Hemellichamen aan de uiterste rand van de wereld

by Jón Kalman Stefánsson

IJsland, 1615. Hoewel Brúnisandur aan de rand van de wereld ligt, waaien er internationale winden die een nieuwe wereldvisie, ideeën en boeken met zich meebrengen. Ook Engelse vissersschepen, Spaanse walvisvaarders en decreten
van de koning in Kopenhagen bereiken het eiland.
Priester Pétur schrijft een aanklacht om zijn woede te uiten over de gebeurtenissen die de fundamenten van zijn bestaan en dat van zijn dierbaren hebben weggeslagen. Zes jaar eerder leden drie Engelse doggers schipbreuk op IJsland
en probeerden de inwoners hen tevergeefs te redden. Nu, na nog een schipbreuk van drie Spaanse schepen, is men echter van plan alle opvarenden te doden. Hoe weinig is ervoor nodig om mensen in beesten te veranderen?

Genres: Historical Fiction, Fiction, Philosophy

416 pages, Hardcover

First published November 1, 2024

About the author

Jón Kalman Stefánsson (born 17 December 1963) is an Icelandic author. Jón moved to Keflavík when he was 12 and returned to Reykjavík in 1986 with his high school diploma. From 1975–1982 he spent a good deal of his time in West Iceland, where he did various jobs: worked in a slaughterhouse, in the fishing industry, doing masonry and for one summer as a police officer at Keflavík International Airport. Jón Kalman studied literature at the University of Iceland from 1986 until 1991 but did not finish his degree. He taught literature at two high schools for a period of time and wrote articles and criticism for Morgunblaðið newspaper for a number of years. Jón lived in Copenhagen from 1992–1995, reading, washing floors and counting buses. He worked as a librarian at the Mosfellsbær Library near Reykjavík until the year 2000. Since then he has been a full-time writer.

His first published work, the poetry collection, Með byssuleyfi á eilífðina, came out in 1988. He has published two other collections of poetry and a number of novels. His novel Sumarljós, og svo kemur nóttin (Summer Light, and Then Comes the Night) won The Icelandic Literature Prize in 2005. Three of his books have also been nominated for The Nordic Council's Literature Prize.

He was the recipient of the Per Olov Enquists Prize for 2011, awarded at the book fair in Gautaborg in September 2011.

Reviews

[Chris · Rating 4 out of 5]

Jón Kalman Stefánsson stelt nooit teleur. Integendeel. Hij tilt je als lezer op met zijn poëtische taal vol bedwelmende zinnen die je in een unieke leesroes brengen en op die manier op indrukwekkende wijze verwondering en bewondering afdwingen. Als een IJslands landschap, zeg maar. Of als de eerste platen van Sigur Rós.

Toch is zijn stijl niet voor iedereen weggelegd, zo merkte ik. Mijn twee zussen bijvoorbeeld, die kort na elkaar jarig zijn en graag, maar doorgaans meer toegankelijkere romans lezen, geef ik elk jaar een boek van dezelfde auteur cadeau die net iets buiten hun leescomfortzone valt. Altijd een spannende inschattingsoefening. Met Elif Shafak en Elena Ferrante wist ik hun literatuurradius succesvol uit te breiden, maar op Jón Kalman Stefánsson beten ze allebei hun tanden stuk.

Sinds dat cadeau had ik geen boek meer gelezen van deze IJslandse Nobelprijskandidaat, dus ik hoopte hier te achterhalen waar mijn zussen op afknapten. Helaas is me dat niet gelukt. Zelfs nu hij weer eens een historische roman heeft geschreven, vanuit een ik-persoon die zowel dominee, vertaler als intellectueel is, namen zijn meanderend prevelende prachtzinnen me van bij de eerste bladzijden op sleeptouw en naarmate ik vorderde opende zich ook het uitgekiende landschap van zijn compositie.

Ja, hij werkt, zoals hij wel vaker doet, met een overvloed aan personages wiens IJslandse namen niet makkelijk te onthouden en te onderscheiden zijn, maar achteraan zit dan ook, net als bij Ferrante's 'Geniale Vriendin'-reeks, een gestructureerd overzicht. De grote levensthema's en de gelijkenissen met onze hedendaagse wereldorde baden helder in poëtische en toegankelijke warmwaterbronnen en daarbovenop is het, net als zijn Hemel en hel / Het verdriet van de engelen / Het hart van de mens-trilogie, zo'n boek dat je moeilijk opzij kan leggen omdat je nieuwsgierigheid tot de laatste bladzijde geprikkeld blijft.

Kortom: alweer een vintage Stefánsson (misschien zelfs een van zijn beste, dus 4,5*) die me overhaalde om de komende jaren ook de twee vertalingen die ik nog niet van hem gelezen heb in te halen, met name: Een en ander over reuzenpijnbomen en de tijd en Yellow Submarine.

[Sini · Rating 4 out of 5]

Ik ben een idolate fan van de IJslandse schrijver Jón Kalman Stefánsson (1963). Want ik hou van zijn prachtige en enorm poëtische stijl, van zijn caleidoscopische en in fraaie terzijdes verdwalende wijze van vertellen, van zijn geweldig geformuleerde desillusies, en van zijn niet minder geweldig geformuleerde passie voor het leven. Elk leven is bij Stefánsson getekend door desillusie, verval, de dood, en door bodemloze wanhoop over dat alles. Precies die wanhoop echter versterkt ook het snakkende verlangen naar ultieme poëtische schoonheid en diepgravende kennis, het bijna ondraaglijk schroeiende verlangen naar liefde, de bijna verterende vreugde om in leven te zijn.

Stefánsson schrijft kortom in al zijn boeken over Grote Gevoelens, over vreugden en verdrietigheden die vele malen heftiger zijn dan wat je in veel andere boeken meemaakt. En die elkaar bovendien tot in het stratosferische versterken, want elk verdriet is het intense afscheid van een al even intense vreugde, en elke vreugde wordt nog intenser door het besef van het onherroepelijk naderende intense verdriet. Elk personage bij Stefánsson is bovendien hopeloos alleen in de peilloze leegte en de diepe duisternis van het volkomen zinloze universum. Elk personage wordt dan ook verscheurd door bodemloze wanhoop. Maar elk personage geniet tegelijk ook des te intenser van de korte felle schitteringen van zijn leven en van de korte momenten van ultiem en netvliesscheurend prachtig licht. En de lezer geniet met volle teugen mee. Vooral als hij Stefánssons magistrale trilogie leest ("Hemel en hel", "Het verdriet van de engelen" en "Het hart van de mens") of zijn formidabele roman "Jouw afwezigheid is duisternis". Maar Stefánssons andere romans hebben eveneens veel te bieden. Wat mede de verdienste is van zijn vaste vertaler Marcel Otten.

Al het bovenstaande geldt ook voor "Hemellichamen aan de uiterste rand van de wereld", Stefánssons nieuwste roman. Daarin neemt Stefánsson voor het eerst een historische gebeurtenis in IJsland bij de kop: het redeloze, brute en onbegrijpelijke bloedbad dat de doorgaans vrij vreedzame IJslandse pachters, beïnvloed als zij waren door een tsunami aan misleidende informatie en propaganda, in 1615 aanrichtten onder een weerloze groep gestrande Spaanse walvisvaarders. Zonder meer een zwarte bladzij, waar in IJsland niet veel over gesproken wordt. En ook helaas maar al te actueel. Want ook nu is redeloos xenofobisch geweld tegen buitenlanders een reëel probleem. Net als racistische desinformatie die aanzet tot vreemdelingenhaat.

"Hemellichamen aan de uiterste rand van de wereld" is echter geen woke pamflet dat tot waakzaamheid oproept, maar een 424 pagina’s lange brief van predikant Pétur aan zijn dochter. Maar dan wel een brief vol met afdwalingen en zijpaden, die daardoor eerder een lappendeken van verknoopte en over elkaar heen buitelende verhalen is dan een conventionele brief. En die vele malen complexer, meerduidiger en rijker is dan een pamflet. Want predikant en ik-figuur Pétur is een bijzonder wispelturig en meerduidig mens, die voortdurend worstelt met de raadsels van zijn complexe ik en met de niet minder complexe raadsels van de hele wereld. Elke zwart- wit tegenstelling is voor hem juist een baaierd van tinten grijs en van enerzijdsen en anderzijdsen. Veel mensen beseffen volgens hem niet “dat de waarheid zowel complex als tegenstrijdig kan zijn, en nergens voor de hand liggend, nergens makkelijk leesbaar en waarschijnlijk nergens helemaal compleet”. Daarom zegt Pétur: “Het leven heeft de vorm van een zeester, staat ergens geschreven, en wijst daarom alle kanten op”.

De brief van Pétur is net een zeester die alle kanten op wijst. Want hij staat vol met verhalen die elkaar en zichzelf tegenspreken of corrigeren en nooit helemaal compleet zijn. Maar daardoor doet die brief wel recht aan de complexiteit van het bestaan. En voor die complexiteit maakt predikant Pétur zich breed. Door zich te verzetten tegen de al te versimpelende verhalen die door machthebbers worden verteld over het brute bloedbad met de Spanjaarden. En door steeds nieuwe vragen te stellen over wat er bij dat bloedbad écht is gebeurd, zonder genoegen te nemen met versimpelende of al te eenduidige antwoorden. Bovendien stelt hij voortdurend nieuwe en tot op het bot doorvragende vragen over zijn eigen rol en positie. Zowel voor, tijdens als na dat bloedbad. Geen wonder dat zijn brief alle kanten op gaat. Want hij is voortdurend in onderzoekend gesprek met zichzelf, en ontdekt steeds nieuwe aspecten die aandacht verdienen. Péturs brief is dus een oneindige zoektocht, waarin zijn blik op zichzelf en de wereld continu wordt bijgesteld. En waarin het over veel meer gaat dan ‘alleen’ dat bloedbad.

Van belang in die zoektocht is dat predikant Pétur niet alleen een – twijfelende- gelovige is, maar daarnaast ook een zeer belezen wetenschapper. Daardoor weet hij maar al te goed dat hij leeft “in een tijd waarin niets meer stil lijkt te staan en waarin de kennis van gisteren in het licht van morgen tot stof vergaat”. Want in de 16e eeuw werden Bijbelse zekerheden totaal ondermijnd door de kennisdoorbraken van Copernicus, Galilei en Kepler. En het Copernicaanse inzicht dat de aarde geen door God bepaald vast centraal punt in het heelal innam schokte nog steeds na. Niet voor niets noemt Pétur Copernicus’ hoofdwerk “een boek dat de pijlers waarop de Heer de aarde heeft verankerd aan stukken hakt en haar als willekeurige brok steen met ons erop de duisternis in smijt”. En bij eigen onverklaarbaar gedrag zegt hij: “Ik kon dat omdat de wereld uit haar voegen was en niet meer bijeen was te houden – de natuurwetten hielden niet langer stand, de duivel ging tekeer en God was ver weg”.

Toch blijft Pétur gretig dorsten naar nieuwe kennis en perspectieven. Ook is hij vol enthousiasme over “de fantastische telescoop [van Galilei] die dezelfde eigenschappen lijkt te hebben als die van een bril en alles vergroot waar het op gericht wordt. Met andere woorden, het is een soort bril die we kunnen gebruiken om het ontzagwekkende perkament van de Heer, het hemelgewelf, te lezen”. Minstens zo enthousiast is hij over “de briljante Kepler” die “er waarschijnlijk in [is] geslaagd de planeet Mars te vangen met zijn rekenkunde, door zijn bewegingen precies uit te rekenen zodat we nu perfect weten hoe hij door het universum raast. Mars is met andere woorden in getallen gevangen en kan er niet aan ontsnappen, hij gehoorzaamt er volledig aan”. Pétur overweegt zelfs om Kepler per brief te vragen “om het pad van mijn onbeduidende leven te berekenen en het vast te leggen op net zo’n spoor als de baan van Mars in het universum”.

Maar: “Getallen begrijpen misschien planeten […] en ze kunnen er van alles mee doen, maar mensen zijn een heel ander geval en totaal onberekenbaar. Bij mensen hebben getallen geen nut, alleen woorden”. De wereld blijft dus volgens Pétur uit haar voegen hangen, en blijft onbegrijpelijk raadselachtig, ondanks alle nieuwe kennis die de wetenschap ons brengt.

Niettemin blijft Pétur vurig verlangen naar die nieuwe kennis. Bovendien is hij schrijver en dichter. Met aanstekelijke liefde voor de IJslandse poëzie, die hij vaak citeert en op dichterlijke wijze bezingt. Ook reflecteert hij op inspirerende wijze over de aard en waarde van zijn eigen schrijven: “Mijn liefje, zijn deze geschriften van mij misschien het lied van mijn hart, het innerlijk gesprek dat nooit wordt gehoord, is schrijven hetzelfde als je hart openen, het in een lied veranderen, zowel donker als licht, zowel mooi als onaangenaam? Ik weet het niet. Maar ik weet dat de woorden in ons hart in het beste geval een zwakke weerspiegeling zijn van het woord van de Heer en die woorden bestonden lang vóór alle engelen, alle schepsels, ja, vóór de wereld zelf. We schrijven en schrijven om dichter bij de woorden te komen, we schrijven en we schrijven en rekken ons misschien te ver uit in een poging om daar te komen waar alleen God is, om dichter bij de eerste woorden te komen, de woorden die bestonden vóór het begin van de wereld en die misschien de schepping zelf zijn – en toch zal niemand daar komen, want alleen God is bij de bron van de zee gekomen, heeft de wortels van de bergen gezien, hij heeft ervaren hoe de winden zijn ontstaan, voor hem gaat de poort van de dood open en hij veegt de tijd van zich af als elk ander stofje”.

Ook dichters krijgen de ontwrichte wereld dus niet weer in haar voegen. Maar ze kunnen het wel proberen. Ze kunnen de woorden van de Heer weliswaar nooit weerspiegelen, maar kunnen de al te menselijke woorden wel maximaal uitrekken om die weerspiegeling enigszins te benaderen. Dat is vermoedelijk waarom Pétur schrijft en schrijft en schrijft. En misschien zegt zijn metgezellin Dóróthea daarom: “Wat jij schrijft […] ligt halverwege de mens en de Heer. Het reikt verder dan het leven, komt verder in de duisternis van de dood dan wat ook, zonder verloren te gaan. Daarom moet je doorgaan”.

Pétur gaat inderdaad door. Hij poogt soms de woorden zelfs nog voorbij te streven: “Ik begon te zingen omdat muziek het overneemt waar woorden ons in de steek laten, waar woorden ophouden en niet verder gaan”. En zijn vriend Bjarni, gruwelijk aangevreten door ongeneeslijke lepra en hopeloos ten dode opgeschreven, boekt dankzij zijn zangkunst toch korte overwinningen op zijn ziekte en nakende dood. Want: “Niet veel mensen hebben een mooiere stem dan Bjarni en zijn beide broers vergezelden hem vaak en het was honing voor het oor om hen samen gedichten te horen voordragen. Hun samenzang was wonderschoon en Bjarni’s hoge stem was als een zilveren draad op weg naar de hemel”. En later: “We zongen en Bjarni glimlachte zo schoon dat hij haast weer jong werd, bijna mooi weer, ondanks dat zijn bovenlip grotendeels was weggevreten, zijn neus ontbrak en zijn gezicht vol wonden was. En zo stierf hij. Mooi, ondanks de gruwel. Hij stierf met gezang”.

Prachtig, die alle woorden overstijgende schoonheid van Bjarni’s zang. Ontroerend, hoe die schoonheid voor even tegenwicht biedt tegen zijn gruwelijke ziekte en dood. Imponerend, hoe Stefánsson zowel die verschrikkingen als die schoonheid (en het verlangen daarnaar) voor het voetlicht brengt. Niet alleen hier, maar ook elders in deze roman.

Deze nieuwe roman van Stefánsson draait om een bizar bloedbad, dat steeds onbegrijpelijker wordt naarmate de roman er meer over vertelt. Die verbijsterende onbegrijpelijkheid maakt Stefánsson mooi voelbaar. En hij koppelt dat overtuigend aan Péturs verbijstering over de uit haar voegen geraakte wereld en over de vele onbegrijpelijkheden in zijn eigen grillige gemoed. Die verbijstering wordt treffend onderstreept door de veelheid van elkaar tegensprekende verhalen, en door de diverse vertwijfelde en in het duister tastende passages daarin. Maar daarnaast is er veel poëzie en schoonheid, en alle passages zijn meeslepend en poëtisch geschreven. De combinatie van heftige tragiek en passievolle schoonheid tenslotte was weer vintage Stefánsson. Dat hij kortom nog maar vele boeken moge schrijven.

[Melanie Damkjær Møller Hansen · Rating 5 out of 5]

There's a night in every life at the world's ragged hem where constellations do not so much glint as they smoulder, burning tiny hollows into the cosmic integument through which history seeps, a sediment of ages, a residue of all that has been dreamt, suffered, built, razed. This night in a life is Brunasand, a liminal outpost perched upon basaltic desolation, gnawed by the ocean's briny teeth, serenaded and scourged alike by winds that are both lullaby and jeremiad, while its men and women, who are the sum of their trespasses and their penances, their virtues and vices, their wishful claim upon sainthood and their more honest embrace of sin, they walk with their faces canted skywards, seeking augury in the unresponsive heavens, while their feet remain mired in the peat of bog and memory.
It's the early 17th century, the Copernican dislocation (for most here, the word revolution is a scholar's conceit) reverberates not merely through celestial spheres but penetrates the marrow of men and unsettles the mortar of what was thought unalterable, that once held the world's certainties together, so perhaps it's every year the axis around which reality coheres fractures, and nothing is as it ought to be, or as it always has been. Who, in the end, can really tell the difference?

Petur, pastor, epistolographer, metaphysical rag-picker, sits at his table, pen poised above parchment as if to suture the world's order together with sentences. He writes, not to map the darkness with the reassuring lantern of explanation, but to harvest. Harvest from the scattered dross of faith and reason, those ancient adversaries, threatening to founder against the escarpment of certainty, arranging them on the pages to see what pattern, if any, might emerge, wary lest it crumble before the spiralling mind, endlessly returning to the unsolvable.
His flock, a driftwood congregation on the world's frayed shore, listen for revelations not in the pulpits' thunder but in the sound of waves crashing with a vengeance, in ships with hulls swollen by strange and foreign weather, in scrolls and books whose words are galaxies in themselves, in edicts that arrive as if from a planet unvisited by hunger or grief or desire or, more chillingly, the opposite of desire, that pergelid continent of giveuppance, standstillness, spiritusimmota.

Earth is suddenly merely a body among bodies, adrift among fellow wanderers. Spinning, unmoored. Do prayers retain their efficacy when the object of supplication itself could be unmoored as well, lacking the gravity of the absolute? If love is as ancient as the bedrock we once believed unshakeable, does it survive when the laws of gravity are up for renegotiation? What else is not fixed but in perpetual motion? Duty? Truth? In Brunasand, the wind brings these riddles in its teeth, and the snow muffles the call and response between human longing and the divine.

Would I care for the lovesick, God-haunted peregrinations of a pastor if they came from a hand less sure than Stefánsson's? I doubt it. His prose moves like the aurora borealis of his homeland, a phenomenon both scientific and holy, a spectacle as much of mind as of matter. It's a curtain of light drawn between the known and the possible, the miraculous and the mundane, his prose. The oracular can emerge from a homiletic sermon, yes, but also from the most ordinary gestures, a conversation conducted in glances between two for whom questions linger at the threshold of speech, an admonition against self-pity from one upon whom wisdom has left its watermark, laughter released like birds startled from underbrush, a loaded silence plaited into the keening of the wind, a dog's tail thumping in wordless devotion, a memory surfacing like a long-lost poem.
As ice gives way to the corybantic force of spring rivers, so do his sentences yield their solidity, flowing towards revelations made powerful not by novelty, but by their capacity to render the ordinary with such ornate clarity that its overlooked beauty becomes suddenly and arrestingly apparent. Each page is a shorefront, strewn with the jetsam of belief and moribund certainties, but also with the nacreous shells of something just as old as our hunger for certainty: possibility. We live in this cyclical apprenticeship to uncertainty, and like the inhabitants of Brunasand, we learn again and again that curiosity, that the untameable inner voice, that thoughts and questions arrive like stray animals, not all welcome, but all hungry, and more insistent than any doctrine (or king's decree).

Yet again, Stefánsson reminds us that love is both shelter and the wind that strips us to bone and nerve, that the past is both behind us and within us, an icy current running beneath the surface of the present moment, and that the pen, though denied the blunt force of the sword, is, in fact, mightier, for its wounds are not fatal but eternal, and its ink stains history with questions that outlast any act of violence, ensuring that the conversation continues, where the sword imposes only silence, declaring the end.
Reading this is, as always with Stefánsson, to find that in the midst of all that unravelling, and everything is always unravelling (history, memory, purpose, faith, values, identity), is a strange and luminous peace, the peace of knowing that every edge is also a starting point, that every exile is a form of arrival, and that the stars, itinerant though they may be, persist in their shining. To be undone is not necessarily to be destroyed, and if it is, destruction's not necessarily synonymous with the finality of death. And who among us doesn't occasionally require such a reminder?

[Buchbesprechung · Rating 5 out of 5]

REZENSION – Bereits seit 25 Jahren kennt man auch in Deutschland den isländischen Schriftsteller Jón Kalman Stefánsson (62), der damals mit „Himmel und Hölle“, dem ersten Band einer Romantrilogie, seinen internationalen Durchbruch schaffte. Im Jahr 2018 gehörte er zu den Finalisten für den – wegen kurzfristiger Absage des originalen Nobelpreises – ersatzweise geschaffenen Alternativen Literaturnobelpreis. Mit seinem nun im April beim Piper Verlag veröffentlichten Roman „Himmelskörper am Rande der Welt“, mit dem Stefánsson zu Recht für den im Herbst zu vergebenden Preis des Nordischen Rates nominiert ist, verteidigt er erfolgreich seinen Ruf als „einer der bedeutendsten Autoren seines Landes“.
Sein neuer Roman, der vor über 400 Jahren im fiktiven isländischen Dorf Brunasund „am Rande der Welt“ spielt, ist ein episches und berührendes Drama um Machtmissbrauch, Mord und Betrug: In seinem kleinen Pfarrhaus schreibt der lutherisch-reformierte Pfarrer Pétur im Jahr 1615 einen langen Brief an seine Tochter über grausame Geschehnisse, die gerade seine Gemeinde aufwühlen. Es ist eine literarische Verarbeitung historischer Ereignisse, theologischer Überlegungen und philosophischer Reflexionen, die beim Lesen Konzentration abverlangt und zum Nachdenken anregt.
Der an der Universität Kopenhagen ausgebildete, durch das Studium wissenschaftlicher Schriften weltoffene Geistliche, intellektuell seinen noch in überlieferten Mythen verhafteten Dorfbewohnern weit voraus, schreibt vom brutalen Mord an 30 spanischen, in den Westfjorden Islands gestrandeten Walfängern. Sie wurden von Péturs eigenen Gemeindemitgliedern gemeuchelt, die durch Lügen und Verleumdungen zur Tat angestachelt oder durch Machtmissbrauch der Herrschenden zur Mittäterschaft gezwungen worden waren. Wie können gutherzige, gewöhnliche Menschen nur so barbarisch handeln, fragt sich Pfarrer Pétur – eine Frage, die auch in heutiger Zeit angesichts mancher TV-Meldungen oder Kriegsgeschehen aktuell ist. Im Schreiben ringt der Pfarrer mit seinem christlichen Glauben und muss sich entscheiden, ob auch er gefahrlos der herrschenden Macht dienen oder als Geistlicher besser die Wahrheit über das Geschehene offenbaren soll, wodurch er allerdings jene Dorfbewohner verrät, für die er doch als Gemeindepfarrer verantwortlich ist.
Jón Kalman Stefánsson schildert das urwüchsige Island in einer Zeit des Umbruchs, in der neue wissenschaftliche Erkenntnisse – allen voran die Arbeiten von Kepler, Kopernikus und Galilei – den alten christlichen Glauben und das mittelalterliche Weltbild der Kirche ins Wanken bringen: Die Erde ist doch nicht der Mittelpunkt des Universums! Doch wer diese neuen Theorien vertritt, kann in Lebensgefahr – auch Petúr, der sich, selbst akademisch geschult, für umfassende Bildung einsetzt: „..., dass es notwendig sei, Werke auf Latein abzufassen, die den Ruhm Islands so weit verbreiten und von der großen Bedeutung unserer Sprache und unseres Erbes kündigen, damit gebildete Menschen im Ausland sie lesen und begreifen können, dass hier keine Barbaren und Verrückte, Trolle und Analphabeten leben, wie manche annehmen und wie schreckliche Bücher von Ausländern über unser Land mit Übertreibungen und Lügen ausmalen und verbreiten.“
Doch so historisch uns Stefánssons Roman „Himmelskörper am Rande der Welt“ mit seinen ausführlichen Lebens- und Landschaftsbeschreibungen aus damaliger Zeit auf den ersten Blick erscheinen mag, gleicht er in seinen Aussagen doch einer zeitlosen Parabel. Denn im Roman geht es um allzeit gültige Werte wie Liebe, Menschlichkeit, Verantwortung und Wahrhaftigkeit. „Und was wird aus uns ohne die Wahrheit?“, fragt Pétur. „Wenn sie und die Gerechtigkeit verdreht und verfälscht werden, aus schlechtem Wetter gutes, aus Gewalt eine Heldentat, aus Falsch Recht, aus Lüge Wahrheit gemacht wird?“ Doch die Wahrheit muss letztlich siegen, denn „Schweigen und Vergessen, unsere Gedankenlosigkeit und Apathie arbeiten ewig den Gewalttätern aller Zeiten zu". Schweigen macht mitschuldig – eine Erkenntnis, die auch heute gilt.
Fehlende Bildung schafft Unselbstständigkeit und Abhängigkeit und macht es Populisten leicht, Massen gezielt zu manipulieren, wie es im hier geschilderten Fall des Mordes an 30 spanischen Walfängern im Jahr 1615 der Fall war oder noch heute bei ausländerfeindlichen Überfällen festzustellen ist: „Nicht selten sind wir versucht, anderen das Allerschlimmste zuzutrauen, besonders denen, die wir kaum kennen, und erst recht, wenn sie überdies noch eine fremde Sprache sprechen. Es scheint dann leichter, solche Schlüsse zu ziehen.“
Der Roman „Himmelskörper am Rande der Welt“ überzeugt als historische Erzählung mit fast meditativer Wirkung, vor allem aber durch philosophische und psychologische Tiefe sowie eine wunderbar poetische Sprache, die sich stilistisch dem 17. Jahrhundert anzupassen versucht. Dies auch in der deutschen Fassung nachempfinden zu können, ist zweifellos ein Verdienst des landeskundigen Übersetzers Karl-Ludwig Wetzig, der nicht nur in Reykjavík Germanistik und Skandinavistik gelehrt hat, sondern uns durch seine Erfahrung in der Übertragung mittelalterlicher Island-Sagen sprachlich und atmosphärisch in die Situation des Landes um 1615 zu versetzen vermag.

[Erik Vesterhus Rasmussen · Rating 5 out of 5]

5 i 2026:
Jeg synes denne forfatteren er helt rå. Jeg elsker det rike språket og historiene han forteller. Jeg kan ikke islandsk, men denne må være helt fantastisk oversatt.
Litt morsomt, for dagen etter jeg leste den ferdig ble boka nominert til Nordisk råds litteraturpris. Fortjent!

[Søren Grauslund · Rating 3.5 out of 5]

Det er noget af en mursten og handlingen bevæger sig meget langsomt fremad.

Et meget anvendt sprogligt redskab er at gentage sætningerne igen og igen med blot en lille tilføjelse eller ændring. Det giver en lidt rullende og meget rolig rytme i teksten. Men det går også meget langsomt. Fordi det hele tiden bliver gentaget. Igen.

Man får selvfølgelig masseret historien, miljøet, tankeuniverset godt og grundigt ind under huden, så det bliver helt nostalgisk at tænke på bogen bagefter.

For mit vedkommende synes jeg ikke helt, at det var anstrengelsen værd. Men jeg ved, at der er andre, der synes den er fantastisk.

[Cecilie Andreassen · Rating 3 out of 5]

I feel like Stefansson language has turned somewhat more pretensions than some of his previous books.
This historic novel presents a creative and quite beautiful perspective on the historic events from island through the priests eyes. But he feels a bit too righteous while still quite explicitly trying to be humble - and him trying to makes him more righteous and makes me feel less sympathy form him. Show don’t tell. I’m not convinced of this man. I miss seeing more of his true vulnerability, not only his weaknesses.

[Ingibjörg · Rating 4 out of 5]

4 og hálf stjarna. Frábær bók, en tek hálfa stjörnu af fullri stjörnugjöf vegna furðulegra og óraunsannra lýsinga á staðháttum á Ströndum.

[Ottej]

Bogen er ligesom et Picasso-maleri: fragmenteret, med et farvestrålende sprog og en usædvanlig dybde. Den er mere i stil med digtning end traditionelle romaner og har den samme kærlighed til naturen, som man finder hos Robert Frost. Kulden fra Grønland løber én koldt ned ad nakken gennem genfortællingen om den legendariske kamp mod de ondskabsfulde spaniere, og om hvordan sysselmand Ari tappert besejrede dem. Eller gjorde han? For hvad er sandheden værd på verdens yderste rand?

Det er det spørgsmål, Petur stiller sig selv i sit uendeligt lange brev til sin ukendte datter. Kan man virkelig indfange et helt liv, alle sine tanker og hele sin personlighed i et brev til en beslægtet fremmed? Det forsøger han, med Guds vejledning, som han dog sjældent følger. Havde det ikke været for hans svage vilje og manglende evne til at modstå de mange fristelser omkring sig, kunne han måske være blevet den præst, Ari ønskede: Guds hårde hånd, der straffer synden ud af menneskene. Men Petur er desværre for godhjertet. Han accepterer menneskers fejl og skrøbelighed og kan derfor aldrig blive den ubarmhjertige dommer, Ari ønsker.

At læse bogen er som at vandre gennem Grønlands smukke, hvide og uendelige landskaber, hvor det kan være svært at skelne mellem efterårets visne blade og forårets spirer. Det er en vandring, der virker formålsløs, men netop derfor rejser romanen sine største spørgsmål: Hvilken magt har vi over vores eget liv, når skæbnen og autoriteterne hænger tungt over os? Hvordan kan vi tale sandheden uden at risikere at blive dømt for den?

Sandheden er, at Petur blev sendt ud til verdens yderste rand på grund af kærlighed – eller fejhed, som han selv hellere vil kalde det.

Mit råd til dem, der vil læse denne bog, er at have tungen lige i munden. Romanen behandler tidløse temaer, men den følger ikke en fast eller traditionel struktur. Ligesom et Picasso-maleri består den af fragmenter, der først langsomt samler sig til et hele. Det gør den til en krævende læseoplevelse, men også til en usædvanligt smuk og tankevækkende roman.

[Ásta Melitta · Rating 5 out of 5]

Séra Pétur á Meyjarhóli segir söguna af Spánverjavígunum árið 1615, aðdraganda þeirra og eftirmálum. Hann er vel tengdur inn í valdastétt landsins en hefur orðið ýmislegt á í lífinu. Hann þarf að ákveða hvort hann eigi að segja frá vígunum eins og þau gerðust og eiga á hættu að kalla yfir sig óvild valdamikilla manna.
Fallega skrifuð saga, eins og við er að búast af Jóni Kalman og með hans bestu bókum að mínu mati.

[Valgerður Magnúsdóttir · Rating 5 out of 5]

Jón Kalman hefur einu sinni enn sett saman ótrúlega sögu. Frásagnarmátinn er sérkennilegur, séra Pétur á Meyjarhóli er lengi að komast í gang við að segja frá Baskavígunum. En allt er þarna, aðdragandinn, ástæður, vígin sjálf og eftirleikurinn.

[Katrine · Rating 2 out of 5]

Noe av det mest langtekkelige jeg har lest, og jeg elsker som regel historie! Om det er forfatteren selv eller karakteren presten som har et ekstremt bablebehov vet jeg ikke, men det kombineres med gjentakelser og endeløs omstendighet. Endeløst er det vel teknisk ikke, det er bare at 427 sider med dette føles sånn. De siste 80 sidene blir mer innholdsrikt, endelig, men da har skipet seilet for min del. Presten er også nesten for fremsynt i enkelte saker. Tenkte man virkelig dette midt i Galileo Galileis tid før man så hele historien?: "[...] ja, som truer med å endre måten vi tenker på og hvordan vi ser på denne vår verden. [...] Det er et strev å snu opp ned på verden, og det enkleste er trolig å ikke se i det hele tatt."

Likevel. Noen utdrag jeg festet meg ved:
"Disse soldatene syntes [...] at det var begått dem en stor urett fordi det ikke ventet dem noen vold her, [...] og derfor mistet disse soldatene, etter å ha kjempet seg gjennom vær og vind, tung sjø, blant skremmende uhyrer og vetter i dagesvis, muligheten til å dra rundt og rane, angripe, voldta jenter og kvinner, slik denne samfunnsklassen har for vane, og som biskopens menn nord og sør for heiene, så vel som de viktigste høvdingene, hadde tatt etter her i landet, lenger tilbake enn folk kunne huske. Lenger tilbake enn folk brydde seg om å huske."

"[...] og i august er skråningene sortblå av bær."

"[...] det var som om hun svevet foran ham, han kjente duften av henne, en halvsøt lukt av jord blandet med noe tungt, noe berusende, huden var måneskinn som lyste gjennom mørket, hun kom til ham kun kledd i en skjorte fra en engelsk sjømann som Narfi en høst hadde plukket opp ilanddrevet i fjæra, [...] i den engelske skjorten, under er hun naken. Fager som månen, skremmende som en hærflokk, med himmelens mørke i sitt hår. Når hun beveger seg, opphører alt. Bortsett fra hans lengsel."

"Ja, det er kort, bare et øyeblikk, for vi lever som fluer. Natten faller på, vi forsvinner og har aldri vært til."

"[...] og antagelig avhengig av hvem som forteller historien, hva vedkommende ønsker å tro på, folk ser gjerne det de velger å se eller til og med det de inderlig ønsker å se."

"I natt vart ljoset klart å sjå,
Det ljoset verda venta på!
Men kvifor vil så mange då
I mørkret heller vere?"
Einar Sigurdsson, Vísnabók.

"Holdt slik en stund, men ikke lenge, knapt mer enn tusen år, og hjertet mitt, denne tikkende stjernen i det mørke brystet mitt, sluttet nesten å slå, og mumlet, men hvor går veien herfra, hvordan skal vi leve etter dette?"

"Det er noe som frigjøres i enkelte menn, sa han, når de får muligheten til å drepe."

"Jeg kommer til å savne deg. Jeg kommer til å savne deg så mye at jeg er redd jeg kommer til å få et annet ganglag, at fargen på øynene mine kommer til å endre seg [...]"

[Stian Ødegård · Rating 4 out of 5]

God! Føler historiske romaner er mer sjeldent om dagen, utrolig gøy å lese noen som klarer å sette seg inn i Island rundt år 1600; det middelalderske og norrøne henger fortsatt igjen, men reformasjonen har inntruffet og moderne vitenskap er godt på vei. Mange tråder i lufta. Stefansson makter veldig godt å sette seg inn i den religiøse verdensanskuelsen. Prosaen er kvikk og lystig, det virker alltid som om forfatteren kunne dvelet ennå lenger ved hvaenn han skriver om, verdenen som beskrives virker uutømmelig.

Likevel litt krampaktig: Plot-messig bygger hele boka seg opp mot et blodig slag, og det virker som om Stefanssons mål er å få dette til å være sentralt — det er dette boka _egentlig_ handler om — men det er så mange baller i lufta og digresjoner som går både framover og bakover i tid at dette klimakset egentlig blir ganske uinteressant. Det blir til og med litt uklart når dette klimakset egentlig befinner seg på tidslinja om man ikke følger alt for godt med. Digresjonene er mye morsommere uansett. Er omtrent 100 sider midt i boka der alt handler om dette slaget, og det var de mest kjedelige. Vurderte nesten å legge bort boka. Men alt rundt, til og med slutten av romanen, er svært god.

Om språket: Oversetteren dropper å skrive subjekt _veldig_ mye. Veit ikke om dette er et stilistisk valg som lar seg oversette, altså om subjekt på islandsk rett og slett er mer valgfritt (slik det pleier å være i kasustunge språk) enn på norsk, selvom vi kan gjøre det i en viss grad også. Synes ikke det funker alt for godt, og blir (naturligvis) forvirrende til tider hvem subjektet egentlig er. Lurer også på om språket hadde klinget bedre på nynorsk, da det ligger nærmere islandsk og du til og med kan ta litt høgnorske gloser. Det blir imidlertid kanskje for snevert med tanke på målgruppen...

Litt lei av å lese samtidsromaner nå. Trur det blir litt klassikere før jeg begynner på noe fra nyere tid igjen...

[Brynjar Leó · Rating 4 out of 5]

Stórmerkileg bók, mjög grípandi alveg frá byrjun. Fyrsta bók sem ég les eftir Jón Kalman. Ég bjóst ekki við að vera svona hrifsaður í sálrænt ferðalag af ljóðrænum textanum, en hún gerði það og var ég með alla leið.

Eitt helsta viðfangsefnið sem hún tæklar (útlendingahatur) er mjög tímabært fyrir ástandið í heiminum í dag og leyfði bókin mér að sökkva mér dýpra ofan í allar siðferðislegu hliðarnar á því máli og spegla við sjálfan mig í nútímanum: hvaðan kemur svona orðræða og vilji til illverka, hvernig er sannleikurinn beygður fyrir fólki, hvernig á maður eiginlega að bregðast við þegar réttlæti og sannleikur leiðir af sér sársauka fyrir aðra? Svo margar spurningar!!!

Svo er það allt þetta með Pétur prest sjálfan og hans sársauka í kring um ástir o.s.fv. sem mér fannst mjög gaman að lesa um og sumt gat ég tengt við en þó aðeins upp að vissu marki, hann verður heldur djarfur stundum. Grey grey Pétur á Meyjarhóli, hann má vorkenna sjálfum sér aðeins minna stundum, greyið guðs maður.

Heimur og persónugallerí er annars fyrirtaks og spennandi, hjálpar að hafa persónulista aftast. Fannst líka gaman að kynnast Íslandi á 17. öld þó ég veit ekki hversu nákvæmlega Jón Kalman fylgir heimildum, sumt virðist furðu nútímalegt hjá þeim í sveitinni. En hvað veit ég.

Það er svo galið að það var framið fjöldamorð gegn tilteknum kynþætti á Íslandi og það er sjaldan minnst á það!

Lesin í Fannagili, Teslunni, Heima, Skaftafelli og kláruð í blíðunni úti á svölum.

[Jakob Hannesson · Rating 4 out of 5]

Jón Kalman býr til skáldsögu um baskavígin á Vestfjörðum haustið 1615 og veturinn 1616 þegar Ari í Ögri fór með 60 manns og drap 32 baskneska hvalveiðifangara í Dýrafirði og á Vetrarströnd. Þrjú skip þeirra höfðu brotnað í ofsaveðri. Þetta er mikil harmsaga og illvirki Íslendingana voru mikil undir forystu sýslumannsins, Ara í Ögri. Í bókinni er komið inn á útlendingahatur, illsku og valdníðslu embættismanna ásamt skefjalausri hjarðhegðun almúgans þar sem enginn þorir að bjóða valdsmönnum byrginn nema Jón lærði og Pétur prestur, sögumaður bókarinnar. Í sögunni koma fram helsu merktarmenn samtímans s.s Guðbrandur Þorláksson Hólabiskup og Arnjljótur lærði. Jón Kalman hefur farið í mikla heimildarvinnu og greinilegt er að hann hefur lesið rit Viðars Hreinssonar um Jón lærða, ,,Náttúrur náttúrunnar" Hefur Jón lærði verið rannsóknarblaðamaður þess tíma og ef ekki væri fyrir tilstilli rita hans hefði slátrunin á böskunum ekki verið talið níðingsverk Ara í Ögri og hans manna heldur hetjudáð. Því miður fékk Jón Kalman ekki Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs í ár og tel ég löngu kominn tími á að hann hreppi þau verðlaun.

[Kurt Thybo · Rating 3 out of 5]

Jón Kalman Stefánssons Himmellegemer over verdens yderste rand er nok forfatterens mest ambitiøse roman. Den har en fortælling om videnskab overfor religion. Luther, Kepler og Galilei er de store stjerner i romanen. Hver med sit. Luther med religionen, Kepler med matematikken og planeternes baner og Galilei med den banebrydende kikkert, så man kunne se mange flere stjerner. Fortælleren Petur er præst og oversætter og afskriver ude ved verdens rand. Han er en vellystens mand, der besvangrer gifte koner og sætter sig op mod øvrighedens i form af sysselmanden. Man kan sige, at intet menneskeligt er fjernt fra denne kirkens mand. Om han fortæller sagligt er en anden sag. I forhold til andre af forfatterens romaner blev jeg en smule skuffet over denne. Gentagelser og anråbelser af Gud og Jesus og andre gudelige remser mm overskyggede lidt de voldsomme fortællinger.

[Per · Rating 5 out of 5]

Dette er en gripende bok om en prest som av sin overordnede (biskoper) blir sendt til utkanten av Island. Den handler om kampen mellom sannhet og løgner, om rettferdighet og urett og sannhet og ansvar. Hovedpersonen er en rettskaffen lærd prest, som uten omsvøp vil fortelle hva som skjedde da sysselmannen på Island samlet menn for å drepe spanske fiskere, som etter at båtene deres ble knust, slår seg ned på Island. Han vil fortelle sannheten om drapene fordi han var der. Fra å være en person med omsorg for sine og er kanskje litt feig, blir stri når han vil fortelle sannheten om det skjedde. Da skyver han folk fra. Samtidig er han en person som føler seg ussel og har barn med to kvinner. Han må etter tidens målestokk være en liberal prest som lar «miskunn» styre sin tolkning av Bibelen. Han skriver mye og har mange refleksjoner som livet og den tvetydige sannheten.

[Viola Thomassen · Rating 3 out of 5]

Fuld af kærlighed til den barske natur og tanker fra en følsom, poetisk mand, som man kender det fra Stefánsson. Måske er det bare mig, men sproget virkede en smule mere påduttet og prætentiøst end Stefánsson plejer. Den meget menneskelige, tidsspringende og til tider tenderende til upålidelige fortæller minder mig om Martin A. Hansens Johannes Vig i "Løgneren". Sandø anno Island 1615 anno 2026. Tidsmæssigt er jeg vild med Stefánssons fornyede fokus. Han begynder at bevæge sig mere over mod en decideret historisk roman. Måske bør hans næste værk være en historisk roman om Island og Danmark, spændingerne dér. Den bog ville gøre mig rigtig begejstret

[Thorunn · Rating 5 out of 5]

Meiriháttar góð bók, ein sú allra besta frá Jóni Kalman.
Saga Baskavíganna sögð frá allt öðru sjónarhorni en maður á að venjast. Presturinn Pétur er breiskur og mun "mannlegri" en maður hefur trú á að prestar hafi almennt getað eða mátt vera á sautjándu öld. Enda hefnist honum fyrir.
Skemmtilegt hvernig hann blandar saman víkum, vogum, söndum og ströndum á Vestfjörðum og hvernig hann tvinnar inn í söguna landsfrægum mönnum eins og Arngrími lærða og Guðbrandi biskupi en byggir hana samt upp á skálduðum karakterum.
Hlakka til að lesa aftur.

[Einar Jóhann · Rating 3 out of 5]

Stóðst ekki mínar væntingar og fyrstu tveir þriðjungar bókarinnar eru ekki nægilega sterkir. Svo setur Jón í rallígírinn og siglir fínni sögu í höfn. En það má líka hafa það í huga að ég geri etv óeðlilega háar kröfur til höfundar, enda einn sá best skrifandi í dag.
Kannski kíki ég aftur í þessa bók eftir nokkur ár og kemst þá vonandi að annarri niðurstöðu.

[Bebs Andersen · Rating 4 out of 5]

Det var lidt som at høre min mand fortælle en historie, den ene historie afledes af den næste og ind i mellem bliver det lidt forvirrende. Men kvaliteten af historierne var høj og lysten til at fortsætte fik mig igennem hele bogen. Jeg er ikke sikker på at jeg har forstået det hele. Men jeg har været underholdt og måske også lidt klogere på Islands historie.

[Valdemar Lenschow · Rating 4 out of 5]

En morsom, kringlet og meget menneskelig historisk roman om Island anno 1615. Man skal til tider holde tungen lige i munden, hvis man vil danne sig et kronologisk overblik over begivenheden forløbet, da historien fortælles konsekvent ude af reel rækkefølge, men af hovedpersonen Petur selv, som har svært ved at fortælle historien med en tendens til at begive sig ud i sidefortællinger.

[Harmen · Rating 5 out of 5]

Wat een boek!
Het verhaal nam z'n tijd om zich te ontvouwen, maar dan word je me toch een partij meegenomen. Des Stefánssons zijn het prachtig poëtische zinnen die je meanderend door het plot leiden, dan weer in een stroomversnelling gerakend waarvan je niet weet of je er heelhuids uit komt, dan weer lieflijk kabbelend op zo'n manier dat je bijna verliefd wordt. Nu al zin om 'm opnieuw te lezen.

[Gyða Haraldsdóttir · Rating 5 out of 5]

Þetta er ein af þeim bókum sem maður verður leiður yfir að klárist - svo góð er hún! Leiftrandi frásögn og frábær texti svo iðulega þarf að stoppa við og lesa aftur hendingar og klausur. Mikil mennska og vísdómur, krufin á fallegan hátt.

[Anita Johnson · Rating 3 out of 5]

Historien som han vil fortelle er bra. Jeg synes bare det ble altfor omstendelig. Mange religiøse anskuelser, sikkert for å vise hvor gjennomgripende gudtroen- og frykten var dengang. Litt skuffet er jeg dog.

[Job van der Kooij · Rating 4 out of 5]

Kwam wat langzaam op gang, maar uiteindelijk vintage Stefánsson. Het heilige en het aardse liggen altijd dicht tegen elkaar aan, en er is schoonheid op de meest onverwachte momenten. Prachtig!

En zoals gewoonlijk weer subliem vertaald door Marcel Otten, heel knap.

[Geir Sigurðsson · Rating 4 out of 5]

Ein af þeim bókum sem erfitt er að leggja frá sér. Betri skáldsaga en tvær síðustu af hendi höfundar að mínum dómi, sem þýðir að þetta er afbragðs bók sem vert er að mæla með.

[Marthe Austad]

DNF: mood mismatch

[Maria Almli · Rating 4 out of 5]

Litt treg å komme inn i, men vel verdt tida det tok! Nydelig bok!

[Ruth Sørensen]

Mange skønne beskrivelse af mennesker. Lidt svær at finde rundt i, da fortælleren Petur springer rundt i tid og associationer. Sætter tanker igang om medmenneskelighed og ansvar.