What do you think?
Rate this book
Alles stroomt
246 pages, Kindle Edition
Published February 13, 2026
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 6 of 6 reviews
April 30, 2026
Een aangrijpend, overdonderend boek, de definitieve afrekening van Grossman met de misdaden van het Sovjet-regiem en van Jozef Stalin het bijzonder. Ivan Grigorjevitsj komt na de dood van Stalin in 1953 na 30 jaar terug uit de Goelag en maakt het voor iedereen ongemakkelijk. Hij is natuurlijk onschuldig veroordeeld, maar er blijft altijd schuld aan je plakken en hij herinnert anderen eraan, helemaal niemand is hieraan ontkomen, dat zij bij hebben gedragen aan de veroordeling van de onschuldigen. Een van de belangrijke observaties van Ivan in de kampen is dat degenen die echt schuldig waren aan waarvoor ze veroordeeld waren, meestal agitatie tegen De Staat, mild waren voor alle andere kampbewoners, maar degenen die mee hadden gedaan met de terreur en desondanks waren veroordeeld, willekeur was immers de regel, de andere bewoners hardgrondig veroordeelden en bleven volhouden dat er in hun geval een noodlottige vergissing in het spel was. In een geleidelijk aan woedende tirade komt Ivan tot een eindeloze opsomming van de misdaden van het Sovjet-regiem. Uiteindelijk komt hij tot de schrijnende conclusie dat Rusland getroffen is door de vloek van de geschiedenis. 'Lenins onverdraagzaamheid, zijn dwingelandij, zijn minachting voor de vrijheid, zijn fanatieke geloof, zijn wreedheid jegens vijanden- kortom alles wat hem de overwinning bezorgde, wortelde in de duizend jaar oude diepten van de Russische slavernij, de Russische onvrijheid.' Heden ten dage weten we dat Poetin een waardige opvolger is van eerst de Tsaren en later de communistische dictators. Er is dus geen enkele reden om optimistisch te zijn over Ruslands plaats en rol in de geschiedenis. Het boek laat zien dat helemaal niemand in deze dictatuur onbeschadigd is gebleven, zoals Ivan als slachtoffer, maar verreweg in de meeste gevallen als dader.
March 17, 2026
Deze recensie werd eerder gepubliceerd op mijn blog GraagGelezen.
Wat doe je als je na dertig jaar in de Goelag eindelijk de poort uitloopt? Voor Ivan Grigorjevitsj, de hoofdpersoon in Vasili Grossmans 'Alles stroomt', is de vrijheid na de dood van Stalin in 1953 geen catharsis, maar een confrontatie. Het Rusland waar hij in terugkeert, is weliswaar verlost van de Leider, maar de morele ruggengraat van het volk is door decennia van terreur verbrijzeld.
Grossman zet Ivan neer als een 'transparante getuige'. Terwijl hij door het land reist, fungeert hij als een spiegel voor de mensen die hij ontmoet. De ontmoeting met zijn neef Nikolaj, en zijn oude schoolvriend Pinegin is tekenend: zij hebben overleefd door weg te kijken of, erger nog, door te verklikken. Voor Pinegin is Ivans terugkeer geen moment van berouw, maar een irritante inbreuk op zijn gemoedsrust.
Maar de slapende was ontwaakt en Pinegin dacht, zonder het te beseffen, steeds minder aan het domme toeval en werd steeds onrustiger en bedroefder: het is een feit, het is toch zo dat juist ik Vanjetsja hebt verklikt, ik heb hem kapotgemaakt, verdomme, en dat terwijl ik er heus onderuit had gekund. Dan hadden we elkaar kunnen tegenkomen en alles was in orde geweest.
Het boek snijdt diep omdat het niet alleen de beul aanwijst, maar juist de 'gewone' mens die zich aanpaste. Grossman concludeert bitter dat niet de slechte eigenschappen van de mens het ergst zijn, maar de goede eigenschappen die worden ingezet om wreedheid te negeren.
'Alles stroomt' is een literaire autopsie van de Sovjet-Unie. Grossman spaart niemand. Waar veel tijdgenoten de schuld van de terreur volledig bij Stalin legden, graaft Grossman dieper: hij ontmaskert Lenin als de ware architect van de staatsterreur, de man die de weg plaveide voor de totale oorlog tegen de eigen bevolking.
Grossman verwerpt het romantische idee van de mysterieuze 'Russische ziel'. Wat men aanziet voor diepgang, is volgens hem simpelweg het resultaat van eeuwenlange onvrijheid en slavernij.
Ik vroeg hoe de Duitsers Joodse kinderen konden vergassen en gewoon verder leven, werden ze dan door niemand gestraft, door de mensen niet en door God niet? En jij zei: er is één straf voor de beul: hij beschouwt zijn slachtoffer niet als een mens en daardoor houdt hij zelf op mens te zijn, hij doodt de mens in zichzelf, hij is zijn eigen beul; terwijl die dode, al is hij nog zo dood, voor altijd een mens blijft…
...Als ik nu terugkijk, denk ik: wie heeft dat woord bedacht, koelakkentuig? Lenin? Wat hebben ze moeten lijden! Om hen te kunnen doden moest er eerst verklaard worden dat ze geen mensen waren. Lenin zei het, en Stalin zei het: koelakken zijn geen mensen. Niet waar! Het waren wel mensen!
De titel 'Alles stroomt', is de letterlijke vertaling van het Griekse panta rhei, ook wel uitgebreid met ‘alle dingen veranderen voortdurend, je kunt niet tweemaal in dezelfde rivier stappen’ (die rivier is immers steeds weer een andere).
Via het personage Anna Sergejevna krijgen we een ijzingwekkende blik op de hongersnood in Oekraïne; er bleef niets te eten over en iedere graankorrel werd in beslag genomen. Grossman legt hier de mechaniek van de ontmenselijking bloot.
Met de huidige geopolitieke spanningen en de naweeën van de Russische inval in Oekraïne, voelt 'Alles stroomt' angstaanjagend actueel. Grossman laat zien dat totalitarisme geen toevallige rimpeling in de geschiedenis is, maar een stroom die zijn wortels heeft in een diep verleden van dwang.
Het boek is rauw. De beelden van 'pleeborstels' in de gevangenis en de stalen harken onder treinen die vluchtelingen vermorzelen, blijven op je netvlies gebrand. Toch blijft Ivan Grigorjevitsj overeind als een baken van morele helderheid. Hij weigert een opportunist te worden, zelfs als dat betekent dat hij nergens meer echt thuishoort.
'Alles stroomt' is geen vrolijk boek, maar wel een essentieel boek. Het is een gids voor iedereen die wil begrijpen hoe systemen van onderdrukking werken en waarom de schaduwen uit het verleden nog steeds over het heden vallen.
Wat doe je als je na dertig jaar in de Goelag eindelijk de poort uitloopt? Voor Ivan Grigorjevitsj, de hoofdpersoon in Vasili Grossmans 'Alles stroomt', is de vrijheid na de dood van Stalin in 1953 geen catharsis, maar een confrontatie. Het Rusland waar hij in terugkeert, is weliswaar verlost van de Leider, maar de morele ruggengraat van het volk is door decennia van terreur verbrijzeld.
Grossman zet Ivan neer als een 'transparante getuige'. Terwijl hij door het land reist, fungeert hij als een spiegel voor de mensen die hij ontmoet. De ontmoeting met zijn neef Nikolaj, en zijn oude schoolvriend Pinegin is tekenend: zij hebben overleefd door weg te kijken of, erger nog, door te verklikken. Voor Pinegin is Ivans terugkeer geen moment van berouw, maar een irritante inbreuk op zijn gemoedsrust.
Maar de slapende was ontwaakt en Pinegin dacht, zonder het te beseffen, steeds minder aan het domme toeval en werd steeds onrustiger en bedroefder: het is een feit, het is toch zo dat juist ik Vanjetsja hebt verklikt, ik heb hem kapotgemaakt, verdomme, en dat terwijl ik er heus onderuit had gekund. Dan hadden we elkaar kunnen tegenkomen en alles was in orde geweest.
Het boek snijdt diep omdat het niet alleen de beul aanwijst, maar juist de 'gewone' mens die zich aanpaste. Grossman concludeert bitter dat niet de slechte eigenschappen van de mens het ergst zijn, maar de goede eigenschappen die worden ingezet om wreedheid te negeren.
'Alles stroomt' is een literaire autopsie van de Sovjet-Unie. Grossman spaart niemand. Waar veel tijdgenoten de schuld van de terreur volledig bij Stalin legden, graaft Grossman dieper: hij ontmaskert Lenin als de ware architect van de staatsterreur, de man die de weg plaveide voor de totale oorlog tegen de eigen bevolking.
Grossman verwerpt het romantische idee van de mysterieuze 'Russische ziel'. Wat men aanziet voor diepgang, is volgens hem simpelweg het resultaat van eeuwenlange onvrijheid en slavernij.
Ik vroeg hoe de Duitsers Joodse kinderen konden vergassen en gewoon verder leven, werden ze dan door niemand gestraft, door de mensen niet en door God niet? En jij zei: er is één straf voor de beul: hij beschouwt zijn slachtoffer niet als een mens en daardoor houdt hij zelf op mens te zijn, hij doodt de mens in zichzelf, hij is zijn eigen beul; terwijl die dode, al is hij nog zo dood, voor altijd een mens blijft…
...Als ik nu terugkijk, denk ik: wie heeft dat woord bedacht, koelakkentuig? Lenin? Wat hebben ze moeten lijden! Om hen te kunnen doden moest er eerst verklaard worden dat ze geen mensen waren. Lenin zei het, en Stalin zei het: koelakken zijn geen mensen. Niet waar! Het waren wel mensen!
De titel 'Alles stroomt', is de letterlijke vertaling van het Griekse panta rhei, ook wel uitgebreid met ‘alle dingen veranderen voortdurend, je kunt niet tweemaal in dezelfde rivier stappen’ (die rivier is immers steeds weer een andere).
Via het personage Anna Sergejevna krijgen we een ijzingwekkende blik op de hongersnood in Oekraïne; er bleef niets te eten over en iedere graankorrel werd in beslag genomen. Grossman legt hier de mechaniek van de ontmenselijking bloot.
Met de huidige geopolitieke spanningen en de naweeën van de Russische inval in Oekraïne, voelt 'Alles stroomt' angstaanjagend actueel. Grossman laat zien dat totalitarisme geen toevallige rimpeling in de geschiedenis is, maar een stroom die zijn wortels heeft in een diep verleden van dwang.
Het boek is rauw. De beelden van 'pleeborstels' in de gevangenis en de stalen harken onder treinen die vluchtelingen vermorzelen, blijven op je netvlies gebrand. Toch blijft Ivan Grigorjevitsj overeind als een baken van morele helderheid. Hij weigert een opportunist te worden, zelfs als dat betekent dat hij nergens meer echt thuishoort.
'Alles stroomt' is geen vrolijk boek, maar wel een essentieel boek. Het is een gids voor iedereen die wil begrijpen hoe systemen van onderdrukking werken en waarom de schaduwen uit het verleden nog steeds over het heden vallen.
March 20, 2026
Dat dit boek pas in 1970 opdook, zes jaar na de dood van de schrijver, en in Rusland pas in 1989 de kaap van de censuur passeerde, is niet verwonderlijk. Het is een huiveringwekkende aanklacht aan het adres van het stalinstisch regime dat voortbouwde op de almacht van de staat, zoals die door Lenin werd geïntroduceerd, maar door zijn opvolger tot een aller zuiverste dictatoriale variant werd verbouwd.
Naast die beschrijving is er het verhaal van Ivan Grogorjevitsj, die na dertig jaar werkkamp na Stalins dood wordt vrijgelaten. Zijn terugkeer gaat evenwel richting een nog steeds door onvrijheid getergde samenleving. Zijn neef Nikolaj, en met hem vele anderen, verzaakten aan de echte vrijheid in ruil voor bescherming gebaseerd op zwijgen en het laten gebeuren van al wat er komt. "Wij hebben ook afgezien" is hun post factum verantwoording. Begrip daarvoor is menselijk, maar het is de basis en de context waarin een inderdaad nietsontziende staatsterreur kon en blijft gedijen.
Waar moed dood en vervolging kunnen betekenen: gedijt uiteraard, zo niet het verraad, dan toch het niet opnemen voor anderen. Een eeuwige les in een wereld waarin, zoals de wet van behoud van energie, er ook een wet van behoud van geweld bestaat, schrijft Grossman.
Een meesterwerk qua analyse en qua taal.
Naast die beschrijving is er het verhaal van Ivan Grogorjevitsj, die na dertig jaar werkkamp na Stalins dood wordt vrijgelaten. Zijn terugkeer gaat evenwel richting een nog steeds door onvrijheid getergde samenleving. Zijn neef Nikolaj, en met hem vele anderen, verzaakten aan de echte vrijheid in ruil voor bescherming gebaseerd op zwijgen en het laten gebeuren van al wat er komt. "Wij hebben ook afgezien" is hun post factum verantwoording. Begrip daarvoor is menselijk, maar het is de basis en de context waarin een inderdaad nietsontziende staatsterreur kon en blijft gedijen.
Waar moed dood en vervolging kunnen betekenen: gedijt uiteraard, zo niet het verraad, dan toch het niet opnemen voor anderen. Een eeuwige les in een wereld waarin, zoals de wet van behoud van energie, er ook een wet van behoud van geweld bestaat, schrijft Grossman.
Een meesterwerk qua analyse en qua taal.
April 6, 2026
Huiveringwekkend goed boek, een nietsontziende aanklacht tegen het totalitarisme in de Sovjet Unie en eigenlijk tegen alle totalitaire regimes overal en altijd. Dit is een meesterwerk dat altijd gelezen moet worden, zeker ook weer in de huidige tijd.
Ivan Grigorjevitsj komt na dertig jaar vrij uit de werkkampen en komt terug in een wereld die moreel verwoest is. De verhaallijn is de kapstok voor huiveringwekkende beschrijvingen van de kampen, van de hongersnood, van de deportaties, van de terreur, van de onderdrukking en van de vernietiging van mens en maatschappij onder Stalin. Het is een vlammende aanklacht en een monument voor de vrijheid van de mens.
Dit boek is misschien enigszins vergelijkbaar met Primo Levi's 'Is dit een mens', met vergelijkbare thematiek en stijl. Het is voor Grossman een dun boek in vergelijking met Stalingrad en Leven & Lot. Dat maakt het boek ook juist zo krachtig en, zoals Lisa Weeda in het nawoord voorstelt, zeer geschikt om erover te praten, het cadeau te doen en voor te lezen. Dit is de wereldliteratuur die de glijdende politieke schalen kan helpen stutten, maar we moeten het zelf doen.
Ivan Grigorjevitsj komt na dertig jaar vrij uit de werkkampen en komt terug in een wereld die moreel verwoest is. De verhaallijn is de kapstok voor huiveringwekkende beschrijvingen van de kampen, van de hongersnood, van de deportaties, van de terreur, van de onderdrukking en van de vernietiging van mens en maatschappij onder Stalin. Het is een vlammende aanklacht en een monument voor de vrijheid van de mens.
Dit boek is misschien enigszins vergelijkbaar met Primo Levi's 'Is dit een mens', met vergelijkbare thematiek en stijl. Het is voor Grossman een dun boek in vergelijking met Stalingrad en Leven & Lot. Dat maakt het boek ook juist zo krachtig en, zoals Lisa Weeda in het nawoord voorstelt, zeer geschikt om erover te praten, het cadeau te doen en voor te lezen. Dit is de wereldliteratuur die de glijdende politieke schalen kan helpen stutten, maar we moeten het zelf doen.
March 18, 2026
Mijn leeservaring: https://www.pietvandie.nl/recensies/b...
Displaying 1 - 6 of 6 reviews