زمینه‌های اجتماعی انقلاب ایران

by حسین بشیریه, علی اردستانی (Translator)

این کتاب که ابتدا به عنوان تز دکترای نویسنده به زبان انگلیسی چاپ شد، یکی از قابل توجه‌ترین تحلیل‌های صورت گرفته درباره انقلاب سال ۱۳۵۷ ایران است. در آن با در نظر گرفتن نقشی که دولت در تاریخ معاصر این کشور بازی کرده، زمینه‌ها و دلایل اجتماعی و سیاسی وقوع انقلاب مورد بررسی قرار می‌گیرد. رویکرد حسین بشیریه رویکردی جامعه‌شناختی و سیاسی است و نویسنده تلاش کرده بدون جهت‌گیری‌های اندیشه و علایق روشنفکرانه، مسالهٔ انقلاب را به شکل علمی و عینی تبیین کند. به این جهت، حسین بشیریه ابتدا رویکردی تاریخی در پیش می‌گیرد و با برگشتن به دورهٔ قاجاریه و در نظر گرفتن عوامل آن برهه، فروپاشی ساختارهای سنتی حکومت را به تصویر می‌کشد. این دگرگونی در ساختار دولت با از هم گسیختگی دولت مطلقه آغاز شد. سپس طبقات اجتماعی و نیروهای سیاسی نوظهور آن دوره به تصویر کشیده می‌شود. در ادامه نقش نیروهای سرکوب گر و پشتیبانی آمریکا، نفت و ثبات اقتصادی ناشی از آن، بحران‌های اقتصادی و دیکتاتوری، طبقات مختلف جامعه اعم از بورژوازی، کارگران، دهقانان و حامی پروری، احزاب مختلف سیاسی نظیر لیبرال بورژوا، بنیادگرای ضدلیبرال، اسلامی رادیکال، چپ‌گرا و منازعات سیاسی میان این احزاب و گروه‌ها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

Genres: History, Politics, Social Science

284 pages, Paperback

First published January 1, 1984

About the author

حسین بشیریه در سال ۱۳۳۲ در همدان متولد شد. وی لیسانس خود را در رشته علوم سیاسی از دانشگاه تهران گرفت و سپس برای ادامه تحصیل به انگلستان رفت. در سال ۱۹۷۹ در رشته رفتارشناسی سیاسی از دانشگاه اسکس انگلستان فوق لیسانس دریافت کرد و در سال ۱۹۸۲ موفق به اخذ درجه دکترا در رشته تئوری سیاسی از دانشگاه لیورپول گردید.

او که در دانشگاه تهران ممنوع‌التدریس شده بود ایران را ترک کرد و به دانشگاه سیراکیوز در نیویورک رفت.

Reviews

[Ali Momeni · Rating 4 out of 5]

شاید بهتر از این نمی شد این حجم از مطالب را در این تعداد محدود از صفحات گنجاند.کتاب پیش رو به روان ترین نثر و تا حد ممکن بی طرفانه ترین لحن نگاشته شده است و قضاوت را تا آنجا که می شود به عهده ی خواننده گذاشته.
نگاه عمیق و چند جانبه ی حسین بشیریه به ریشه ها و علل انقلاب57 همان چیزی ست که خواننده را به شور بیشتر برای کسب شعور و آگاهی معتبر و علمی پیرامون این پدیده تشویق می کند و وقوع انقلاب را نه نتیجه ی یک یا دو عامل بلکه پیامد دگرگونی های مختلف فرهنگی،سیاسی،اقتصادی و... می داند.

[Kowsar Bagheri · Rating 3 out of 5]

کتاب در واقع رساله‌ی دکتری بشیریه‌ست که در سال ۱۹۸۴ نوشته.
از نقاط قوت به‌نظرم یکی‌ش این بود که به‌خوبی تضاد و تناقض سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی حکومت پهلوی و شخص شاه رو واکاوی کرد (به‌ویژه دهه‌ی پنجاه) و اینکه چطور این سیاست‌ها معضل‌ساز شد برای خود رژیم. دیگر اینکه مطرح‌کردن تضاد فکری و عملی طلبه‌ها و روحانیون سطح پایین با مجتهدان و روحانیون عالی‌رتبه و بررسی سیر قدرت‌یابی دسته‌ی اول جالب‌ توجه بود. هم‌چنین به‌نظرم تضاد فکری و عملی دولت موقت و شورای انقلاب رو خوب بررسی کرد و دلایل شکست‌خوردن دولت موقت رو تا حد خوبی نمایان کرد. و نقطه‌ی قوت دیگه این که سیر رادیکالیزه‌شدن و انحصارطلبی جمهوری اسلامی و شخص خمینی رو تا حد قابل‌قبولی تونست واکاوی کنه و به شروع‌شدن فرآیند مصادره‌ی انقلاب، مؤلفه‌های بنیادگرایی اسلامی و هم‌چنین عوام‌فریبی بپردازه.
دوتا چیز هم فارغ از قضاوت هست که اولی برام صرفاً جالب و دومی عجیبه. اولی، نگاه خیلی همدلانه‌اش به بنی‌صدر و دومی اینکه در آخر صفحه‌ی ۳۰۹ می‌گه:
«اگر سقوط بنی‌صدر را نقطه‌ی پایان حاکمیت لیبرال‌ها بدانیم، ترور آیت‌الله بهشتی را نیز باید شروع برتری‌یافتن کامل حزب جمهوری اسلامی در نظر بگیریم.»
کتاب چندتا غلط تاریخی داره. بعضی‌ جاها هم مؤلف واقعاً غفلت کرده. اگر بخوام تک‌تک موارد رو این‌جا ذکر کنم فعلاً از توان و وقتم خارجه ولی اگر بخوام یه مثال بزنم اینه که در فصل اول کتاب، وقتی مؤلف یه تقسیم‌بندی از احزاب و گروه‌ها و انشعابات و گرایش‌های ایدئولوژی‌ بازه‌ی زمانی مورد نظر ارائه می‌ده، حتی اسمی از سازمان مجاهدین خلق نمی‌آره. اول فکر کردم شاید تقصیر از مترجم باشه ولی وقتی به متن اصلی ("The state and revolution in Iran, 1962-1982") مراجعه کردم دیدم که غفلت از خود بشیریه بود. و خب یه همچین چیزی برای من حداقل خیلی شوکه‌کننده‌ست. تأکیدم هم بر همون تقسیم‌بندی جامع فصل اوله وگرنه که در ادامه‌ی کتاب به سازمان مجاهدین خلق -هرچند کم- اشاره کرد. یکی از معایب عمده‌ی کتاب هم به‌نظرم برمی‌گرده به اینکه آن‌چنان که بایسته بود به چپ‌ها و نقش‌شون نپرداخت و به اشاراتی کوتاه اکتفا کرد؛ به‌ویژه حزب توده و هم‌چنین
سرسری‌‌گذرکردن از برخی اتفاقات مهم و جزئی‌نشدن در اون‌ها مثل جنگ ایران و عراق و ترورهای سازمان مجاهدین در اوایل دهه‌ی شصت. اساساً دقیق‌نبودن آزاردهنده‌س و این در بعضی جاها به چشم می‌خورد. به‌عنوان مثال سر حمایت شاخه‌ی اکثریت چریک‌های فدایی خلق از مواضع ضدّ امپریالیستی جمهوری اسلامی و خمینی، به «شاخه‌ی اکثریت» توجه نکرد و گفت «فداییان» که این خب به‌نظر من یه‌جور بی‌دقتی فاحش و بزرگه چون مواضع شاخه‌ی اقلیت چریک‌های فدایی خلق رو نمی‌شه و نباید نادیده گرفت. (رجوع شود به صفحه‌ی (۲۹۳)
فارغ از محتوای تاریخی کتاب، مسئله‌ی دیگری که در حین خوندن کتاب واقعاً اذیتم کرد حجم زیاد اغلاط نگارشی و تایپی بود. متأسفانه نشر «مانیا هنر» ویراستار و نمونه‌خوان برای کتاب در نظر نگرفت. امیدوارم تو چاپ‌های بعدی به این مسئله توجه کنن و برطرف‌ش کنن.
و در پایان، به‌یادداشتن این‌که بشیریه مورخ نبوده و نیست هم به‌نظرم مهمه و باید در نظرش گرفت. (اینو در دفاع از بشیریه یا حمله بهش ذکر نکردم)
پی‌نوشت: مثل‌این‌که‌ علی اردستانی هم این کتاب رو با عنوان غریب «زمینه‌های اجتماعی انقلاب ایران» ترجمه و نشر نگاه معاصر چاپ کرده.

[JJ Khodadadi · Rating 4 out of 5]

کامل و بی اشکال نیست اما کتاب خوبیه

[Mostafa Bushehri · Rating 3 out of 5]

اسم دکتر حسین بشیریه به عنوان نویسنده خودش گویای علمی و عالی بودن کتاب است. قطعا از بهترین کتاب‌هایی است که در زمینه تحلیل تاریخ معاصر وجود دارد. تنها ایراد وارده به کتاب میشه به ذکر تاریخ رویدادها به میلادی اشاره کرد که باید گذاشت به پای تنبلی مترجم.

[Amir Sahbaee]

این کتاب رو در میانه‌ی اعتراضات دی ۱۴۰۴ با حال بد و کلی خبر بد خوندم. اگر می‌تونستم، به آدم‌های زیادی خوندنش رو توصیه می‌کردم.

--
بشیریه معتقده که انقلاب ۵۷ در ایران هم از الگوی چهار مرحله‌ای زیر تبعیت می‌کنه:

حکومت میانه‌روها
تفوق تندروها
دوران ترور و فضیلت
ترمیدور

بشیریه همچنین همونطور که در مقدمه اشاره می‌کنه، انقلاب رو نقطه‌ی تلاقی چند اتفاق مهم می‌دونه که همه باهم باعث انقلاب می‌شن. درواقع بیشتر این نقاط تلاقی، شکل منفیِ پایه‌های حکومت پهلوی هستن و با از بین رفتنشون، پایه‌ها فرو می‌ریزن.
عواملی که ازشون نام می‌بره:

-گسترش ایده‌ی انقلابی که جامعه‌ی احتمالی بهتری را یک دهه یا بیشتر پیش از انقلاب ترسیم می‌کرد.
-بحران اقتصادی ۵۱ تا ۵۶ که اعتراضات زیادی در پی داشت.
-بروز برخی تضاد منافع اساسی میان دولت و بورژوازی بالا.
-از بین رفتن حمایت خارجی رژیم.
-بسیج انقلابی توده‌ها توسط شبکه‌ای از سازمان‌های بسیج‌گر.
-اتحاد سیاسی میان نیروهای مختلف مخالف با نظام سلطنتی

--
به شکل کلی بشیریه در این کتاب سعی کرده نگاه اجتماعی داشته باشه و به پدیده‌ها با همین عینک نگاه بکنه. حتی بررسی اقتصادی و سیاسی رو از منظر اجتماعی انجام داده.
کتاب با نگاه اجمالی به شکل دولت(حکومت) در عصر مشروطه و قاجاریه شروع می‌کنه و روندهارو تا حکومت پهلوی بررسی می‌کنه.
بعد از اون تبیینی از ایده‌ی انقلاب اسلامی می‌ده. اینکه روحانیت از چه بازه‌ای دست از مشروطه‌خواهی برمی‌داره(حداقل تا حدودی) و به اندیشه‌ی ناسیونالیسم اسلامی در قالب تشیع می‌پردازه.
سوال پررنگ این فصل اینه که از چه جایی به بعد روشنفکری بجای نفی دین، تبدیل می‌شه به قرائت جدیدی از دین.

بعد از اون بحران‌های دولت در زمان محمدرضا شاه رو بررسی می‌کنه که خودش شرایط رو از نظر اقتصادی و سیاسی برای وقوع یک انقلاب اماده می‌کنه.

بعد از اون ایده‌های انقلابی و مسیرهایی که جریان‌های مختلف می‌رن رو می‌بینیم. در اینجا مساله فقط چپ‌ها و راست‌ها و اسلام‌گراها نیستن. اینکه گروه‌های مختلف بازار، سرمایه‌دار، تاجر، زمین‌دار، تولیدکننده و غیره هرکدوم چه نقش‌هایی داشتن و منافعشون چی بود و انقلابیون و خود حکومت با هرکدوم چه رفتاری داشتن. البته گروه‌های سیاسی مثل فداییان و مجاهدین و جبهه ملی و نهضت و غیره رو هم می‌بینیم.

فصل‌های پایانی کتاب هم به نخست‌ویزی بختیار و خروج شاه از ایران، وقوع انقلاب، تشکیل دولت موقت و شورای انقلاب، موازی کاری‌ها و مشکلات دولت موقت، انتخابات اولین‌دوره‌ی مجلس و بعد ریاست جمهوری و کم‌کم حذف لیبرال‌ها و میانه‌روها و پیروزی کامل تندروها، به شکل اجمالی می‌پردازه‌.
این اطلاعات هم مفید و خلاصه و باز با نگاه اجتماعی و سیاسی به قضایاست.

--
کتاب علاوه بر اینکه فکت‌های تاریخی داره و درک مارو از تاریخ غنی‌تر می‌کنه، و نگاه اجتماعی که بهش اشاره کردم، به ما کمک می‌کنه تا تاریخ رو تکرار نکنیم.
بخش‌های زیادی از این انقلاب برای ما درس داره.
شکل بلعیده شدن گروه‌های میانه‌رو در اوایل انقلاب، رفتارهای پوپولیستی و اشاره به "خواست مردم" ، دیدار سنجابی با خمینی در فرانسه و موکول کردن انتخاب شکل حکومت به بعد از انقلاب و از طریق رفراندوم و هزاران مورد دیگه.
البته هیچ کتابی که کاملا دقیقه نه کاملا صحیح. اما احتمالا داشتن همین اطلاعات به ما کمک کنه تا تصمیم‌های بهتری بگیریم.

--
روزی که اینارو می‌نویسم، اینترنت هنوز قطعه. با اینکه ربطی نداره ولی بیشتر دلم برات تنگ شده.

[Fateme Maleki · Rating 4 out of 5]

فقط سه سال بعد از کتاب نیکی کدی نوشته شده و خیلی فرقی نداره از لحاظ پرداختن به مسائل پس از انقلاب و البته با توجه به اینکه توی همون سه سال هم اتفاقات فراوانی افتاده خب تفاوت تحلیلی بیشتری داشته و البته به قاجار هم نپرداخته که چیزی از ارزش تاریخی بحث کم نکرده.

[Mojtaba Nazari · Rating 5 out of 5]

کتاب حجم کمی دارد اما صفحه صفحه‌اش برای من آموزنده بود؛ تحلیل و ریشه‌یابی از ابعاد گوناگون جالب بود. هر چند به خاطر آشنایی محدودم با علوم سیاسی، با چارچوب‌های متفاوتی که می‌شد انقلاب را با آن‌ها تحلیل کرد آشنا نیستم. اما به هر صورت مطالعه‌ی این کتاب مقداری آشنایی با برخی روش‌های بررسی انقلاب ۵۷ و همچنین دقت به برخی جزئیات تاریخی را در مخاطب عام ایجاد می‌کند.

[Moein Mahmoudi · Rating 4 out of 5]

برای من جالب ترین نکات کتاب جاهایی بود که وقایع خودمختاری و جنبش های قومی مرزی رو با استفاده از تضادهای مالکیت زمین تحلیل میکرد
جالب میشه اگه یه روزی بخش های بعدی این کتاب رو.هم تا روزگار فعلی بنویسه.

[Ebrahim Savadkohi · Rating 4 out of 5]

بزرگ ترین مانع برای خوندن کتاب تاریخ میلادی اون بود که باید همش دنبالسال شمسی وقایع می گشتم.غیر از این تصور دیگه ای از جامعه شناسی سیاسی داشتم که خب بر فنا رفت

[Amirhossein Sadeghian · Rating 4 out of 5]

پر از غلط‌های ویرایشی. اما قابل خواندن. بهترین و قوی‌‌ترین تحلیلی که از علل وقوع انقلاب خونده بودم.

[Am¡n · Rating 4 out of 5]

صرف‌نظر از غلط‌های نگارشی بسیار زیاد، کتاب جالبی بود.
اول به روندی که دولت و اقتصاد ایران از دوره‌ی قبل از مشروطه تا پهلوی طی کرده، نگاه کوتاهی می‌ندازه. در سه فصل بعدی، به تفصیل، بنیان‌های نگه‌دارنده‌ی حکومت در دهه‌ی پیش از انقلاب، شکل‌گیری جریان ملی‌گرای اسلامی و ایدئولوژی انقلاب و بحران اقتصادی-سیاسی دهه‌ی ۵۰ رو تحلیل می‌کنه. در سه فصل بعد هم ابتدا اتفاقات سال‌های ۵۶-۵۷ رو مرور می‌کنه و بعد از اون به بررسی شرایط سیاسی و اقتصادی دوران دولت موقت و در نهایت حاکمیت روحانیون تندرو می‌پردازه.

[Mostafa Jafarpanah · Rating 2 out of 5]

کتاب پر از اشتباهات ویرایشی است.

[Siavosh Rezakhan · Rating 5 out of 5]

همواره اینطور نیست که انقلاب زمانی رح دهد که شرایط جامعه رو به وخامت می رود برعکس، معمولا هنگامی اتفاق می افتد که مردمی که مدت های مدید بدون اعتراض با خفقان آورترین قوانین کنار آمده اند، به محض اینکه دریابند از فشار این قوانین کاسته شده است، علیه آنها شورش می کنند. تجربه نشان می دهد که معمولا خطرناک ترین لحظه برای حکومتی بد، لحظه ایست که دست به اصلاحات بزند.......‌
آلکسی دوتوکویل

[مهدی رنجبریان · Rating 4 out of 5]

آمارها رو که‌ خود مترجم تصحیح کرده بود تو پانویس. چندتا اسم رو فکر کنم کلا نمی‌شناخت یا من اشتباه می‌کنم مثل مراغه‌ای که 《مراغی》 نوشته بود. با توجه به کتاب همون 《رحمت الله مراغه‌ای》 باید منظور باشه. من دارم اشتباه می‌کنم؟

[Ziba Rostami · Rating 3 out of 5]

ویراستاری ضعیف اما متن قابل توجه

[Tahmoures Amiran · Rating 3 out of 5]

این کتاب رو چند سال پیش که خونده بودم خیلی خوشم اومده بود و یادمه حتی برای چند حلقه‌ی مطالعاتی پیشنهاد داده بودمش. تحلیل طبقاتی، ارائه یک تحلیل چندبعدی، در بر گرفتن زمینه‌ها و علت‌های انقلاب و مراحل بعدش و... احتمالا باعث این شده بود. اخیرا اما به واسطه‌ی یک تکلیف کلاسی ناچار شدم دوباره بخونمش و حجم اشتباهات نظری و نوسان کردن بین نظریه‌ها (به ویژه در مورد دولت؛ چه قبل قاجار و چه بعدش) بدون ارائه‌ی میانجی‌های لازم متعجبم کرد. البته هنوز به نظرم به صورت نسبی چارچوب کلی و امکانات نظری خوبی داره اما متاسفانه توی کتاب نتونسته این‌ها رو به درستی بروز بده.

[Mohammad Mollanoori · Rating 4 out of 5]

نگاه کتاب به طبقه خوب بود و جذاب ترین بخش برای من، استفاده از «کورپوراتیسم» بود که ذهن من رو هم چند وقتی است که درگیر خودش کرده بود.

کاش، مترجم و ناشر یک بار یک ویرایش هم انجام میدادند، مثلا ائتلاف اسلامی احزاب رو باید ائتلاف احزاب اسلامی نوشت.

[Ali · Rating 4 out of 5]

ريويو طي روزهاي آتي
خيلي خوب بود