What do you think?
Rate this book
Stakkers en wolven: In de schaduw van Gaza
‘We hebben ze als stakkers verwend en krijgen ze als wolven terug,’ schreef Gerrit Komrij in 1989 over moslims in Nederland. Meer dan dertig jaar later hebben deze woorden weinig aan venijn ingeboet. De naschokken van 9/11 zijn nog niet voorbij of de nieuwe aardverschuiving dient zich aan. De aanval van Hamas op 7 oktober, de radicaal-rechtse verkiezingszege en de Maccabirellen in Amsterdam dwingen Nederlanders met een migratieachtergrond – alweer – stelling te nemen.
El Hamidi reflecteert op de gebeurtenissen sinds 2023 en vraagt zich af in welke fase we als samenleving nu zijn beland. Met zijn scherpe historische blik trekt hij parallellen met het verleden en deelt zijn persoonlijke ervaringen en inzichten. Waar staan we met de guurrechtse wind die in Nederland waait? Wat stelt de westerse beschaving nog voor na de genocide in Gaza? En is een inclusieve herdenkingscultuur mogelijk?
El Hamidi reflecteert op de gebeurtenissen sinds 2023 en vraagt zich af in welke fase we als samenleving nu zijn beland. Met zijn scherpe historische blik trekt hij parallellen met het verleden en deelt zijn persoonlijke ervaringen en inzichten. Waar staan we met de guurrechtse wind die in Nederland waait? Wat stelt de westerse beschaving nog voor na de genocide in Gaza? En is een inclusieve herdenkingscultuur mogelijk?
- GenresNonfiction
116 pages, Kindle Edition
Published February 25, 2026
Ratings & Reviews
Friends & Following
Create a free account to discover what your friends think of this book!
Community Reviews
Displaying 1 - 10 of 10 reviews
March 20, 2026
Ik hoop dat veel mensen dit boek gaan lezen. Want dat verdient het.
Als historicus, moslim, humanist en Marokkaan en Nederlander is el Hamidi als geen ander in staat om te reflecteren op wat er nog over is van de westerse beschaving na 7 oktober 2023.
Het is goed geschreven en rijkelijk voorzien mooie citaten, herinneringen en bespiegelingen. En niet te vergeten veel tips voor wie meer wil lezen.
Als historicus, moslim, humanist en Marokkaan en Nederlander is el Hamidi als geen ander in staat om te reflecteren op wat er nog over is van de westerse beschaving na 7 oktober 2023.
Het is goed geschreven en rijkelijk voorzien mooie citaten, herinneringen en bespiegelingen. En niet te vergeten veel tips voor wie meer wil lezen.
April 7, 2026
‘Dat is de keerzijde van emancipatie: wanneer minderheden op de sociale ladder klimmen en zelfs carrière maken in beroepen die maatschappelijk en cultureel invloedrijk zijn, dan komen reactionaire krachten vrij die zich niet laten beteugelen. Dan kun je nog zo fier je verworven positie claimen en roepen ‘wen er maar aan’, maar je kunt niet ongeschonden klappen blijven vangen. Verwar incasseringsvermogen niet met onkwetsbaarheid.
In de sociologie wordt gesproken over de ‘integratieparadox: hoe meer je meedoet, hoe sterker de afwijzing voelt.’
De genocide maakt alleen maar duidelijker hoe racistisch Nederland is en Lotfi El Hamidi schrijft dat echt goed op.
“Ook toen kon de nieuwsconsument niet om de beelden heen. En net als tijdens de genocidale oorlog in Gaza maakten Israëlische leiders zelf geen geheim van hun motieven: het vernietigen van alle nationale aspiraties van de Palestijnen. Zelfs de dehumaniserende taal komt bekend voor. Premier Menachem Begin vergeleek Palestijnse strijders met 'tweebenige beesten'; voor legerleider Rafael Eitan was het uiteindelijke doel in Libanon om de Palestijnen als 'gedro-geerde kakkerlakken in een fles' te krijgen.
Als dit de onweerlegbare feiten zijn, hoe kan het dan dat zoveel westerse politici, media, intellectuelen en 'gewone' burgers een oogje toeknijpen? Onverschillig blijven?”
In de sociologie wordt gesproken over de ‘integratieparadox: hoe meer je meedoet, hoe sterker de afwijzing voelt.’
De genocide maakt alleen maar duidelijker hoe racistisch Nederland is en Lotfi El Hamidi schrijft dat echt goed op.
“Ook toen kon de nieuwsconsument niet om de beelden heen. En net als tijdens de genocidale oorlog in Gaza maakten Israëlische leiders zelf geen geheim van hun motieven: het vernietigen van alle nationale aspiraties van de Palestijnen. Zelfs de dehumaniserende taal komt bekend voor. Premier Menachem Begin vergeleek Palestijnse strijders met 'tweebenige beesten'; voor legerleider Rafael Eitan was het uiteindelijke doel in Libanon om de Palestijnen als 'gedro-geerde kakkerlakken in een fles' te krijgen.
Als dit de onweerlegbare feiten zijn, hoe kan het dan dat zoveel westerse politici, media, intellectuelen en 'gewone' burgers een oogje toeknijpen? Onverschillig blijven?”
March 9, 2026
Een perspectiefverbredende reflectie op westelijke beschaving en absolute aanrader.
"Iedereen kan een getuige zijn, van zowel het verleden als het heden. [...] En wie eenmaal getuige is heeft een verantwoordelijkheid om zich uit te spreken, om aan te klagen, om stelling te nemen."
"Iedereen kan een getuige zijn, van zowel het verleden als het heden. [...] En wie eenmaal getuige is heeft een verantwoordelijkheid om zich uit te spreken, om aan te klagen, om stelling te nemen."
March 29, 2026
Dit boek had van mij nog twee keer zo lang door mogen gaan! Lees eigenlijk alle stukken van hem en ook dit boek is zo goed.
Ga dit ook lezen!!
Ga dit ook lezen!!
March 21, 2026
Lotfi el Hamidi beschrijft in dit boek met vlijmscherpe pen het Nederland van de afgelopen jaren, en plaatst dit nadrukkelijk in de context van de oorlog in Gaza. Zijn ervaringen zijn persoonlijk, maar niet uniek. Iedereen die een beetje heeft opgelet, zal bijvoorbeeld de volgende passage herkennen: 'Het is wel tekenend dat je, in een land waar problemen vooral 'benoemd' moeten worden en 'politieke correctheid' als muilkorven wordt beschouwd, geacht wordt om haatdragende en intolerante aanhangers van een verwerpelijke partij met fluwelen handschoenen te behandelen. Het omgekeerde kan wel: PVV'ers mogen een ander deel van de Nederlandse bevolking wél minachten, burgers met een islamitische achtergrond wegzetten als achterlijk, pleiten voor het deporteren van Nederlanders met een dubbele nationaliteit. Het geduld voor de 'boze burgers', die bij inloopavonden over de komst van asielzoekers de meest grove woorden mogen scanderen over 'buitenlanders', is eindeloos.'
Ondanks de beperkte omvang (159 p.) heeft 'Stakkers en wolven' een grote reikwijdte. In een prachtig hoofdstuk verbindt El Hamidi de geschiedenis van Rotterdam aan de oorlogen in Syrië en Gaza, en stelt hij belangrijke vragen over onze herdenkingscultuur. Hij beschrijft hoe Syrische vluchtelingen in Rotterdam in 2016, tijdens het brute beleg van Aleppo, een wake hielden bij het bekende beeld-zonder-hart dat kunstenaar Zadkine maakte. 'De sculptuur van Zadkine...had in elke verwoeste stad kunnen staan. Als steden konden huilen, dan lieten ze allemaal dezelfde stenen tranen.'
Lees dit boek.
Ondanks de beperkte omvang (159 p.) heeft 'Stakkers en wolven' een grote reikwijdte. In een prachtig hoofdstuk verbindt El Hamidi de geschiedenis van Rotterdam aan de oorlogen in Syrië en Gaza, en stelt hij belangrijke vragen over onze herdenkingscultuur. Hij beschrijft hoe Syrische vluchtelingen in Rotterdam in 2016, tijdens het brute beleg van Aleppo, een wake hielden bij het bekende beeld-zonder-hart dat kunstenaar Zadkine maakte. 'De sculptuur van Zadkine...had in elke verwoeste stad kunnen staan. Als steden konden huilen, dan lieten ze allemaal dezelfde stenen tranen.'
Lees dit boek.
April 9, 2026
Ben je bereid te delen? Gun je de ander wat je jezelf gunt? Spreek je je uit tegen onrecht, waar en tegen wie dan ook? (pagina 150).
‘’Stakkers en Wolven’’ stelt ons duidelijke vragen: Wat betekenen de universele rechten van de mens als ze niet voor iedereen opgaan? Wat stelt een beschaving voor die zegt zicht te baseren op humanistische waarden als vrijheid en gelijkheid, maar die waarden niet naleeft?
De hypocrisie en dubbele moraal van Het Westen, en ja, ook van Nederland, lopen als een rode draad door ‘’Stakkers en Wolven’’. De hypocrisie en dubbele moraal vind je terug in verslaggeving over Gaza: ‘’Twintig Palestijnse doden was een kort nieuwsberichtje, twintig Israëliërs is breaking news. In de westerse media is een Israëlische dode om een of andere reden meer waard dan een Palestijnse… een boekhoudkundig gegeven waar ik als humanist, als mens, niet aan kan en wil wennen’’ (pagina 18).
En de hypocrisie en dubbele moraal vinden we ook terug binnen onze landsgrenzen. Als voorbeeld hiervan geeft El Hamidi de verschillende reacties van Nederlandse politici en media op wat er in Gaza gebeurt sinds 7 oktober 2023 en wat er plaatsvond tijdens de Maccabi rellen in Amsterdam in november 2024. Dezelfde mensen die, al een jaarlang en na tienduizenden doden, de ellende in Gaza niet een genocide wilden noemen, stonden meteen klaar om die rellen een pogrom te noemen en te zeggen dat er in Nederland een immigratieprobleem is. El Hamidi is hier terecht verontwaardigd over (een ‘’pogrom’’, really?). En ja, dit is natuurlijk meten met 2 maten van de bovenste plank (Alhoewel ik El Hamidis verontwaardiging deel, vind ik hem ook te mild voor de relschoppers. Ja, de Maccabi supporters waren nare lui en ja de Maccabi supporters waren naar aan het provoceren, maar toch, je hebt altijd de keuze hoe je op een provocatie reageert. Response flexibility: Tussen prikkel en reactie is een ruimte waarin de grootste vrijheid van de mens ligt, onze mogelijkheid om te kiezen).
In Nederland claimen we dat we direct zijn en dat we alles moeten kunnen benoemen, bespreekbaar maken. Met bovenstaande voorbeelden, en op andere momenten in dit boek, laat El Hamidi zien dat er één onderwerp is waarmee je je meteen in een mijnenveld begeeft als je het benoemt: Xenofobie. ‘’Het werkelijke probleem dat in Nederland ‘’benoemd’’ moet worden is racisme’’ (pagina 74).
Op 7 april 2026 was ik in het Arminius debatcentrum in Rotterdam, waar El Hamidi werd geïnterviewd over dit boek. Wat tijdens dat interview nog explicieter naar voren kwam is hoe griezelig het is als we onze medemens niet meer als zodanig herkennen, maar zien als tweederangsburger of minderwaardig. En alhoewel dat in Nederland zeker gebeurt, vindt de dehumanisering in Israel langer en akeliger plaats (in het boek wordt een Israëlische premier uit de jaren 1980 geciteerd die Palestijnen vergeleek met tweebenige beesten, zie pagina 94). Waar El Hamidi, en anderen die avond in Arminius, zich grote zorgen over maakten, is dat dat extreem dehumaniseren naar ons komt overwaaien, dat we dat ook in Nederland normaal gaan vinden.
Dat brengt ons naar onze eigen verantwoordelijkheid.
Wat kunnen we doen? Voor zichzelf beantwoord El Hamidi die vraag met dit boek: Erover schrijven.
En hoewel hij die vraag niet rechtstreeks aan ons stelt, dienen we hem aan onszelf te stellen.
‘’Stakkers en Wolven’’ geeft ons suggesties hoe we die vraag voor onszelf kunnen beantwoorden. Onszelf informeren is een eerste stap. Maar daar kan het niet bij blijven, het gaat ook om doen. Zoals het rode lijn protest laat zien, zijn politici en media eerder volgers dan trendsetters. Het moet dus van onderop komen, van onszelf. En dat begint al bij kleine dingen, die in ons dagelijks leven kunnen tegenkomen. Dus: handelen. El Hamidi citeert Anis Ramdas:
‘’Passief toezien is een zeer bijzondere vorm van medeplichtigheid’’
‘’Stakkers en Wolven’’ stelt ons duidelijke vragen: Wat betekenen de universele rechten van de mens als ze niet voor iedereen opgaan? Wat stelt een beschaving voor die zegt zicht te baseren op humanistische waarden als vrijheid en gelijkheid, maar die waarden niet naleeft?
De hypocrisie en dubbele moraal van Het Westen, en ja, ook van Nederland, lopen als een rode draad door ‘’Stakkers en Wolven’’. De hypocrisie en dubbele moraal vind je terug in verslaggeving over Gaza: ‘’Twintig Palestijnse doden was een kort nieuwsberichtje, twintig Israëliërs is breaking news. In de westerse media is een Israëlische dode om een of andere reden meer waard dan een Palestijnse… een boekhoudkundig gegeven waar ik als humanist, als mens, niet aan kan en wil wennen’’ (pagina 18).
En de hypocrisie en dubbele moraal vinden we ook terug binnen onze landsgrenzen. Als voorbeeld hiervan geeft El Hamidi de verschillende reacties van Nederlandse politici en media op wat er in Gaza gebeurt sinds 7 oktober 2023 en wat er plaatsvond tijdens de Maccabi rellen in Amsterdam in november 2024. Dezelfde mensen die, al een jaarlang en na tienduizenden doden, de ellende in Gaza niet een genocide wilden noemen, stonden meteen klaar om die rellen een pogrom te noemen en te zeggen dat er in Nederland een immigratieprobleem is. El Hamidi is hier terecht verontwaardigd over (een ‘’pogrom’’, really?). En ja, dit is natuurlijk meten met 2 maten van de bovenste plank (Alhoewel ik El Hamidis verontwaardiging deel, vind ik hem ook te mild voor de relschoppers. Ja, de Maccabi supporters waren nare lui en ja de Maccabi supporters waren naar aan het provoceren, maar toch, je hebt altijd de keuze hoe je op een provocatie reageert. Response flexibility: Tussen prikkel en reactie is een ruimte waarin de grootste vrijheid van de mens ligt, onze mogelijkheid om te kiezen).
In Nederland claimen we dat we direct zijn en dat we alles moeten kunnen benoemen, bespreekbaar maken. Met bovenstaande voorbeelden, en op andere momenten in dit boek, laat El Hamidi zien dat er één onderwerp is waarmee je je meteen in een mijnenveld begeeft als je het benoemt: Xenofobie. ‘’Het werkelijke probleem dat in Nederland ‘’benoemd’’ moet worden is racisme’’ (pagina 74).
Op 7 april 2026 was ik in het Arminius debatcentrum in Rotterdam, waar El Hamidi werd geïnterviewd over dit boek. Wat tijdens dat interview nog explicieter naar voren kwam is hoe griezelig het is als we onze medemens niet meer als zodanig herkennen, maar zien als tweederangsburger of minderwaardig. En alhoewel dat in Nederland zeker gebeurt, vindt de dehumanisering in Israel langer en akeliger plaats (in het boek wordt een Israëlische premier uit de jaren 1980 geciteerd die Palestijnen vergeleek met tweebenige beesten, zie pagina 94). Waar El Hamidi, en anderen die avond in Arminius, zich grote zorgen over maakten, is dat dat extreem dehumaniseren naar ons komt overwaaien, dat we dat ook in Nederland normaal gaan vinden.
Dat brengt ons naar onze eigen verantwoordelijkheid.
Wat kunnen we doen? Voor zichzelf beantwoord El Hamidi die vraag met dit boek: Erover schrijven.
En hoewel hij die vraag niet rechtstreeks aan ons stelt, dienen we hem aan onszelf te stellen.
‘’Stakkers en Wolven’’ geeft ons suggesties hoe we die vraag voor onszelf kunnen beantwoorden. Onszelf informeren is een eerste stap. Maar daar kan het niet bij blijven, het gaat ook om doen. Zoals het rode lijn protest laat zien, zijn politici en media eerder volgers dan trendsetters. Het moet dus van onderop komen, van onszelf. En dat begint al bij kleine dingen, die in ons dagelijks leven kunnen tegenkomen. Dus: handelen. El Hamidi citeert Anis Ramdas:
‘’Passief toezien is een zeer bijzondere vorm van medeplichtigheid’’
March 29, 2026
Moeilijk om na het lezen van dit boek positief te blijven over de (westerse)mens, maar raad het nog steeds aan te lezen.
De quotes die mij aanspraken:
‘De geschiedenis herhaalt zich niet, maar rijmt zo nu en dan.’ 29
P32: de andere groep stemt op de pvv vanwege de opgeheven buslijn en de woningnood. Ik denk dat ik die laatste groep meer verafschuw dan de eerste. Racisme is voor hen namelijk blijkbaar geen dealbreaker.
Om de beschaving te redden van de barbaren is het nodig om barbaars te zijn. … maar de eigen barbarij mag nooit toegegeven worden, want dan verspeel je de morele rechtvaardigheid. 107
De war on terror die na de aanslagen volgde, bevestigde wat veel moslims al geloofden: het westen als bron van alle kwaad. En omgekeerd bleken veel westerlingen de ellende van de wereld op de islam te projecten. 109
Naïviteit is het privilege van het beter gesitueerden die zalf nergens last van hebben, schreef Sheila Sitalsing in de Volkskrant. Ik begin wel te vermoeden dat het een opzettelijke geschapen argeloosheid is. 128
Om los te komen van het opgejaagde gevoel van het moderne leven, van de snelle wereld waarin nauwelijks tijd is voor contemplatie 135
De vrijheidsstrijders van gisteren kan morgen opeens een terrorist genoemd worden en omgekeerd. 155
Je hoeft geen cynicus te zijn om te stellen dat de klootzakken van de wereld aan de winnende hand zijn. 157
Misschien bestaat er geen ‘goede’ en ‘verkeerde’ kant van de geschiedenis,een de ‘winnende’ en ‘verliezende’ kant. Wie ‘wint’ is niet altijd ‘goed’, en wie ‘verliest’ niet altijd ‘verkeerd’. 158
De quotes die mij aanspraken:
‘De geschiedenis herhaalt zich niet, maar rijmt zo nu en dan.’ 29
P32: de andere groep stemt op de pvv vanwege de opgeheven buslijn en de woningnood. Ik denk dat ik die laatste groep meer verafschuw dan de eerste. Racisme is voor hen namelijk blijkbaar geen dealbreaker.
Om de beschaving te redden van de barbaren is het nodig om barbaars te zijn. … maar de eigen barbarij mag nooit toegegeven worden, want dan verspeel je de morele rechtvaardigheid. 107
De war on terror die na de aanslagen volgde, bevestigde wat veel moslims al geloofden: het westen als bron van alle kwaad. En omgekeerd bleken veel westerlingen de ellende van de wereld op de islam te projecten. 109
Naïviteit is het privilege van het beter gesitueerden die zalf nergens last van hebben, schreef Sheila Sitalsing in de Volkskrant. Ik begin wel te vermoeden dat het een opzettelijke geschapen argeloosheid is. 128
Om los te komen van het opgejaagde gevoel van het moderne leven, van de snelle wereld waarin nauwelijks tijd is voor contemplatie 135
De vrijheidsstrijders van gisteren kan morgen opeens een terrorist genoemd worden en omgekeerd. 155
Je hoeft geen cynicus te zijn om te stellen dat de klootzakken van de wereld aan de winnende hand zijn. 157
Misschien bestaat er geen ‘goede’ en ‘verkeerde’ kant van de geschiedenis,een de ‘winnende’ en ‘verliezende’ kant. Wie ‘wint’ is niet altijd ‘goed’, en wie ‘verliest’ niet altijd ‘verkeerd’. 158
March 10, 2026
Zeer actueel en relevant. Goed geschreven, leest fijn weg.
March 28, 2026
Een tikje onderkoeld, onderzoekend, analytisch, meer dan emotioneel.
Read
April 14, 2026Tendentieus
Displaying 1 - 10 of 10 reviews