publicystycznym. To już filipika obliczona na niezbyt wysublimowanego odbiorcę. Krytykując zwłaszcza wierchuszkę polskiego kleru za ich „lotność” intelektualną, stylistycznie Artur Nowak dostroił się ze swoją książką do podmiotu swojej krytyki. Przykłady? Oto one: Mózgi biskupów – tak jak relikwie – są zazwyczaj dobrze zakonserwowane. Czasem tak dobrze, że nie dotarły do nich ani duch soboru watykańskiego II, ani nawet wiadomość o istnieniu internetu. Za to cytaty z katechizmu zespoliły się z ich neuronami lub Gdyby Ewangelie pisały dzieci z przedszkola, prawdopodobnie brzmiałyby jak kazania biskupa Antoniego Długosza, człowieka orkiestry – dosłownie, bo śpiewa, tańczy, klaszcze, a to wszystko w rytmie „Pana Jezuska”, który według niego chodzi z nami na wesele, mieszka w kredensie i odkurza sumienia w konfesjonale jak zelmer. Ten ciaćkający się biskup znany jest głównie z programu „Ziarno”, czyli katolickiej wersji „Teletubisiów” z ambicją ewangelizacji. Czytając tego rodzaju wypowiedzi, których w tej niewielkich rozmiarów książce jest multum, czułem się jakbym miał przed sobą kompilację boomerskich postów z fejsa napisanych z myślą przede wszystkim o gimbazie, która w komentarzach będzie się podniecać, jak to Nowak „dojebał prawdę” lub „wyjaśnił klechę”.
Być może wina leży po mojej stronie, bo zwyczajnie spodziewałem się po autorze i wydawnictwie czegoś innego. Oczywiście wszystko jest kwestią smaku. We mnie pozostał jedynie niesmak.
W ostatnim czasie pojawia się wiele publikacji krytykujących działania hierarchów Kościoła katolickiego. Wbrew temu, co uważa wielu obrońców obecnego status quo w Kościele, ta krytyka wynika z troski, a nie chęci dokopania duchownym. Artur Nowak należy do największych krytyków polskiego duchowieństwa. Od lat, z determinacją dziennikarza śledczego, dokumentuje nieprawidłowości, które Kościół w Polsce wolałby skrywać. Wraz z profesorem Stanisławem Obirkiem jest autorem bestsellerowych reportaży, takich jak „Babilon”, „Gomora” czy „Gehenna”.
„Kuria” stanowi zwieńczenie jego autorskiej trylogii. Najpierw była „Plebania” – podróż po zapleczach parafii, gdzie życie toczy się w rytmie mszy i nieślubnych dzieci. W „Zakrystii” zabrzęczały pieniądze – przekręty i miliardy znikające bez śladu. „Kuria” to jednak inna skala. To sam szczyt góry lodowej.
O czym jest „Kuria”?
Artur Nowak zabiera nas w podróż po diecezjach, gdzie biskupi nie mieszkają – oni rezydują. To świat doradców medialnych, włoskich sekretarzy i prywatnych wersji Watykanu z rokokowymi bramami, osobistymi ogrodnikami i sztabem służby dbającej o luksusowe życie, jakiego zwykli księża mogą tylko pozazdrościć.
To rzetelny portret systemu, w którym awans promuje lojalność ponad przyzwoitość, a Ewangelia jest co najwyżej dekoracją na ścianie. Nowak pokazuje, że żadna z kurii nie jest wolna od tego typu bizantyjskiego biskupstwa. Zachowanie purpuratów krytykują nie tylko wierni, ale i księża, których marzenia o Kościele ubogim zostały zmiażdżone przez szczelny system korporacyjny.
Moje wrażenia – Marmury i sumienie
Sięgnąłem po tę książkę z mieszanymi uczuciami. Po „Plebanii” i „Zakrystii” wydawało mi się, że jestem już odporny na szok. Myliłem się. W tej części odkrywamy przerażającą prawdę: im wyżej w hierarchii, tym dalej od kogokolwiek, kto mógłby powiedzieć „stop”.
Styl Nowaka jest bezpośredni, miejscami zjadliwy. Chłodna obserwacja okraszona suchą, gorzką ironią boli bardziej niż otwarta złość. Opisy homiletycznych „fajerwerków” hierarchów, przy których – jak pisze – nawet archanioł Gabriel zrobiłby facepalm, idealnie oddają klimat tej lektury.
Podsumowanie
Nowak na 216 stronach nie daje odpowiedzi, daje fakty. Czyta się je jednym tchem, a potem zostaje się z pytaniem: czy cokolwiek się zmieni? W XXI wieku Kościół w Polsce traci wiernych w rekordowym tempie, seminaria świecą pustkami, a młode pokolenia odchodzą masowo.
Często zastanawiam się, co musiałoby się wydarzyć, żeby hierarchowie dostrzegli potrzebę reformy, ale wtedy przypomina mi się cyniczny cytat z komunistycznego rzecznika prasowego okresu PRL, Jerzego Urbana, że „Rząd się sam wyżywi”. Mimo że Urban pochodził z drugiej strony barykady, myślę, że niejedna ekscelencja ma te słowa głęboko w sercu, wierząc, że „Kuria się sama wyżywi”.