Beter leven zonder vrije wil: Een filosofie van loslaten: voor een leven zonder (zelf)schuld

by Farah Focquaert

De vrije wil is een illusie. Al onze daden, gedachten, gedragingen zijn gedetermineerd door een combinatie van nature en nurture. Maar als dat zo is, wat betekent dat dan? Zijn mensen dan niet meer moreel verantwoordelijk voor wat ze doen? Kunnen we mensen dan nog wel bestraffen of terechtwijzen? En bestaat er dan ook geen verdienstelijk gedrag meer, geen reden voor erkenning of bewondering? Of moeten we vrije wil dan gebruiken als een nuttige fictionaliteit?

De auteur is elk geval het leven is beter zonder vrije wil. Het noopt ons om ons leven (de opvoeding van onze kinderen, het omgaan met je partner, het inrichten van een samenleving) zo te organiseren dat ons gedrag er positief door wordt beïnvloed.

Genres: Philosophy

259 pages, Kindle Edition

Published November 25, 2025

Reviews

[Arne]

Geeft wat theoretisch onderbouwd vlees aan mijn reeds lange vermoeden van een gedetermineerd universum en/of een gedtermineerde wereld - en dus het niet bestaan van de 'vrije wil'.

Tegelijk is het boek nogal gefocuust op de gevolgen hiervan voor het individu en voor moraliteit (wat uiteindelijk niet mag verbazen nu ik de titel nog eens lees) en de noodzakelijke(?) fictie van vrije wil voor het functioneren van de mens en de samenleving.

Wat dit boek niet is, maar waar ik misschien eigenlijk op zoek naar ben, is hoe we dit gedetermineerd zijn nu kunnen verhouden tot geschiedschrijving en andere sociale wetenschappen die vaak de keuzevrijheid van de mens en de onbepaaldheid van de geschiedenis als centraal uitgangspunt hebben.

[Fons Van]

Dit boek zou verplichte lectuur moeten zijn voor politici, neo-liberalen, rechters en facebookcommentators op HLN. Aan al de rest kan ik het warm aanbevelen.

Het vrije wil debat wordt op een begrijpelijke maar terzelfdertijd diepgaande manier gebracht. Ik was eerder sceptisch tegen de idee dat morele verantwoordelijkheid gepaard zou kunnen gaan in een wereld zonder vrije wil, maar Farah heeft me van het tegendeel bewijst. Waarom dat zo is ga ik hier niet neerpennen want als je de argumenten wil weten moet je maar het boek lezen :))

Belangrijk is ook om te weten dat het boek veel verder gaat dan een metafysische discussie of we nu vrije wil hebben of niet. Er wordt ook gefocust op de morele consequenties in een wereld zonder vrije wil. Die zijn enorm want talloze praktijken in onze wereld gaan uit van het idee van vrije wil; bv. ons gerechtelijk systeem (een dader is strafbaar en schuldig voor de feiten als hij/zij/hun wilsbekwaam is), kapitalisme (je bent vrij om te doen wat je wilt), migratiebeleid (slechte migranten zijn diegenen die met hun vrije wil misbruik maken van onze sociale zekerheid) enzovoort. Kort samengevat zorgt dit voor een heel nieuwe kijk op moraal waarin de focus niet meer moet liggen op schuld en verwijt.

Daarnaast sijpelt de idee van vrije wil door in ons dagdagelijkse leven. Dit kan leiden tot heel wat persoonlijke verwijten in je handelen of zelfs resulteren tot een vorm van zelfhaat (want de fouten die je maakt zijn je eigen schuld). Afstappen van vrije wil zorgt ervoor dat je accepteert hoe de dingen verlopen en beseft dat je ze niet kon verandere. De subtitel: "Een filosofie van loslaten: voor een leven zonder zelfschuld" vat mooi het boek samen. Leven zonder vrije wil hoeft geen enge gedachte te zijn, maar het kan ons juist helpen om vol goede moed in het leven te staan. Naast een portie filosofie (wat boeiend is) was dit misschien het beste zelfhulpboek dat ik mezelf kon wensen.

Dit boek was een aangename verrassing voor mij. Farah Foquart toont dat ze naast een sympathieke vrouw (want dit kon ik afleiden uit haar lessen) ook een belangrijke en noodzakelijke stem is in de filosofie.

[Marcel Dams]

Meer dan een maand over gedaan is ... een teken dat ... ik dat nog eens zal moeten herlezen en dat heeft niks met de inhoud/schrijfstijl of zo te maken, maar met de zwaarte en toch ook het belang van het onderwerp. De vele doordachte en op het eerste zicht toch consistente standpunten van andere auteurs/filosofen/wetenschappers worden naast elkaar gezet met (een overdaad? aan) argumenten en uitgevoerde onderzoeken. Alhoewel de conclusie "beter leven zonder vrije wil" mij zeker wel aanstaat, vooral wat betreft de mogelijke gevolgen i.v.m. schuld, schaamte, maar ook trots, bij zowel misdaden als mooie prestaties, blijf ik onzeker over de wetenschappelijk of filosofisch argumentatie ervan. Het afwijzen van de fictie "vrije wil", maar toch het geloof in een andere fictie nl. verantwoordelijkheid, en dat vooral naar toekomstig gedrag, is misschien wel "nodig" maar voor mij zelf moeilijk te vatten/beargumenteren. Dat het juridisch (straf)systeem moet veranderen/aangepast worden op basis van de bevindingen van dit boek, lijkt me dan weer vanzelfsprekend, maar zal helaas niet zomaar kunnen met onze (huidige) populistische politieke leiders en hun "op wraak beluste" kiezers.

[Wim Van Den Bossche]

Een interessante invalshoek ook al blijft het zeer moeilijk om uit te gaan van een volledig gedetermineerde wereld. Desalniettemin voegt de auteur een aantal inzichten bij aan de discussie die van onze wereld een betere wereld kunnen maken: Een grotere focus op remediëring dan op schuld, een verantwoordelijkheid voor ‘toekomstig’ gedrag, focus op preventie ipv schuld, … zijn maar enkele voorbeelden. Ze noemt zichzelf een scepticus van de vrije wil. Denk dat ik zelf een scepticus van het harde determinisme ben. Waarmee ik bedoel dat ik eraan twijfel maar niet zeker ben. De positie van Peter Strawson die wordt toegelicht in het werk inzake de reactieve attitudes is ook best wel boeiend m.n. het feit dat een plaats moet worden gegeven aan woede, verontwaardiging, waardering, … Lijkt me moeilijk om dit helemaal op te geven. Kortom een verrijkend boek dat aanzet tot nadenken. Wat kan een filosoof meer willen bereiken …

[Ellen De]

Boeiend boek.