Maj 1926. Zamach, którego miało nie być

by Andrzej Chwalba

Zamach majowy 1926 roku zastał prezydenta Wojciechowskiego w Spale, dokąd wyjechał odpocząć. Wracał stamtąd do Warszawy pospiesznie, zostawiwszy rodzinę, by spotkać się z Józefem Piłsudskim na Moście Poniatowskiego punkt o siedemnastej. Rozmowę skończyli trzy minuty później. "Dla mnie droga legalna zamknięta" – miał powiedzieć mu Piłsudski. Po słynnej wymianie zdań nie było już odwrotu.

Profesor Andrzej Chwalba w ostatniej części trylogii o II RP wnikliwie opisuje duszną atmosferę miesięcy poprzedzających akcję Piłsudskiego oraz sam przebieg najkrwawszego zamachu stanu w Europie od zakończenia I wojny światowej. Tworzy przy tym oryginalną opowieść o budowniczych międzywojennej Polski i ich relacjach z marszałkiem. Pokazuje też, że w polityce najważniejsze bywają dawne urazy i niepowodzenia, osobiste ambicje i kiełkujące nadzieje. Przede wszystkim jednak odpowiada na pytanie, czy do zamachu majowego naprawdę musiało dojść.

384 pages, Hardcover

First published April 22, 2026

About the author

Andrzej Chwalba – profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, historyk, eseista. Opublikował ponad 100 prac; ostatnio m.in.: Socjaliści polscy wobec kultu religijnego (1989), Sacrum i rewolucja (1992), Józef Piłsudski historyk wojskowości (1993), Czasy „Solidarności”. Francuscy związkowcy i NSZZ „Solidarność” 1980–1990 (1997), Polacy w służbie Moskali (1999, nominacja do nagrody Jana Długosza), Historia Polski 1795–1918 (2000, nagroda Klio). Współredaktor i współautor Słownika historii Polski 1939–1948 (1994).

Reviews

[Mateusz Kołota · Rating 5 out of 5]

Profesor Andrzej Chwalba po raz trzeci udowadnia, że potrafi pisać o historii II Rzeczypospolitej w sposób jednocześnie naukowy, przystępny i niezwykle wciągający. Jego książka poświęcona przewrotowi majowemu z 1926 roku stanowi znakomite zwieńczenie trylogii o narodzinach i pierwszych latach odrodzonej Polski. Autor nie ogranicza się jedynie do opisu samych walk ulicznych w Warszawie – tworzy szeroką panoramę polityczną, społeczną i psychologiczną państwa, które po kilku latach niepodległości zaczęło pękać pod ciężarem własnych problemów, ambicji i konfliktów.

Największą siłą tej książki jest pokazanie, że zamach majowy nie był jedynie „kilkudniowym przewrotem wojskowym”, lecz kulminacją narastającego kryzysu politycznego, zmęczenia społeczeństwa chaosem parlamentarnym oraz osobistych urazów Józefa Piłsudskiego. Andrzej Chwalba znakomicie oddaje duszną atmosferę tamtych miesięcy – atmosferę rozczarowania elitami, konfliktów partyjnych i coraz większego przekonania części społeczeństwa, że demokracja sobie nie radzi. Dzięki temu przewrót majowy przestaje być suchym wydarzeniem z podręcznika, a staje się dramatem państwa stojącego na rozdrożu.

Bardzo dobrze wypada także sam obraz Piłsudskiego. Autor nie tworzy ani pomnika, ani paszkwilu. Pokazuje marszałka jako człowieka ogromnie zasłużonego dla odzyskania niepodległości, ale jednocześnie człowieka coraz bardziej zgorzkniałego, przekonanego o własnej wyjątkowej roli i coraz mniej wierzącego w mechanizmy demokracji parlamentarnej. Szczególnie interesująco wypadają fragmenty dotyczące relacji Piłsudskiego z dawnymi współpracownikami oraz opisy politycznych napięć wewnątrz obozu władzy. Widać, jak wielką rolę odgrywały emocje, ambicje i dawne urazy.

Chwalba bardzo dobrze opisuje również sam przebieg walk w Warszawie. Starcia na mostach, chaos informacyjny, niepewność żołnierzy i dramat ludności cywilnej zostały przedstawione niezwykle plastycznie. Autor przypomina, że był to najkrwawszy zamach stanu w Europie po I wojnie światowej – wydarzenie, które kosztowało życie setek ludzi i na trwałe zmieniło charakter polskiego państwa. Szczególnie mocno wybrzmiewa pytanie, czy do tego wszystkiego rzeczywiście musiało dojść.

Ogromnym atutem książki jest styl autora. Andrzeja Chwalbę czyta się znakomicie – narracja jest płynna, klarowna i pełna trafnych obserwacji. Potrafi zainteresować nawet osoby, które na co dzień nie zajmują się historią II RP. Nie przytłacza nadmiarem dat i szczegółów, ale jednocześnie nie upraszcza wydarzeń. To rzadka umiejętność w literaturze historycznej.

Ta książka świetnie pokazuje także, jak kruche było młode państwo polskie i jak łatwo idea wspólnoty narodowej zaczęła ustępować politycznej walce o władzę. Po lekturze łatwiej zrozumieć, dlaczego przewrót majowy do dziś budzi tyle emocji i sporów. Dla jednych był ratowaniem państwa, dla innych początkiem odchodzenia od demokracji. Andrzej Chwalba nie daje prostych odpowiedzi, ale zmusza do myślenia – i właśnie dlatego jego książka jest tak wartościowa.

To bardzo mocne, dojrzałe i świetnie napisane zwieńczenie trylogii o początkach II Rzeczypospolitej. Świetna lektura zarówno dla pasjonatów historii, jak i dla osób, które dopiero chcą lepiej zrozumieć dramatyczne dzieje międzywojennej Polski.

[MM1990 · Rating 4 out of 5]

Musiałbym się chyba nieco na siłę do czegoś przyczepić w tej książce. Trudno bowiem zarzucać autorowi stronniczość, bo choć sympatyzuje on raczej z Józefem Piłsudskim, to jednak wytyka pewne nieścisłości na przykład w uzasadnieniach zamachu majowego. W niektórych momentach wydaje się zbyt szczegółowo opisywać chociażby kwestię przemieszczania się konkretnych grup wojskowych, lecz i to jest jednak potrzebne do zrozumienia wydarzeń sprzed stu lat.

Może nie jest to więc praca jakoś bardzo odkrywcza, ale i tak należy ją traktować jako interesujące i bardzo dobrze napisane kompendium wiedzy. Każdy może oczywiście jeszcze bardziej rozszerzyć swoją wiedzę poprzez inne, szczegółowe opracowania poświęcone poszczególnym elementom historii zamachu majowego.

Najbardziej adekwatną ocenę byłoby 7/10, ale na pewno 3/5 na tym portalu, to byłoby zdecydowanie zbyt mało.

[Michał Przestrzelski · Rating 4 out of 5]

Chwalba tłumaczy przyczyny i przebieg zamachu, skupiając się znacznie na wątku psychologicznym Piłsudskiego. Ja bym aż tak się nie starał psychologizować, bo to znacznie podchodzi pod usprawiedliwianie, ale niewątpliwie książka dobrze zarysowuje klimat w środowisku legionistów, w mniejszym zaś stopniu ich prawicowych przeciwników.

[Krzysztof Krzywania · Rating 5 out of 5]

Świetna książka którą czyta się bardzo lekko, pomimo mnogości nazwisk można zapamiętać poszczególne frakcje i osoby.
Stulecie o którym nikt nie mówi, a powinni.