การเมืองในสถาปัตยกรรมสมัยรัชกาลที่ 1

by ชาตรี ประกิตนนทการ

อุดมการณ์ ในรัชกาลที่ ๑ ผ่านงานศิลปะสถาปัตยกรรม

ผู้เขียนได้วิเคราะห์งานศิลปะสถาปัตยกรรมสมัยรัชกาลที่ ๑ ว่า เบื้องหลังในการสร้างงาน มีแนวคิดอย่างไรในการสร้างงานเหล่านั้น ซึ่งผู้เขียนพยายามมองถึงความเคลื่อนไหวทางสังคม และการเมืองในช่วงต้นรัตนโกสินทร์ที่เป็นปัจจัยสำคัญในการก่อรูปแนวความคิดและรูปแบบงานศิลปะ ซึ่งเป็นประเด็นใหม่ที่ผู้เขียนได้เสนอขึ้นมา

184 pages, Paperback

First published January 1, 2015

Reviews

[สฤณี อาชวานันทกุล · Rating 5 out of 5]

สนุกมาก อ.ชาตรีศึกษาแบบแปลนวัดหลักๆ โดยเฉพาะวัดพระเชตุพน และเอกสารหลักๆ โดยเฉพาะไตรภูมิโลกวินิจฉยกถา ที่สร้างขึ้นสมัยรัชกาลที่ 1 เพื่ออธิบายว่าสถาปัตยกรรมสมัยนั้นไม่ใช่การ "สืบทอด" คตินิยมมาจากอยุธยาตอนปลาย หากแต่เป็นการสถาปนา "คติใหม่" เพื่อให้สอดคล้องกับสถานการณ์บ้านเมืองที่เปลี่ยนแปลงไป และมีส่วนสร้างความชอบธรรมให้กับการปกครองของรัชกาลที่ 1

หนังสือเน้นความแตกต่างหลัก 3 ประการ ระหว่างวัดสมัยรัชกาลที่ 1 กับสมัยอยุธยาตอนปลาย พร้อมคำอธิบาย:

1. การเน้นรูปพระอินทร์เป็นหลักในหน้าบัน ฯลฯ แทนที่พระราม (นารายณ์) สะท้อนว่ารัชกาลที่ 1 ทรงเลือกสถาปนา "คติพระอินทร์" ขึ้นมาแทนที่ "คติพระราม" สมัยอยุธยา ส่วนหนึ่งเพราะเรื่องราวของพระอินทร์สอดคล้องกับประวัติของพระองค์เอง คือพื้นเพเป็นสามัญชนที่รับราชการ ("ไม่มีครั้งใดในประวัติศาสตร์อยุธยาที่ขุนนางชั้นผู้น้อยเช่นนี้จะสามารถขึ้นเป็นกษัตริย์ได้") เปรียบดังพระอินทร์ซึ่งในหลายตำนานระบุว่าเป็นคนธรรมดาที่บำเพ็ญบุญกุศลมามากในชีวิต จึงได้เป็นพระอินทร์ ต่างจากพระรามซึ่งเป็นอวตารปางหนึ่งของพระนารายณ์ ซึ่งเป็นเทพเจ้าสูงสุดองค์หนึ่ง

2. การออกแบบระเบียงคดล้อมรอบพระอุโบสถ เป็นไปเพื่อจำลองคติความเชื่อใน "ศีรษะประเทศ" กลาง "มัชฌิมประเทศ" ใน "ชมพูทวีป" สอดคล้องกับการเปลี่ยนจุดเน้นของกษัตริย์ จาก "เทวราชา" (สืบเชื้อสาย/เป็นอวตารของเทวดา) มาเป็น "ธรรมราชา" (พื้นเพอาจเป็นสามัญชนได้ โดยปกครองโดยธรรม) และการลากเขตแดนสยามหรือสุวรรณภูมิเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของดินแดนมัชฌิมประเทศด้วย ก็เพื่อสื่อว่าผู้ที่มีบุญญาบารมีมากพอจะเป็นพระพุทธเจ้าหรือธรรมราชา ก็สามารถประสูติในสุวรรณภูมิได้เช่นกัน

3. การใช้พระพุทธรูปปางสมาธิเป็นพระประธาน ไม่ใช่ปางมารวิชัย สอดคล้องกับการจำลองคติความเชื่อใน "ศีรษะประเทศ" ข้างต้น เพราะปางสมาธิแทนตำแหน่ง "โพธิบัลลังก์" กลางศีรษะประเทศได้ แต่ปางมารวิชัยไม่สามารถสื่อนัยนี้ได้

เต็มไปด้วยภาพถ่ายสวยๆ แบบจำลองสามมิติ และข้อมูลสนุกๆ ทั้งเล่ม :)

[Kin · Rating 4 out of 5]

สนุกดี บางช่วงอาจจะอ่านไม่ค่อยเข้าใจเพราะเราขาดพื้นฐานประวัติศาสตร์ศิลปะ แต่ข้อเสนอหลักชัดเจน จริงๆ คิดว่าคนที่ไม่ได้สนใจการตีความเชิงประวัติศาสตร์ศิลป์มากนัก อ่านแค่บทที่ 3 และ 4 ก็อาจจะพอ

[Chontiwat Udomsiripat · Rating 3 out of 5]

การเมืองในสถาปัตยกรรมสมัยรัชกาลที่ 1 - เมื่อนึกถึงหนังสือสถาปัตยกรรมการเมือง แน่นอนว่าก็ต้องนึกถึงอาจารย์ชาตรี ประกิตนนทการ ผมเคยอ่านศิลปะ - สถาปัตยกรรมสมัยคณะราษฎร (2020) มาก่อน แล้วชอบมาก ทีนี้เลยอยากลองอ่านงานสถาปัตยกรรมการเมืองสมัยรัชกาลที่ 1 ดูบ้าง เพราะโดยส่วนตัว ผมไม่รู้อะไรเลยเกี่ยวกับสังคมการเมืองช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ การอ่านงานอาจารย์ชาตรีคงจะช่วยคลี่ปมปริศนาตรงนี้ได้ไม่มากก็น้อย และอีกอย่างคือ ความรู้ด้านศิลปะไทยของผมนั้นเป็นศูนย์

ตัวหนังสือจะพาเราไปสำรวจศิลปะและสถาปัตยกรรมในช่วงรัชกาลที่ 1 ว่ามีอะไรบ้าง โดยหลักคือวัดพระเเก้วกับวัดโพธิ์ ที่เป็นสถานที่หลักในการตั้งปัญหาและการวิเคราะห์ว่า จริงหรือไม่ที่รัชกาลที่ 1 สร้างกรุงเทพฯโดยลอกเลียนมาจากกรุงเก่า แล้วใช้คติว่า "เมื่อครั้งบ้านเมืองดี" - คำถามนี้นำมาสู่การหาคำตอบว่า รัชกาลที่ 1 ใช้อุดมการณ์อะไรในการสร้างกรุงเทพฯกันแน่

เมื่อลงรายละเอียดผ่านศิลปะและสถาปัตยกรรมแล้ว จะพบว่า คติสำคัญในการสร้างกรุงเทพฯของรัชกาลที่ 1 คือ คติพระอินทร์และจักรวาลวิทยาเข้ามาเกี่ยวข้อง การสร้างวัดโดยใช้รูปแบบจักรวาลวิทยาเข้ามาเกี่ยวจะช่วยสร้างความชอบธรรมในเเง่ความเชื่อและการเมือง ส่วนคติพระอินทร์คือการสร้างความชอบธรรมในการปกครองของรัชกาลที่ 1 - ถ้ากรุงเก่าเป็นเมืองพระราม ก็ขอให้กรุงเทพฯเป็นเมื่องพระอินทร์ พระอินทร์คือคนธรรมดาที่กลายเป็นเทพ เมื่อพระอินทร์ตายลง ก็จะมีมนุษย์กลายเป็นพระอินทร์องค์ถัดไปแทน แน่นอนว่ารัชกาลที่ 1 ถือคตินี้ในการสร้างความชอบธรรมให้แก่ตนเองในการปกครองกรุงเทพฯ

แน่นอนว่า เมื่ออ่านหนังสือเล่มนี้จบ เราจะเดิมเที่ยววัดพระแก้วและวัดโพธิ์สนุกขึ้้น และเราจะเข้าใจเลยทันที่ว่า ทำไมกรุงเทพฯต้องเป็นเมืองเทพสร้าง เมื่อเทพคือพระอินทร์ และพระอินทร์ก็คือ ...

[สมเกียรติ เศรษฐสมภพ · Rating 4 out of 5]

น่าตื่นเต้น ทำให้ทราบว่าการสร้างวัดอิงแนบกับการสร้างความชอบธรรมและอุดมการณ์ทางการเมืองอย่างแนบแน่น ไม่ได้สักแต่สร้างขึ้นมาตามใจชอบ ไปวัดโพธิ์อีกครั้งคงมีมุมมองใหม่เพิ่มขึ้นจากความรู้ที่ได้รับจากหนังสือเล่มนี้

[Thanida · Rating 5 out of 5]

สนุกมากกกกก