کلنل محمدتقیخان پسیان، چهرهی تابناک میهنپرستی، از دستگاهی نظامی برخاسته بود؛ افسری تحصیلکرده و پیشرو و دنیادیده که بیش از هر چیز نماد ناسیونالیسم بود. او ازجمله افسرانی بود که در اولین روزهای قدرتگرفتن رضاخان با قیام خود عرصه را برای او تنگ کرد. استفانی کرونین، نویسندهی مقالهی «کلنل پسیان و ناسیونالیسم انقلابی در ایران»، به بررسی قیام این چهرهی انقلابی از فروردین تا مهرماه ۱۳۰۰ شمسی میپردازد و چهرهی مرد انقلابی را در جوانی نشان میدهد، جوانی که با قواعد علمی ارتشهای اروپایی آشناست و سری پرشور و قلبی خوشنیت دارد و در اندیشهی ساختن سرزمین مادریاش است. در این کتاب علاوه بر مقالهی استفانی کرونین چند نوشته و مقالهی دیگر هم پیوست شده است که تصویری کامل و همهجانبه از کلنل پسیان به خوانندهی امروزی ارائه میدهد. * برگرفته از معرفی این کتاب در سایت تاریخ ایرانی
مرا اگر بکشند قطرات خونم کلمه ایران را ترسیم خواهند نمود و اگر بسوزانند ، خاکسترم نام وطن را تشکیل خواهد داد .
کلنل پسیان
کلنل پسیان و ناسیونالیسم انقلابی در ایران ، کتابی است از استفانی کرونین ، پژوهشگر و ایران شناس برجسته . کتاب خانم کرونین ، پژوهشی کوتاه درباره محمد تقی خان پسیان در یکی از پرآشوبترین دورههای تاریخ معاصر ایران است . کرونین کوشیده از خلال زندگی کوتاه و پرحادثه کلنل ، تصویری از جریانهای سیاسی و فکری ایران پس از مشروطه نشان دهد و بهویژه مفهوم ناسیونالیسم انقلابی را هم بررسی کند . ناسیونالیسمی که در آن دوره با آرمانهایی مانند استقلال کشور، مبارزه با نفوذ قدرتهای خارجی، ایجاد دولت مرکزی قدرتمند، اصلاح ساختارهای اداری و شکلگیری ارتشی مدرن پیوند خورده بود . . کتاب با پیشگفتار و شعری زیبا از استاد عبدالله کوثری آغاز میشود و سپس پس از آن مقاله اصلی کرونین درباره ناسیونالیسم انقلابی در عمل و قیام کلنل محمدتقیخان پسیان در مشهد است که هسته اصلی کتاب را تشکیل میدهد. پس از این بخش، نوشتههایی از خود پسیان و اسناد و مطالب تاریخی دیگری آمدهاند که به خواننده اجازه میدهند شخصیت او را از زاویه های مختلف ببیند. رساله دفاعیه یکی از این متنهاست که صدا و کلام پسیان است و در ادامه، نوشتههایی دربارهی نشان نظامی او، ژاندارمری ایران و وضعیت خراسان و ارتباط آن با شوروی آمده. به این ترتیب، کتاب مجموعهای از نگاهها را کنار یکدیگر گذاشته: نگاه پژوهشگر، نوشتههای خود پسیان و روایت کسانی که در همان فضای تاریخی درباره او و تحولات خراسان نوشتهاند . در ستایش پسیان : پسیان را شاید بتوان از آن نسل نادری دانست که ایران را نه فقط دوست داشتند، بلکه میخواستند آن را به شکلی که در ذهن داشتند بسازند. جوانی، دانش نظامی، انضباط و روحیه استقلالطلبانه در او ، کنار هم قرار گرفته بود و از او چهرهای ساخته بود که حاضر نبود آرمانهایش را با مصلحتهای روزمره سیاست معامله کند. اهمیت پسیان تنها در شورش یا سرنوشت تلخ او نیست ، ارزش او در این است که در روزگاری سخت آشفته، رؤیای ایرانی قدرتمند، مستقل و برخوردار از دولتی منظم را جدی گرفت و برای آن کوشید و هزینه داد. شاید به همین دلیل است که مرگ زودهنگامش نتوانست نام او را از حافظه تاریخی ایران پاک کند ، پسیان در سی سالگی کشته شد، اما تصویری که از یک افسر جوان، آرمانخواه و میهندوست بر جای گذاشت، بسیار بیشتر از عمر کوتاهش عمر کرد . یکی از جالب ترین قسمت های کتاب، قرار گرفتن شخصیت پسیان در میان چند نیروی متضاد است. او از یک طرف افسر جوانی بود که با آموزش و تجربه نظامی مدرن آشنا شده و به ضرورت اصلاح ارتش و ایجاد نظم اعتقاد داشت و از طرف دیگر، در کشوری فعالیت میکرد که هنوز از پیامدهای مشروطه، ضعف حکومت مرکزی، رقابت نیروهای سیاسی و نفوذ قدرتهای خارجی رنج میبرد. در چنین شرایطی، مرز میان اصلاحطلبی، نظامیگری، ملیگرایی و قدرت سیاسی بسیار باریک بود. پسیان میخواست کشور را از آشفتگی و فساد دور کند، اما همین تلاش او را مستقیماً وارد میدان سیاست کرد، میدانی که در نهایت از توان نظامی او بسیار پیچیدهتر و توان رقبا از او بسیار بالاتر بود .
کرونین زندگی کوتاه پسیان را به پنجرهای برای نگاه کردن به تاریخ ایران تبدیل کرده. کلنل در همین عمر کوتاه خود درگیر مسائلی شد که بعدها بخش بزرگی از تاریخ سیاسی ایران را شکل دادند : قدرت دولت مرکزی، استقلال ، نفوذ خارجی، ناسیونالیسم، مدرنیزاسیون و نسبت میان آرمانهای مشروطه و شکلگیری یک دولت مقتدر. بنابراین کتاب کرونین بیش از آنکه داستان زندگی یک افسر جوان باشد، تلاشی است برای فهم دورهای که ایران در جستوجوی شکل تازهای از دولت و هویت ملی بود، دورهای که دولت مرکزی ضعیف در حال فراموش شدن بود و جای خود را به دولت قوی می داد که می کوشید تا بر دورترین نقاط ایران هم کنترل داشته باشد .
در نهایت، شاید تراژدی پسیان را بتوان این دانست که او یک سرباز صادق در دنیای سیاستبازان بود. کتاب کرونین با قرار دادن او در جدال با نیروهای متضاد، نشان میدهد که شکست او تنها شکست یک فرد نبود، بلکه شکست یک ایدهآل در برخورد با واقعیتهای تلخ قدرت در ایران آن دوران یا شاید هم شکست آرمان های مشروطه برای همیشه بود.
این کتاب از شش بخش تشکیل شده:پیشگفتار به قلم عبدالله کوثری، ناسیونالیسم انقلابی در عمل و قیام کلنل محمدتقیخان پسیان در مشهد به قلم استفانی کرونین ترجمهی عبدالله کوثری، رسالهی دفاعیه به قلم کلنل پسیان، نشان صلیب آهن به ماژور محمدتقیخان از مجلهی کاوه، ژاندارمری ایران به قلم محمد تقی خان پسیان، تلاش برای کشاندن خراسان به سوی شوروی به قلم ولادیمیر لئانیدوویچ گِنیس ترجمهی آبتین گلکار. کلنل پسیان از طرفداران میهن و از مخالفین حکومت پهلوی بوده اما به دلیل سکولار بودنش در تاریخ بعد از انقلاب 57 مورد توجه قرار نگرفته. محمدتقیخان در تبریز به دنیا میاد و بعد از یک زندگی پربار در سن سیویک سالگی با درجهی سرهنگی در حوالی قوچان در درگیری با شورشی های کُرد کشته میشه. در پیشگفتارِ گرد آورنده (عبدالله کوثری) تعریف میکنه که بعد از خوندن کتابهای تاریخ مشروطه و تاریخ هجده سالهی آذربایجانِ کسروی کتابی دربارهی کلنل به دستش میرسه و مطالعه میکنه. برای من جالب بود که خودم هم بعد از خوندن تاریخ مشروطهی کسروی این کتاب رو مطالعه کردم. این کتاب با استفاده از منابع موثق و اسناد معتبر میتونه منبع خوبی برای پسیان پژوهان باشه.
این کتاب در واقع ترجمه مقاله مفصلی از استفانی کرونین درباره کلنل پسیان در حدود 80 صفحه است. مقاله مذکور به شیوه دایره المعارفی، موجز و مختصر و در عین حال کامل، به زندگی و قیام کلنل پسیان پرداخته است و برای کسانی که می خواهند این سخصیت تاریخی را بشناسند، بسیار راهگشاست. در آخر کتاب، دو متن به قلم کلنل پسیان به صورت ضمیمه آمده که شاید خواندنش خالی از لطف نباشد.
این کتاب خط بطلانی است بر عقیده کسانی که کلنل را جدایی طلب می دانند. کرونین نشان می دهد که بر عکس کلنل از معدود شخصیت های پاکباز و حقیقتا وطن پرست تاریخ معاصر بود که تا آخرین نفس برای سعادت و ترقی وطن کوشید. ممکن نیست کسی به ایران علاقه داشته باشد و بعد از خواندن این کتاب شیفته شخصیت کلنل نشود. فهرست کارهای اصلاحی کلنل که در کتاب به تفصیل ذکر شده نمایانگر آنست که قدر و ارزش کارهای او به خوبی شناخته نشده است. کلنل از مظلوم ترین شخصیت های دوره مشروطه است که متاسفانه بسیاری او را نمیشناسند و یا تصوری به کلی غلط از او دارند. اما این کتاب به خوبی شخصیت کلنل و اقدامات اصلاحی و انقلابی او را تشریح می کند. درود به روان پاکش.
وقتی به موزه نادرشاه رفته بودم عکس کلنل رو دیدم ولی چیز زیادی ازش نمی دونستم. این کتاب به شناخت زندگی و زمانه کلنل کمک زیادی می کنه بخصوص برای کسانی که در مشهد زندگی می کنن و مکان ها را خیلی بهتر می تونن تصویر کنن
زندگی و زمانه کلنل پسیان کتابی به ترجمه آقای کوثری که به شرح مختصری بر وقایع خراسان در زمان رضا خان میپردازد و قابل توصیه برای ناسیونالیستها و خوراسانیها