ชาติไทย, เมืองไทย, แบบเรียนและอนุสาวรีย์

by นิธิ เอียวศรีวงศ์

งานเขียน "อาจารย์นิธิ" ที่รวบรวมมาจากเป็นบทความส่วนใหญ่ที่ลงตีพิมพ์ในช่วงสิบสามปีแรกของนิตยสารศิลปวัฒนธรรม ซึ่งเป็นงานเขียนที่มีความคลาสสิก ซึ่งแต่ละบทความ จะมีข้อสังเกตที่น่าสนใ และได้รับการอ้างอิงอยู่เสมอในงานวิชาการ ถึงแม้บางเรื่องจะเขียนในช่วงบริบทนั้นๆ แต่ก็เป็นหลักฐานที่เป็นประวัติศาสตร์ร่วมสมัยในช่วงนั้นได้เป็นอย่างดี

สารบัญ
1. วัฒนธรรมคือระบบความสัมพันธ์
2. คติที่เกี่ยวกับรัฐของประชาชนไทย จากวรรณกรรมปักษ์ใต้
3. ชาติไทยเเละเมืองไทย ในแบบเรียนประถมศึกษา
4. สงครามอนุสาวรีย์กับรัฐไทย
5. ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไทย
6. รัฐธรรมนูญฉบับวัฒนธรรมไทย
7. ชาตินิยมในขบวนการประชาธิปไตย

Genres: Nonfiction, History

208 pages, Paperback

First published February 1, 1995

About the author

ศาสตราจารย์ ดร.นิธิ เอียวศรีวงศ์ เป็นนักคิด นักเขียน และศาสตราจารย์ด้านประวัติศาสตร์ชาวไทย ได้รับรางวัลนักวิจัยดีเด่นจากสภาวิจัยแห่งชาติ, รางวัลฟูกูโอกะ และรางวัลศรีบูรพา นิธิ เอียวศรีวงศ์ได้ชื่อว่าเป็นนักประวัติศาสตร์ที่โดดเด่นที่สุดคนหนึ่งหลังจากสมัยกรมพระยาดำรงราชานุภาพ และจิตร ภูมิศักดิ์

Reviews

[คุณชายกอล์ฟ นิรัติศัย · Rating 5 out of 5]

ชอบสไตล์การเขียนของ อ.นิธิ ครับ มีอารมณ์ขัน ยียวน กวนๆ ดี แต่เนื้อหาสาระเต็มเปี่ยมแน่นอนครับ อ่านง่าย ย่อยง่าย นี่เป็นหนังสือวิชาการ ประวัติศาสตร์วิพากษ์ ที่ถูกอ้างอิงถึง บ่อยที่สุดเล่มหนึ่งเลยครับ

#BookQuotes 📚📚📚 ประโยคสะกิดใจ 👇

“คนเราเกิดมาตัวเปล่า แต่ก็ถูกครอบงำด้วยวัฒนธรรมทันทีที่เกิดมา เหตุฉะนั้น เราทุกคนขีดเส้นชีวิตของเราได้ในระดับหนึ่ง แต่ขีดทั้งหมดตามอำเภอใจไม่ได้ เพราะส่วนสำคัญส่วนหนึ่งของชีวิตนั้นวัฒนธรรมได้ขีดไว้ให้แล้ว” - p.6

ศาสตราจารย์เบน แอนเดอร์สัน กล่าวว่า “ความเป็นชาติและชาตินิยมนั้นเป็นสิ่งประดิษฐ์ที่เฉพาะทางวัฒนธรรมอย่างหนึ่ง” - p.40

“ด้วยจินตภาพของครอบครัวและ/หรือหมู่บ้าน ชุมชนชาติไทยไม่ค่อยมีปัญหา หรือถึงมีอยู่บ้างก็ไม่ใช่ปัญหาหนัก วิธีหนึ่งที่ใช้อยู่บ่อยๆ ในการทำให้ไม่ต้องพูดถึงปัญหา คือ ‘วรรณศิลป์’ ซึ่งทำให้ความเป็นจริง และกวีพจน์เลือนเข้าหากันจนไม่มีส่วนไหนสำคัญกว่ากัน” - p.50

“รัฐราชการในแบบเรียนจึงเป็นรัฐที่ ‘ทางการ’ ไม่เคยล้มเหลวในรื่องอะไร เป็นหลักตออันสำคัญที่จะทำให้ชีวิตของชาติดำเนินต่อไปได้โดยราบรื่น”

“การดำเนินชีวิตของคนดีในแบบเรียนนั้น จะต้องมีความรักชาติบ้านเมืองเป็นแรงผลักดันที่สำคัญอยู่เสมอ” - p.65

“ชาติในแบบเรียนจึงเป็นหน่วยทางการเมืองที่มีเลือดนองอยู่มากสักหน่อย และด้วยเหตุดังนั้น จิตสำนึกความรักชาติที่ปลูกฝังในแบบเรียนจึงมีนัยยะในทาง ทหารนิยม (militarism) โดยปริยาย” - p.66

“หากถือว่าโครงสร้างทางสังคมย่อมมีรากฐานอยู่บนวาทกรรมหนึ่งๆ ความสืบเนื่องคงทนของโครงสร้างสังคมไทยก็เกิดขึ้นได้เพราะการศึกษาภาคบังคับและแบบเรียนเป็นปัจจัยสำคัญในการผลิตซ้ำซึ่งวาทกรรมอันเป็นรากฐานของโครงสร้างสังคม ความเปลี่ยนแปลงใดๆ ที่จะกระทบถึงโครงสร้างย่อมเกิดขึ้นไม่ได้” - p.72

“แบบเรียนไม่ใช่ผู้สร้างความดาษทางความคิด (platitude) แต่แบบเรียนเป็นผู้รวบรวมความดาษทางความคิดจากสังคมมาบรรจุไว้อย่างเป็นระบบเท่านั้น” - p.73

“รัฐสมบูรณาญาสิทธิ์และรัฐชาติเท่านั้นที่สร้างอดีตขึ้นเป็นประวัติศาสตร์ แล้วพยายามให้ทุกคนในรัฐยึดถือประวัติศาสตร์อันนั้นว่าเป็นอดีตร่วมกันของทุกคน ทั้งนี้เพราะส่วนหนึ่งนั้นรัฐสมบูรณาญาสิทธิ์และรัฐชาติเกิดขึ้นและดำรงอยู่ได้ก็เพราะสร้างพล็อตของอดีตขึ้นเป็นประวัติศาสตร์”
…
“อนุสาวรีย์จึงเป็นการเลือกหยิบเอาประวัติศาสตร์ส่วนที่รัฐจะใช้ประโยชน์มาสร้างให้เห็นเป็นรูปธรรม เข้าถึงได้ง่าย เร้าอารมณ์ได้ดี และนี่คือเหตุผลที่อนุสาวรีย์ต้องตั้งอยู่ในที่สาธารณะ” - p.79

“วัฒนธรรมทางการเมืองของทุกสังคมไม่ใช่สิ่งที่หยุดนิ่งแล้ว เพราะการต่อสู้ช่วงชิงและรักษาสถานะแห่งอำนาจของสถาบันและบุคคลในทุกสังคมไม่ได้หยุดนิ่ง ยังคงดำเนินต่อ
ไปเรื่อยๆ ตามกระแสความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมซึ่งเกิดขึ้นตลอดเวลา” - p.115

“อิทธิพล มีมาในสังคมไทยแต่โบราณ และไม่ใช่สิ่งที่ขัดแย้งกับอำนาจด้วย เพราะเมื่ออำนาจไปเจอ ‘อิทธิพล’ เข้า แทนที่จะปราบปราม ‘อิทธิพล’ ให้เหลือแต่อำนาจอย่างเดียว อำนาจไม่มีพลังจะทำเช่นนั้นได้ อำนาจจึงได้ประนีประนอมกับ ‘อิทธิพล’ โดยรับเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของอำนาจ” - p.128

“ชนชั้นนำทางอำนาจมีความชอบธรรมจะดำรงฐานะนั้นอยู่ได้ก็เพื่อปกป้อง ‘ชาติ’ จากศัตรู เมื่อใดที่หาศัตรูให้แก่ชาติไม่ได้ ชนชั้นนำทางอำนาจก็หาเหตุผลที่จะดำรงสถานะนั้นไว้ได้ยากขึ้น จำเป็นต้องหาศัตรูตัวใหม่ให้แก่ ‘ชาติ’ “ - p.149

[Makmild · Rating 4 out of 5]

จริงๆ เล่มนี้เป็นหนังสือเก่า เพราะรวมบทความของอาจารย์นิธิตั้งแต่ปี 2535 (ช่วงพฤษภาทมิฬ) แต่สิ่งที่อาจารย์เขียนในเล่มยังคงใช้อธิบายปรากฏการณ์แบบไทยๆ ในปัจจุบันได้อยู่เลย แน่นอนว่ามีบางอย่างที่วิวัฒน์ (วิบัติและแทบดับสิ้น) ไปแล้ว เช่น ...... (คุณให้ผมพูดก็ไปยกเลิกกฏหมายก่อน) เป็นต้น แต่บางอย่างก็ทำให้เราเห็นว่าทำไมมันถึงเป็นมาและยังเป็นไป โดยเฉพาะแบบเรียนของไทยที่ หึ

งานของอาจารย์มีมุมมองที่เรานึงไม่ถึงหลายอย่าง เช่นเรื่องของการซื้อเสียงที่เราเคยมองว่าเห้ย แย่ ประเทศโลกที่สาม (เช่นประเทศเรา) เขาทำกัน แต่มันก็มีเหตุผลของการซื้อเสียง เพราะเรื่องอิทธิพลและอำนาจที่ยังเป็นไปในปัจจุบัน มีการแยกแยะและอธิบายพลังอำนาจการเมืองของไทยได้เป็นอย่างดี ส่วนตัวคิดว่าเรื่องนี้ในปัจจุบันก็ยังเป็นแบบนั้นอยู่ และเลวร้ายมากขึ้นเสียด้วยซ้ำ

เป็นอีกหนึ่งเล่มที่อยากชวนให้อ่านเพื่อมองความเป็นไทยให้ชัดเจนขึ้น ปัจจุบันเรามักเปรียบเทียบบ้านเมืองเรากับต่างประเทศ และอยากเป็นแบบเขาโดยลืมดูบริบทและรากเหง้า ประวัติศาสตร์ความเป็นมา การวิวัฒน์ของเราที่ไม่เหมือนกัน เราอาจเป็นแบบเขาไม่ได้หากไม่เข้าใจความเป็นเราให้ดีเสียก่อน

[Pae Ponsiri · Rating 5 out of 5]

รวมบทความประวัติศาสตร์การเมืองวัฒนธรรม ที่ทำให้เห็นการปะทะกันของความคิดเรื่องความเป็นไทย
.
การปะทะมีอยู่ในทั้งแบบเรียน, ในสงครามอนุเสาวรีย์ (บทนี้สนุกดี)​, เห็นความสำคัญของสิ่งที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษร​อย่างรัฐธรรมนูญฉบับวัฒนธรรม (บทนี้หลายคนชื่นชม)​, เห็นการโต้แย้งความเชื่อว่าในขบวนการเคลื่อนไหวต่างๆ ไม่ได้เป็นพวกเสรีอะไรขนาดนั้น ผ่านบทความชาตินิยมในขบวนการประชาธิปไตย
.
อย่างที่บางคนบอก เล่มนี้จริง ๆ เขียนไว้เมื่อนานมาแล้ว แต่หลายเรื่องน่าจะยังเอามาดูปัจจุบันได้
.
ปกติผมไม่ค่อยอินกับงานนิธิ แต่เล่มนี้เป็นหนึ่งในข้อยกเว้นความคิดดังกล่าวของผม

[รพีพัฒน์ อิงคสิทธิ์ · Rating 4 out of 5]

งานเขียนของอาจารย์นิธิอ่านสนุกเหมือนเดิมครับ บางบทอาจจะสะดุดๆ หน่อย (โดยเฉพาะบทแรกที่เจาะเรื่องภาคใต้ล้วนๆ) ขอบลีลาและชั้นเชิงในการเขียน ถึงแม้คนที่อยู่นอกวงการอาจจะอ่านแล้วงงๆ บางช่วงตอน แต่ก็พออ่านข้ามไปได้ (ฮา)

[Jija · Rating 4 out of 5]

อธิบายความรู้สึกแคลงใจที่เรามีต่อบทบาทของแบบเรียนมาตลอดด้วยถ้อยคำที่มีเหตุและผล สะกิดความคิดให้ไตร่ตรองบทบาทของอนุสาวรีย์ที่มาดหมายจะบรรลุจุดประสงค์เดียวกันกับแบบเรียน เป็นสองบทความที่ชอบมากที่สุด

งานของอ. นิธิที่บรรจุในหนังสือเล่มนี้เขียนขึ้นนานแล้ว เหมือนเอาโพยเฉลยมากาง ถ้าได้อ���านกันสักหน่อยจะเข้าใจตัวตนของชาติไทย เมืองไทย มากขึ้น (และก้าวไปข้างหน้าได้เร็วขึ้น)

[Patchara · Rating 4 out of 5]

วิเคราะห์ได้น่าสนใจดี แบบเรียนอ้างอิงจากรุ่นมานี มานะ ปิติ ชูใจ ไม่ได้เรียนชุดนี้เลยไม่ค่อยอิน