विठोबा मिसिंग इन पंढरपूर

by Vinayak Hogade

विनायक होगाडे हा आधुनिक जाणिवेतून परंपरेचा नवा अन्वयार्थ लावत आजचा खारवटलेला काळ पकडू पाहणारा तरुण लेखक आहे, याचा प्रत्यय ‘विठोबा मिसिंग इन पंढरपूर’ या त्याच्या कादंबरीतून येत राहतो. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरातून महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत मानला जाणारा विठ्ठल एके दिवशी अनपेक्षितपणे गायब होतो आणि सर्वत्र एकच गहजब उडतो, या भन्नाट कल्पनेचं बोट पकडून विनायक होगाडेने या फॅन्टसीसदृश कादंबरीची रचना केली आहे. काळाची सरमिसळ करत एकाच वेळी केलेले ऐतिहासिक आणि आधुनिक काळातील व्यक्तिरेखांचे कल्पक उपयोजन, तसेच ओघवत्या शैलीत सहजपणे येणारा विठ्ठल, पंढरपूर यांसह वारकरी संतांचा इतिहास, त्यांविषयी लोकमानसात रुजलेली मिथके, कहाण्या, ही या कादंबरीचे एक अनोखे वैशिष्ट्य म्हणता येईल. या अद्भुत कथनाच्या माध्यमातून त्याने मराठी समाज आणि संस्कृतीच्या लाजिरवाण्या भूतकाळाची आणि त्याचबरोबर सडत चाललेल्या वर्तमानाची सालपटं काढून आपल्यासमोर मांडली आहेत. हे जितकं धाडसाचं आहे, तितकंच ते समकालाची चिकित्सा करण्याच्या दृष्टीने आवश्यकही आहे. संत विचारांचा आजच्या काळाने केलेला पराभव, त्यातून जाणवणारे नैतिक मूल्यांचे स्खलन आणि संवेदना जिवंत असलेल्या एखाद्या विठोबाची यामुळे होणारी घुसमट, हे सगळे वाचकाला विलक्षण अस्वस्थ करते. आपल्या लेखकत्वाचे भान असलेल्या आणि संत परंपरेतून गवसलेल्या शब्दांचे व मूल्यांचे सामर्थ्य जाणून असलेल्या या लेखकाची ही कादंबरी मराठी कादंबरीच्या वाटचालीत एक महत्त्वाचा टप्पा ठरेल, हे निश्चित. - प्रवीण दशरथ बांदेकर.

367 pages, Paperback

Expected publication December 14, 2026

Reviews

[Vikram Choudhari]

● पुस्तक – विठोबा मिसिंग इन पंढरपूर
● लेखक – विनायक होगाडे
● साहित्यप्रकार – कादंबरी 
● पृष्ठसंख्या – ३७५
● प्रकाशक – मधूश्री प्रकाशन
● आवृत्ती – ०१ ली - २०२५
● पुस्तक परिचय – विक्रम चौधरी
● मूल्य – ४०० रुपये  

विठोबा मिसिंग इन पंढरपूर’ — परंपरा, प्रश्न आणि समकाल यांचा धाडसी संगम

विठ्ठल - रखुमाई समस्त महाराष्ट्राचं श्रद्धास्थान.. गेली २८ युगं पुंडलिकाने फेकलेल्या विटेवर विठ्ठल उभा आहे अशी विठ्ठलाची मिथककथा एवढ्यावर येऊन थांबते. विठोबा विटेवर स्थिरावल्यावर पुढे काय झालं? हे कदाचित कुणालाही माहिती नाही. अशा या विटेवरी डुलकी घेत असलेल्या पांडुरंगाला जाग आली तर? आजच्या युगातील वास्तव पाहून त्याला विट सोडावी वाटली तर?? 

पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरातून विठोबा अचानक गायब होतो—या कल्पनेतून उभी राहणारी कथा ही केवळ कल्पनारम्य कथा नसून, ती आपल्या समाजाच्या वर्तमानावर केलेली तीक्ष्ण टीका आहे. या एका विलक्षण कथानकाच्या माध्यमातून लेखकाने परंपरा, श्रद्धा, इतिहास आणि आधुनिक काळातील विसंगती यांचा गुंता उलगडण्याचा प्रयत्न केला आहे.

ही कादंबरी आधुनिक मराठी साहित्यातील एक वेगळी, धाडसी, प्रश्न विचारण्याची हिंमत दाखवणारी, परंपरेशी चिकित्सक संवाद साधणारी आणि विचारप्रवर्तक कलाकृती म्हणून ठळकपणे उभी राहते. 

कादंबरीचा केंद्रबिंदू असलेला “विठोबा हरवणे” हा प्रसंग प्रत्यक्षात एक मोठं प्रतीक आहे. महाराष्ट्राच्या लोकमानसात खोलवर रुजलेला विठ्ठल—जो भक्ती, समता आणि करुणेचा प्रतीक आहे - तोच जेव्हा नाहीसा होतो, तेव्हा वाचकाला जाणवते की हरवलेला देव नसून ती हरवलेली मूल्ये आहेत. 

संत परंपरेने दिलेले नैतिक बळ, मानवतेचा दृष्टिकोन आणि सामाजिक समतेची जाणीव आजच्या काळात किती पोकळ झाली आहे, याचा हा प्रभावी दाखला आहे.
विनायक होगाडे यांची लेखनशैली ही या कादंबरीची एक मोठी ताकद आहे. त्यांनी ऐतिहासिक आणि आधुनिक काळाची एकत्रित मांडणी करताना अत्यंत सहजतेने वेळेची सरमिसळ घडवून आणली आहे. वारकरी संतांचा इतिहास, त्यांच्या भोवती निर्माण झालेल्या कथा, मिथके आणि लोकविश्वास हे सर्व कथानकात गुंफताना लेखक कुठेही कृत्रिम वाटत नाही. उलट, या सगळ्यांमुळे कादंबरीला एक व्यापक सांस्कृतिक परिमाण प्राप्त झाले आहे.

या कादंबरीतील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे संत साहित्याशी असलेला तिचा संवाद. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव यांच्या अभंगांतून जे तत्त्वज्ञान उभं राहतं  - ज्यात देव म्हणजे करुणा, समता आणि सत्य - तेच तत्त्वज्ञान आजच्या समाजात हरवत चालल्याची जाणीव या कादंबरीतून प्रकर्षाने होते.  उदाहरणार्थ, संत तुकारामांनी मांडलेली “जाती-पाती विचार न करता भक्ती” ही संकल्पना आजही तितकीच लागू आहे; मात्र वास्तवात आपण त्या मूल्यांपासून दूर गेलो आहोत. कादंबरीतील विठोबाची घुसमट ही या विसंगतीचेच रूप आहे.

विनायक होगाडे यांनी या कादंबरीत केवळ धार्मिक किंवा आध्यात्मिक प्रश्न उपस्थित केले नाहीत, तर त्यांनी सामाजिक आणि राजकीय वास्तवावरही भाष्य केले आहे. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात घडलेल्या लाजिरवाण्या घटनांपासून ते सडत चाललेल्या वर्तमानापर्यंत त्यांनी अनेक स्तरांवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. ही मांडणी वाचकाला अस्वस्थ करते, पण त्याच वेळी विचार करायला भाग पाडते. हीच या कादंबरीची खरी ताकद आहे. 

होगाडे यांच्या लेखनप्रवासाकडे पाहिले, तर त्यांच्या लिखाणात सातत्याने एक गोष्ट जाणवते—परंपरेचा नव्याने अर्थ लावण्याची धडपड. ते परंपरेला अंधपणे मानणारे नाहीत, पण तिला पूर्णतः नाकारतही नाहीत. उलट, त्या परंपरेतून आजच्या काळासाठी अर्थपूर्ण काय आहे, हे शोधण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो. ‘विठोबा मिसिंग इन पंढरपूर’ ही त्या प्रवासातील एक परिपक्व पायरी आहे असे वाटते. 

या कादंबरीतला कल्पकतेचा वापर हा केवळ कथानक रंजक करण्यासाठी केलेला नसून ते एक माध्यम आहे. ज्या माध्यमातून लेखकाने वास्तव अधिक तीव्रतेने दाखवले आहे. विठोबा हरवतो, पण त्याला शोधताना उघड होणारे समाजाचे चेहरे हेच खरे कथानक आहे. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा, भक्ती आणि व्यवसाय, धर्म आणि राजकारण - या सगळ्यांमधील सूक्ष्म सीमारेषा लेखकाने अत्यंत नेमकेपणाने दाखवल्या आहेत.

एकीकडे ही कादंबरी संत साहित्याशी संवाद साधते, तर दुसरीकडे ती आधुनिक मराठी कादंबरीच्या प्रवाहात एक नवीन वळण आणते. आजपर्यंत भक्तीपर साहित्य प्रामुख्याने भावनिक आणि श्रद्धाप्रधान राहिले आहे; मात्र होगाडे यांनी त्यात प्रश्न विचारण्याची, समीक्षा करण्याची आणि पुनर्व्याख्या करण्याची हिंमत दाखवली आहे. त्यामुळे ही कादंबरी परंपरेला सलाम करतानाच तिची चिकित्सा देखील करते.

अखेरीस, ‘विठोबा मिसिंग इन पंढरपूर’ ही केवळ एक काल्पनिक कादंबरी नाही, तर एक अनुभव आहे—जो वाचकाला अस्वस्थ करतो, विचार करायला भाग पाडतो आणि आपल्या श्रद्धा व मूल्यांवर पुनर्विचार करण्यास प्रवृत्त करतो. 

संत परंपरेचा वारसा जपत, पण त्याच वेळी त्या वारशाला नव्या दृष्टीने पाहण्याची प्रेरणा देणारी ही कादंबरी मराठी साहित्याच्या वाटचालीत एक महत्त्वाचा टप्पा ठरते. ही कादंबरी वाचून एक प्रश्न कायम मनात राहतो—विठोबा खरंच हरवला आहे का, की आपणच त्याला आपल्या जीवनातून हरवून बसलो आहोत?

© पुस्तकायन - विक्रम चौधरी