Mijn vader is een groot liefhebber van Zuid-Amerikaanse cultuur in het algemeen en van Brazilië in het bijzonder en dit is volgens hem onmisbare lectuur. Ik had eerlijk gezegd weinig zin om dit te lezen, maar na lang aandringen heb ik me er deze zomer dan toch maar aangezet. Ik wil wat vaker uit mijn comfortzone treden door Echte Grotemensenboeken en/of niet-westerse auteurs te lezen en dit boek leek me daar wel geschikt voor. De Nederlandse vertaling van dit boek heet "Tocaia Grande, Kroniek van een zondige stad" en wordt op de hoogst literaire site boekbeschrijvingen.nl omschreven als volgt:
"De eerste inwoners van Tocaia Grande leefden aan het begin van de twintigste eeuw, toen de binnenlanden van Brazilië werden ontsloten voor de cacaocultuur. Zij waren afkomstig van de zelfkant van de Braziliaanse samenleving: moordenaars en vluchtelingen, bandieten en profiteurs, hoeren en vagebonden die slechts hun eigen, ongeschreven gedragsregels gehoorzaamden en hun eergevoel hoger aansloegen dan hun leven.
(...)
Feesten worden afgewisseld met ruzies, liefdes met lijken, hebzucht en wraak met tederheid. Te midden van deze tegenstellingen blijkt Tocaia Grande een wilde maar hechte gemeenschap te zijn, die eensgezind lak heeft aan de wetten van de officiële machthebbers.
In Tocaia Grande zien we de ontembare, woeste groeikracht van een stad-in-wording aan het werk. Via een bont palet van verhalen en hoofdpersonen heeft Jorge Amado een roman gecreëerd die even Braziliaans is als de plaatselijke rum: donker en heet, zoet en koppig, verlokkend en verslavend. Tocaia Grande is een verhaal vol zon, sensualiteit en avontuur."
Mooi gezegd, inderdaad, dit boek vertelt de geschiedenis van een klein Braziliaans dorp in de loop van twintigste eeuw: de vroegste settlers, de nieuwelingen, een zondvloed, een epidemie, huwelijken en begrafenissen, mensen die er aankomen en mensen die er weer weggaan. Af en toe zoomt het in op bepaalde personages: de coronel, de smid Tição, de winkeluitbater Fadul... Gedurende driehonderdveertig pagina's kabbelt de kroniek rustig voort; pas op de laatste bladzijden volgt een dramatische plotwending.
Na het lezen begrijp ik waarom papa (en blijkbaar velen anderen) Jorge Amado zo prijzen: je kan niet ontkennen dat deze man een begenadigd schrijver was. Ook het onderwerp kon me wel boeien: een kleine gemeenschap die zichzelf verdedigt tegen grotere machten, eenvoudige mensen met hun besognes, de Braziliaanse smeltkroes van culturen die zo'n prachtige dingen voorbrengt. Je merkt wel dat het boek en de vertaling dateren van 1984 door de wat oubolllige taal. Andere reviews hier zeggen dat je Tocaia Grande eigenlijk in het oorspronkelijke Portugees moet lezen, dat veel van de literaire waarde niet te vatten is in andere talen. De Nederlandse versie is weliswaar ook doorspekt met Braziliaans-Portugese termen die ik niet altijd begreep; ik heb veel gehad aan de bijbehorende woordenlijst.
Zoals ik al zei is Tocaia Grande als boek bijna veertig jaar oud en it shows. De vertaling die ik las gebruikt bijvoorbeeld nog kwistig het n-woord. Ik veronderstel dat dat in de eerste plaats een vertaalkundige kwestie is: in het Portuguees is negro/negra een neutraal woord dat gewoon "zwarte man/vrouw" betekent. De vertaler kiest er echter voor om dat consequent te vertalen met een term die in Nederlands wel een slechte bijklank heeft. Slechte vertaling dus, en vervelend om om de twee pagina's dat woord te moeten lezen, maar dat kan je Jorge Amado zelf niet echt kwalijk nemen.
Ik had het lastiger met de manier waarop Amado over vrouwen schrijft. Quasi elke enigszins uitgewerkte vrouw in dit boek is een prostituee of toch op z'n minst een erg wellustige dame. Ik ben helemaal pro sex positivity, maar trop is te veel he. Een vrouwelijk personage dat ten tonele verschijnt wordt steevast enkel omschreven in termen van "ze had een enorm, rond achterwerk", "haar stevige borsten waren ontbloot" of "ze stond erom bekend een vurige minnares te zijn".(Kennen jullie dat twitteraccount Men Writing Women? Letterlijk zo dus.) Amado's vrouwen zijn er om seks te hebben met zijn bronstige mannelijke personages -- en bronstig zijn ze allemaal -- en verder niet veel bij te dragen. Wanneer een meisje in het dorp de eerste signalen van puberteit begint te vertonen, is ze the talk of the town onder alle mannen. Eén van de personages die Amado uitlicht "redt" zijn petekind van haar gewelddadige vader, waarna hij haar zelf ook tot zijn bedgenote maakt. Wanneer de "dorpszottin" verdrinkt tijdens een overstroming, blijkt het voornaamste vraagstuk te zijn door wie de jonge vrouw nu eigenlijk ontmaagd werd. Het zijn slechts minuscule subplots van één of twee pagina's en ik probeer mezelf voor te houden dat ergens over schrijven =/= ergens akkoord mee gaan maar toch... big yikes!
Long story short: erken ik de literaire waarde van dit boek? Ja, I guess. Het is goed geschreven en interessant qua opzet. Begrijp ik waarom mijn papa wou dat ik dit las? Ja, het is een boeiende introductie tot Brazilië als land en als cultuur met mensen van overal en nergens, met enorme verschillen tussen arm en rijk en met veel gemeenschapsgevoel en warmte. Zou ik het aanraden? Niet echt, de misogynie werd me bij momenten echt te veel en de Nederlandse vertaling is nogal stroef. Ik wil Jorge Amado nog wel een kans geven, maar voorlopig hou ik het toch even bij mijn eigen boekenkast, ha.