De machtscode: Hoe de onzichtbare belangenstrijd achter AI onze democratie bedreigt

by Marietje Schaake

De kans is groot dat je dagelijks AI gebruikt – voor een recept, een samenvatting, een boekentip. Nooit eerder omarmden we een nieuwe technologie zo snel, en nooit werd er zo massaal in geïnvesteerd. Van scholen tot het leger en de overheid: overal wordt AI ingezet. Maar met elke stap geven we de democratische controle verder uit handen. De grote vraag is: aan wie, en met welke gevolgen? In dit heldere pamflet ontleedt technologie-expert Marietje Schaake de machtsstrijd achter AI en laat ze zien waarom – en hoe – Europa en Nederland daar een politiek antwoord op moeten formuleren.

Genres: Nonfiction, Artificial Intelligence, Politics

104 pages, Paperback

Published April 21, 2026

About the author

Marietje Schaake is a Fellow at Stanford’s Cyber Policy Center and at the Institute for Human-Centered AI. She is a columnist for the Financial Times and serves on a number of not-for-profit Boards as well as the UN's High Level Advisory Body on AI. Between 2009-2019 she served as a Member of European Parliament where she worked on trade-, foreign- and tech policy.

Reviews

[Lauri van Oosterom · Rating 3 out of 5]

Een prima boek over een zeer belangrijk thema. Maar het blijft allemaal een beetje oppervlakkig. Het meeste wist ik al en ik ben absoluut geen AI-expert. Marietje Schaake heeft zeker goed onderzoek gedaan, en noemt ook vele bronnen (sowieso altijd een pluspunt bij de Correspondent!). Maar ik miste echt de concrete oplossingen. Hoe gaan we nu precies verder? En wat kunnen we als consument allemaal zelf doen?

[Bregje · Rating 5 out of 5]

Heel inzichtelijk en met een handreiking hoe nu verder. Leest vlot, niet uitgebreider dan nodig.

[Jan Kamstra]

In de ban van AI

Heilzaam, om zo nu en dan kennis te nemen van de andere dan gebruikelijkere kant van AI die aandacht krijgt. Hoeveel individuele verantwoordelijkheid heb ik bij het gebruik van AI?

Eerder las ik het boekje ‘AI de hype voorbij’ van Aaron Mirck ( https://lnkd.in/e6YSrFsH ). Hierin worden verschillende maatschappelijke vraagstukken rondom AI be💡. De afgelopen dagen las ik ‘De machtscode | Hoe de onzichtbare belangenstrijd achter AI onze democratie bedreigt’ van Marietje Schaake. Een uitgave van De Correspondent.

Haar pleidooi is dat we in moeten zien dat AI een allesomvattende rol in de samenleving speelt. Zij pleit - als Nederlandse- voor een nationale/continentale AI strategie om digitale soevereiniteit te bereiken. Zij vraagt van ons niet alleen individuele keuzes, maar collectieve actie.

Wat doe jij als je kennis hebt van onder meer: ‘Coded gaze’, de relatie tussen AI en pfas, Google zero, ‘Digitale dood’, Astroturfing, de CLOUD Act, Mythos en de impact op ons democratisch bestel? Is er naast de referentie met ‘The lord of the rings’ ook één te maken met George Orwell’s 1984?

Moeilijk om te bedenken wat je tegenover een technologie moet stellen die sneller groeit dan ons begrip ervan? Schaake doet in de Machtscode verschillende suggesties.

https://www.linkedin.com/posts/jankam...

[Evy · Rating 2 out of 5]

wel aardig, boeiend om na te denken hoe we het beest dat AI heet een beetje kan beteugelen. Verder miste ik wel nog veel over fake news en nepinfo dat rondzweeft op het wereld wijde web én de milieugevolgen… kwam voor mij te kort langs

[Juul · Rating 4 out of 5]

Interessant persoon over een interessant thema. Kan niet echt zeggen dat ik iets nieuws heb geleerd, maar toch fijn om even vanuit haar bril naar dit thema te kijken en goed dat ze het onder de aandacht brengt.

Het was een compact boekje, wat ik erg kan waarderen is dat er niet te veel pagina’s zijn gevuld om maar te vullen.

[Lotus Arian · Rating 3 out of 5]

Gaf me weer nieuwe inzichten in hoe AI werkt en de gevolgen ervan! :)

[Jeroen de Baaij · Rating 2 out of 5]

In een tijd waarin de CEOs van grote techbedrijven steeds meer tegen de macht aanschuren en AI in razend tempo effect krijgt op het leven, waarschuwt dit boekje over de gevaren die deze machtsstrijd meebrengt. Hoewel de schrijfster inzicht geeft in het probleem en met interessante voorbeelden komt, is het helaas erg herhalend. Ze maakt eigenlijk 4x achter elkaar hetzelfde punt en de potentiële oplossingen op het einde van het boek zijn ook niet heel vernieuwend. Daardoor blijf je als lezer tegen enigszins teleurgesteld achter.

[Davy Buntinx · Rating 3 out of 5]

Helemaal eens met de grote lijn, de uitwerking vind ik wat aan de magere kant. Een geschipper tussen “Ja we kunnen het” en “Ja we moeten het” met voorstellen die net iets te weinig concreet worden om echt te beklijven.

[Tim · Rating 2 out of 5]

Zegt niet veel anders dan wat je overal al kan vinden, leest als een soort braindump van info over AI zonder echt de diepte in te gaan, slordig geschreven en waarom toch altijd die obsessie met Amerikaanse statistieken?

[Iris van Meer · Rating 3 out of 5]

Het hele argument is vooral dat we het in Europa moeten zoeken ipv Amerika / China. Tis maar net waarom je Europa wel vertrouwen zou....

[Eva · Rating 1 out of 5]

Alsof je de hele tijd nog een inleiding aan het lezen ben.

[Jeroen Verbraak · Rating 4 out of 5]

“The profits are for Big Tech; the risks and consequences are for society.” This is one of the book’s most powerful reminders. While reading, I often thought about The Tragedy of the Commons: without proper regulation, short‑term, self‑interested gains undermine long‑term sustainability. This dynamic is painfully evident in how AI is being developed and exposed to the public - without fully understanding its broader consequences.

“We live in a gigantic experiment.” Indeed, we do. While medicines are subject to strict regulation before they reach the public, AI products are often deployed first and evaluated later. We are told that some pain is necessary for a better future - but a better future for whom?

This is not a book that opposes AI. Rather, it offers a constructive alternative: a path where AI is developed and deployed in tandem with societal interests, not merely to further inflate the bank accounts of billionaires.

AI needs regulation. History shows that power tends to corrupt, and believing that the market alone will solve this is akin to believing in fairy tales.

Marietje concludes the book with concrete recommendations, such as visualising the steps toward digital sovereignty, testing AI before market release, ensuring equitable AI, decentralising AI knowledge (which is currently overly centralised), making enforcement more flexible, and building an EU AI stack. These and many other proposals could help politicians shape a coherent AI agenda that truly serves the interests of the EU.

What kind of society do we want? And when do we consider AI to be successful? These are fundamental questions. They should shape how we develop and govern AI - rather than unleashing it and simply accepting its unintended consequences.

In short: a great book, well worth reading.

[Joris · Rating 3 out of 5]

Soms lees je een boek waarvan je halverwege denkt: eigenlijk weet ik dit allemaal al. Dat had ik hier regelmatig. Niet omdat de inhoud onjuist of oninteressant was, maar omdat veel van de beschreven ontwikkelingen rondom technologie, macht en democratie voor mij bekend terrein waren.

Toch merkte ik dat ik bleef doorlezen. Niet vanwege nieuwe inzichten, maar omdat sommige boodschappen simpelweg niet vaak genoeg herhaald kunnen worden. We praten graag over AI alsof het vooral een technische ontwikkeling is, terwijl de belangrijkste vragen misschien wel over macht gaan. Wie bepaalt de regels? Wie profiteert? En wie controleert eigenlijk de partijen die steeds meer invloed krijgen op publieke voorzieningen en democratische processen?

Het boek blijft daarbij bewust toegankelijk. Ik had soms graag wat dieper willen graven in de economische en politieke mechanismen achter die machtsverschuivingen. Tegelijkertijd vermoed ik dat dat ook niet het doel was. Dit voelt eerder als een waarschuwing dan als een diepgravende analyse.

Ik heb het boek niet dichtgeslagen met een lijst nieuwe inzichten. Wel met het gevoel dat dit een onderwerp is waar we als samenleving nog veel te nonchalant mee omgaan. Alleen daarom al ben ik blij dat dit boek geschreven is.

[Roy Steunebrink · Rating 5 out of 5]

‘’ Er is ruimte tussen de AI-belofte en de AI-bubbel’’

Een sterke quote uit wederom een sterk essay vanuit de correspondent. Voor mij de eerste keer dat ik werk van Marietje Schaake lees maar haar toegankelijke, maar daarmee niet versimpelde, schrijfstijl is top. Ze legt alle complexe rondom AI goed uit, zonder weg te lopen voor die complexiteit.

Digitale soevereiniteit is en blijft een hot topic waar veel over wordt gepraat, maar te weinig aan wordt gedaan. Ja, ook in dit essay komen de open deuren weer voorbij, maar juist daarom is het zo vreemd dat we er niks mee doen. Want als het een open deur is? Marietje pleit daarin voor Europese coördinatie, waar ik het volledig mee eens ben. Maar tegelijkertijd is dit ook de reden dat er nog zo weinig gebeurt, want Europese coördinatie is niet gemakkelijk opgezet überhaupt, en al helemaal niet met die sterke tech/ai lobby. Hier wordt imo te weinig aandacht aan besteed in dit essay.

Al met al, of je nu nieuw of een AI-veteraan bent. Dit essay is verplichte leeskost, al is het alleen al om je morele kompas weer even te kalibreren.

[Marjolein · Rating 5 out of 5]

Een goed uitgewerkt, rationeel essay dat iedereen die ook maar een beetje in de AI-hype-bubbel zit zou moeten lezen.

De ontwikkeling en invoering van (generatieve) AI zijn met zo'n waanzinnig hoge snelheid gegaan, dat we alle nadelen en risico's uit het oog verloren lijken te zijn. Met een technologie zoals deze, die niet alleen verstrekkende gevolgen heeft voor ons dagelijks leven, maar ook voor ons klimaat en zelfs op geopolitiek niveau, is het belangrijk om goed na te denken over hoe we die technologie verantwoord kunnen gebruiken. In al onze haast om maar niet de boot te missen, lijken we dat te zijn vergeten, maar gelukkig biedt Schaake perspectief op een andere manier van omgaan met AI. Eentje waarbij onze democratie gewaarborgd wordt, en we niet klakkeloos ons milieu opofferen voor datacenters.

Nu maar hopen dat deze boodschap de politiek ook bereikt, en ze daadwerkelijk bereid zijn om te luisteren naar een genuanceerd verhaal over AI.

[B. · Rating 2 out of 5]

AI word je pas echt door het strot geduwd. Helaas hoor je daar al die mensen die almaar klagen over "de gay agenda" niet over.

Ik ben verbijsterd dat mensen boekentips en recepten aan een chatbot zouden vragen.

Een zeer deprimerend boek dat aan mijn respect voor mijn medemens tornt.

De schrijfstijl was niet top, het hele verhaal is wat warrig opgebouwd waardoor je met een vaag gevoel van onbehagen achterblijft maar niet kan reproduceren welke argumenten je zojuist hebt gelezen. Wellicht verwacht de schrijfster dat we na het lezen AI om een samenvatting vragen van wat we zojuist gelezen hebben. Zo heeft ze toch een goed argument dat we niet alles zomaar aan AI kunnen overlaten. Toch verdienen we betere boeken dan dit.

Fuck AI, de VS en alle techbros

[Leen · Rating 5 out of 5]

Bondig overzicht van de grote sociale, economische en (geo)politieke uitdagingen waar de stormachtige opkomst van AI ons voor stelt. De auteur maakt afdoende duidelijk hoe gigantisch de problemen zijn als we in Europa afhankelijk blijven van Amerikaanse en Chinese AI - afkomstig van bedrijven die geen moer geven om veiligheid, milieu of maatschappelijk welzijn, en meewerken met ondemocratische plannen van hun overheid. Maar ze vervalt niet in doemdenken. De toon van het boek is constructief, met een vooruitblik op wat Europa wél kan doen (en zou móeten doen) tegenover het AI-overwicht van de VS en China. Laat ons hopen dat Europese bestuurders dit boek ook lezen.

[Alexander · Rating 4 out of 5]

Een goed pamflet, zoals ik vanouds van de Correspondent gewend ben, met een duidelijke uiteenzetting van het probleem en duidelijke handvatten over hoe het aan te pakken. Deed me een beetje denken aan het boek van Samsom, maar Schaake legt de zaken helderder uit dan Samsom, wat fijn is. Ook hier ben ik sceptisch over hoe haalbaar de handvatten zijn, maar het is wel het ideaalplaatje van wat nodig is en het pamflet zet me aan het denken.

[Saar · Rating 4 out of 5]

Ik ken en gebruik AI bijna helemaal niet, omdat ik al wel iets gehoord had van de nadelen ervan. Dit boek heeft me echter een heel mooie kritische noot bij AI gegeven zonder me meteen helemaal afkeer van het onderwerp te geven.
Helder en vlot geschreven, met een duidelijke structuur en een aantal concrete voorstellen.
Minpuntje is dat het vooral op politiek focust en minder op wij als consument. Daardoor heb ik nu niet echt een idee hoe ik zelf een verschil kan maken.

[Jurgen · Rating 3 out of 5]

Zoals met veel correspondent boeken is het onderwerp vaak zeker interessant en worden er ook echt goede punten gemaakt, maar heb je toch het idee dat je het op een gegeven moment wel een beetje weet. Ook miste ik soms net iets meer uitleg of diepgang, en voelden de oplossingen een beetje als open deuren.

[Lexi Ariane · Rating 3 out of 5]

3/5 ⭐️

Een boeiend en ik denk ook belangrijk boek dat fijn geschreven is en volstaat met goed onderbouwde betogen. Maar als je enigszins geïnteresseerd bent in dit onderwerp is veel daarvan al een beetje een open deur.

Desalniettemin: voor mensen die zich er voor het eerst in willen verdiepen een heel goed boek om mee te beginnen!

[Frans Jansen · Rating 4 out of 5]

Geeft goed overzicht over AI: wat het wel en niet is, de goede kanten, de gevaren. Verontrustend ook: we weten, als gewone burger NIET wat er speelt en welke macht we weggeven. Ik herhaal hier een deel van dit pamflet (blz. 152): Dit boek is een oproep tot actie. Niet tegen AI, maar vóór democratische grip daarop.
Verontrustend nogmaals maar zeer lezenswaardig boek: we moeten in actie komen.

[Evert van Steen · Rating 2 out of 5]

Enkel urgency schetsing met voorbeelden uit recente actualiteit zonder verdieping. Ook geen aanreiking van structurerende frameworks. Mogelijk goed om niet-geïnitieerde wakker te schudden. Daar voorbij weinig om het lijf. Contouren van een oplossing worden omschreven zonder gidsing.

[Anouk De Vries · Rating 3 out of 5]

Opzich een interessant betoog over AI en alle ontwikkelingen en hoe dit zich verhoudt tot democratische normen en waarden, geopolitiek en macht. Meer concrete voorbeelden had het leuker en makkelijker gemaakt om te lezen en echt te begrijpen.

[Anne Uelderink · Rating 3 out of 5]

Voor mij een vergroting van bewustzijn hoe grote impact AI op ons als maatschappij heeft. Het lezen van het boek heb ik meerdere malen als langdradig en onnodig lastig taalgebruik ervaren. Zoveel mogelijk mensen zouden dit moeten lezen, waarom dan zo complex beschreven.

[Broer Vd · Rating 3 out of 5]

Om bang van te worden. Belangrijk onderwerp wat mij weinig interesseert. Des te knapper dat de problematiek vooral rond democratie duidelijk wordt gemaakt. Dus een leerzaam boekje waarvan ik blij was dat ik het uit had

[Charlotte]

Erg interessant, al haakte ik toch aardig af over de politiek en toekomstige implicaties (daar heb ik gewoon niks mee). Wel een boek dat ik een aantal keer tipte tijdens het lezen, een heel actueel thema.

[Gijs Van · Rating 2 out of 5]

Net als alle boeken van de correspondent leest ook dit boek makkelijk weg. Hoewel je er echt wel wat van kunt leren mis ik vaak de clue. Het is een beetje een opeenstapeling van feiten zonder duidelijke boodschap.

[Mira Innemee · Rating 4 out of 5]

3.5, van veel in dit boek had ik al wel een idee, maar het maakte me nogmaals pijnlijk duidelijk hoe afhankelijk we momenteel zijn van techgiganten in (fascistisch wordend) Amerika. En dat iedereen die genAI gebruikt bijdraagt aan hun kapitaal en macht. Ik was al overgestapt van ChatGPT naar Ecosia AI, maar het motiveert me wel om er überhaupt minder gebruik van te gaan maken…

[Mike van Holsteijn · Rating 5 out of 5]

Belangrijk boekie!