Het is zomaar een avond in september als Gerlof Verdegaal, een 49-jarige planoloog, met een paar schaarse bezittingen in een plunjezak zijn huis uit loopt, vrouw en kinderen achter zich latend. Hij richt een eenvoudig onderkomen in bij een transformatorhuisje in een stadspark, als tussenstation op zijn reis. Maar het verleden blijft aan hem trekken. Steeds komt dat beeld bij hem terug van dat moment in de hal, de laatste keer dat hij met zijn vrouw sprak, zich omkeerde en vertrok. Ging hij uit zichzelf weg, of werd hij weggestuurd? De wolkenridder is een eigentijdse roman over een man die, op zoek naar de betekenis en waarde van zijn wurgend bestaan, ervoor kiest te verdwijnen.
Fantasierijk boek over een serieus thema dat aan het denken zet. Het verhaal is er niet om letterlijk te nemen.
“Hij herinnerde zich de blinde keus voor een huwelijk, de even blinde keus voor eerst twee en later toch drie kinderen.”
“‘U zegt maar wat’, zei ze, ‘u weet wel beter. De vraag is: voor wie leeft u of wílt u leven?’”
Context Dit is geen plotboek. Het plot is kort: bijna-vijftiger, maatschappelijk succesvolle man met goede baan, gezin met drie succesvolle kinderen en aantrekkelijke vrouw, modern huis in een groene wijk, krijgt opeens vage buikklachten die hem belemmeren te werken en hem dwingen de balans van zijn leven op te maken. “Tussen deze tijdstippen en ook later was het doorgaans rustig en had hij momenten te over om als hij wilde - maar hij wilde niet zo vaak - door het knekelveld van zijn herinneringen te waden.” De man kiest ervoor om zijn voorspelbare bestaan op te geven en verder te leven als thuisloze. “Was hij thuisloos wanneer thuis een chronisch ordentelijk leven wachtte, leven en dood in een brave notendop? Hoe doelbewust, hoe wraaklustig was ze die middag met zijn geduld en trots en liefde omgesprongen?” Schoenmakers onderzoekt aanleiding en context van dat besluit, om niet te hoeven zeggen het waarom, want dat laat de schrijver aan de lezer. “Verderop ligt alles open”, waarschuwt een man die in een andere villa woont. De man bedoelt de straat, maar de schrijver verwijst naar de rest van Verdegaals leven.
Parallellen Schoenmakers biedt drie parallellen ter vergelijking: de jeugdvrienden Johan en Gerrie, de demente moeder in het verzorgingstehuis en de vader van Verdegaal. Eerst de moeder. De directeur van het verzorgingstehuis zegt tegen Verdegaal: “We doen het op onze manier, en anders doen we het niet.” Het individu is ondergeschikt aan het regime met personeelstekorten en urenplaatjes etc. Bij demente bejaarden nog enigszins in te voelen, maar de parallel met de samenleving en het gezin waarin Verdegaal leeft dringt zich op. Dan de vrienden. “We waren vrienden. Later veranderde dat, toen moesten we ons voortaan realiseren dat we vrienden waren. Eerst werden we maandvrienden en vanaf ons vijfentwintigste werden we jaarvrienden, dan jíj jarig, dan Gerrie en dan ik.” Gerrie is weg, waarschijnlijk overleden, en Johan wil niet meer zijn dan een jaarvriend.
Veelzijdig leven Verdegaal groeit op met twee andere jongetjes / jongens, Gerrie en Johan. Op tienjarige leeftijd: “Wat waren ze niet? Ontdekkingsreizigers, avonturiers, zeehelden, schatgravers, gelukzoekers, ze waren het allemaal, ze waren het omdat de schil van de werkelijkheid hier (op een eilandje in een lokale plas, red.) dunner was dan waar ook.” Als bijna-vijftiger leeft jeugdvriend Johan gescheiden van zijn vrouw - ze hebben geen kinderen - als een alcoholist, en vraagt aan Verdegaal nadat hij heeft verteld over de scheiding: “Nou is het jouw beurt: ben je al in het diepe gesprongen of komt ‘t nog?” Over zijn scheiding zegt Johan: “Het ergste vind ik nog dat ze de bekende feiten gaf en tegelijk geen enkel voorstel deed. Ze leverde geen scherpe kritiek in het algemeen of op mijn persoon in het bijzonder - om er uiteindelijk met de overwinning vandoor te gaan.” En: “Binnen drie weken had ze ‘m, een of andere vent, misschien had ze ‘m al veel eerder.” Ik denk aan wijze woorden van Claudia de Breij: iedereen die iemand verlaat, is waarschijnlijk door die persoon al veel eerder emotioneel verlaten. “Wie heeft per saldo wie verjaagd?” Net als Johan loopt Verdegaal vast in zijn gereguleerde leven. Verder wegdrijven van de 10-jarige avonturiers van weleer kon niet. Opnieuw Claudia de Breij: haar lukt het om een veelzijdig leven te leven met meerdere huwelijken, schrijven, cabaret, dj-en, acteren, muziek maken en misschien nog wel meer. Voor welke reguliere man die tevens wordt geacht het inkomen en de maatschappelijke status te verdienen voor het gezin, is zo’n veelzijdig leven mogelijk?
Wolkenridder Verdegaals vrouw doet zijn verlangen naar vrijheid af als midlifecrisis. Als in: het gaat wel weer over. Schoenmakers laat het jeugdvriend Johan ook zeggen: “Volgens mij zit je in de shit van de midlifecrisis.” En: man in het zicht van de haven. “(…) als er al een beeld bij hem paste, dan was dat van de haven waarin hij vastzat, een modderhaven die niet van loslaten wist.” Ik kom dat commentaar ook tegen op Goodreads: man maakt verkeerde keuzes in midlifecrisis. Wat nou als hij al veel eerder in zijn leven de verkeerde keuzes heeft gemaakt, of dat die nog eerder in de opvoeding voor hem zijn gemaakt, en dat hij de levenslange consequenties ervan als bijna-vijftiger gewoon niet meer volhoudt? Of zoals voormalig psychiater Bram Bakker zijn eigen ‘vage klachten’ en ziekteproces duidt: iets met het cerebellum, maar feitelijk de manifestatie van oud zeer. Bakker verwijst veelvuldig naar Bessel van der Kolks ‘The body keeps the score’. Ook Verdegaal krijgt vage buikklachten, geen ziekte wel klachten. Welke boodschap vertelt zijn lichaam hem? Dat mag de lezer van dit boek uitzoeken. Bram Bakker noemt psychosomatische klachten zoals een burn out een cadeau, maar wel een die je helemaal moet uitpakken. “Daar hurkte hij dan, de zelfbenoemde reiziger, de globetrotter zonder wereld, een wolkenridder in gevecht met hij wist niet wat, hij wist niet wie.” Kijk, daar is de titel: het 10-jarige jongetje in het lichaam en leven van een bijna-vijftiger…
Thuisloos De man gaat zwerven, maar wel dicht bij huis. Dat is curieus. Zijn vrouw vindt dat hij moet kiezen: of weg en dan echt weg, of blijven. Hij bivakkeert in het park. Zij zoekt hem op. Ze overlaadt hem met meningen en oordelen verpakt als vragen. Bijvoorbeeld waarom hij niet naar haar vakantie vraagt. Hij stelt de wedervraag waarom zij niet vraagt hoe het met zijn moeder in het verzorgingstehuis gaat. Daarop veroordeelt zij hem opnieuw: “‘Stik’, zei ze.” “Ze stond rechtop en keek op hem neer.” Toen hij van huis vertrok had ze gezegd dat het goed was om even weg te gaan: “alles nuchter bekijken, zijn verantwoordelijkheden op een rijtje zetten, ze leren aanvaarden.”
Zijn kinderen zoeken hem op in het park. Als zijn jongste, zijn zoon, langskomt, de volgende (van omlijsting geschoonde) dialoog: “‘Papa gaat toch weg?’ (…) ‘Ze kunnen zeker niet wachten? (…) Zeker je moeder’, suggereerde Verdegaal. (…) ‘Ik weet het niet,’ aarzelde de jongen. ‘Je moeder zit erachter,’ zei Verdegaal. ‘Nee.’ ‘Je moeder en je zussen, alle drie… (…) Ik weet hoe ze zijn. (…) Zeg eens eerlijk,’ vroeg hij, ‘wie wil me weghebben?’ ‘Nee,’ zei de jongen. ‘Is het alleen je moeder?’ Uiterlijk onbewogen luisterde Verdegaal naar het gestuntel van de jongen; hij wist het niet, hij was nog te klein. Hij wilde het niet horen.” “‘Maar papa heeft mama toch niet verlaten?’ zei de jongen. ‘Mama heeft papa weggestuurd.’”
Verdegaal vertelt in het park aan zijn zoontje verhalen over zijn avonturen als 10-jarig jongetje met het vlot, zijn vrienden en het eiland in de plas. Zijn zoon hangt aan zijn lippen; die heeft zelf duidelijk niet een leven waarin hij vlotten kan bouwen met zijn vrienden.
Als een terugkerende herinnering beschrijft Schoenmakers het vertrek van Verdegaal en de voorafgaande ruzies. De veeleisende vrouw; waarom hij zonodig naar zijn dementerende moeder moest, waarom wandelen met de hond? “Hoe dacht hij zo het huishouden draaiende te houden?” “Realiseerde hij zich wel hoeveel hondenharen ze dagelijks wegveegde van het aanrecht, de bank, de toiletpot. Alsof ze niets anders te doen had…”. Eerlijk is eerlijk, zij werkt ook en levert daarmee een bijdrage aan het gezin. Het wordt niet duidelijk of ze part time of full time werkt. Wel dat ze hem als huisman kleineert in aanwezigheid van anderen: “Wat wilde ze nou? Hem wat echtelijke nederigheid bijbrengen, gloriëren met haar macht?” Eén van haar collega’s noemt hem een narcist. Zij behandelt hem als een bediende, een sloof. “Het voelde aan alsof de dijken rond hun leventje het begaven.”
Vader Verdegaals vader heeft als arbeider gewerkt aan het stadspark. Daarbij heeft hij drie vingers verloren. Verdegaal zoekt naar informatie over hem in het stadsarchief, maar vindt alleen informatie over de burgemeester, financiers en andere hotemetoten, niets over de werkers. Verdegaal laat een gedenksteen voor zijn vader maken die “drie vinders verloor en er niets voor terugkreeg.”
Liefdevol gelijkwaardig Op het dieptepunt van zijn ellende en eenzaamheid, na dagen van harde regen, wordt Verdegaal een week clandestien opgevangen en verzorgd in een sportgebouwtje bij het park door Afra, de nieuwe vriendin van de beheerder (of is ze een prostituée? Dat wordt niet helemaal duidelijk.). Zij is liefdevol en zacht voor hem op een gelijkwaardige manier, dus zonder bovengedrag of onderdanig te zijn.
Moeders Op gezette tijden krijgt Verdegaal bezoek van een jongeman, Querijn, die in de war is en medicijnen gebruikt voor rust in zijn hoofd. Op een dag voor kerstmis komt zijn moeder lekkers brengen als bedankje. “‘Ik denk dat-ie een kwak liefde nodig heeft,’ zei hij. (…) Hoe moet ik het weten, als moeder dan? Uit zichzelf zegt-ie nooit wat.” Hier vraagt Schoenmakers zich voor mij af of moeders hun zonen voldoende begrijpen.
Open einde Schoenmakers laat het einde open. De manier waarop ik het interpreteer is dat Verdegaal als thuisloze in de armen van Afra overlijdt. Het boek eindigt met een serie kille zakelijke memo’s van gemeentelijke instanties over het opruimen van zijn verblijfplaats in het park, het herstellen van de orde en het voorkomen dat iemand anders daar in de toekomst gaat verblijven. Kortom: de orde wordt hersteld, de uitzondering wordt weggewerkt, de groep sluit zich weer.
Man voor de toekomst Dit alles brengt me op een onderliggend thema van dit boek: wat verwachten we van de man? In moderne ontwikkelde samenlevingen als de onze wordt in dit tijdperk veel ter discussie gesteld, en met recht: racisme, voormalig slavernij, kolonialisme, vrouwenemancipatie, grensoverschrijdend gedrag, gender, etc, en ook een vaag concept als patriarchaat. Eén van de reacties op deze bewegingen - niet de mijne - is de sterke ruk naar rechts, naar conservatisme en naar lelijke theorieën over superioriteit van wit en van man. Maar als we dat niet willen - ik wil dat niet - wat verwachten we dan van de moderne man, de man voor de toekomst? Mag in de nieuwe competitie-arme wereld vol tolerantie, fluïditeit en respect het ravottende jongetje nog bestaan? Het druktemakertje dat met zijn vriendjes wil rennen, voetballen, lekker naar elkaar schreeuwen, in bomen klimmen en er uit vallen? Mag het stille jongetje nog bestaan? Het jongetje dat graag in zijn eentje knutselt, met lego speelt, muziek maakt of boeken leest, het nerdje, het buitenjong dat graag in stilte gaat vissen met papa. Als we ons realiseren dat onze kinderen (nog steeds) worden opgevoed door hoofdzakelijk moeder en juf, door vrouwen dus, wat blijkbaar leidt tot mannen als overdag afwezige kostwinners, oorlogsvoerders en veroorzakers van alle andere ellende, welke nieuwe vormen van het opvoeden van mannen hebben we dan nodig? Moeten mannen de opvoeding van onze jongens ter hand nemen? En welke beelden hebben we bij de man voor de toekomst? Een door vrouwen gedomesticeerde man, een gefeminiseerde man, een man met vijf poten, een ondergeschikte man? Misschien zijn dit wel de grote vragen die dit boek aan ons stelt.
Lezers Hoe lezen anderen dit boek? Is er een significant verschil tussen reacties van vrouwen en mannen? Het aantal inhoudelijke reviews op Goodreads is te klein om er echts iets over te zeggen, maar een voorzichtige indruk lijkt te zijn dat vrouwen overwegend afkeurend over dit boek schrijven en mannen half half positief en negatief. Misschien is dit een ongemakkelijk verhaal voor veel mensen. We hebben het graag over vrijheid voor vrouwen in onze samenleving maar niet voor mannen; misschien is de onvrijheid van mannen de kurk waarop vrijheid voor vrouwen drijft.
Een bijna-vijftiger met gedoe op het werk verlaat vrouw en kinderen en richt een woon-/slaapplek in bij een transformatorhuisje in de buurt van zijn voormalige huis. Dit boek heeft mij niet kunnen raken. Als lezer had ik graag geweten waarom de hoofdpersoon dit doet. Wat probeert hij ermee te bereiken en wat is zijn nieuwe doel? Antwoorden op deze vragen blijven in het midden. Nu ik dit zo intyp besef ik me dat dat misschien wel de boodschap is die de schrijver ons wil geven: wij zijn heel erg gewend ons leven te regisseren, argumenten voor onze keuzes te hebben, een doel te hebben, maar hoe zou het leven eruit zien als je dat allemaal loslaat? Een andere vraag die het boek oproept is of het mogelijk is je eigen leven te ontvluchten.
Mooi geschreven, qua stijl en het 'klein' houden van het verhaal. De motieven van Verdegaal en die van andere personen in het verhaal blijven raadselachtig en moeilijk te doorvoelen. Daardoor blijven de mooie vondsten uit het boek (de inbreid-ambtenaar als stap naar beneden in de carrière van Verdegaal) in de lucht zweven. Op de meest dramatische momenten van het boek (zoals het bezoek van zijn kinderen als hij op straat woont) blijft het verhaal voor mij wat afstandelijk.
This entire review has been hidden because of spoilers.
Bijzonder verhaal over een man die langzaamaan gek wordt van zijn omgeving, gaat zwerven en dan langzaamaan gek wordt van zijn eigen innerlijk leven. Goed geschreven, bijzondere personages en met een soort lome, onderhuidse spanning waar ik wel van houd. Onafwendbaar einde maar toch goed uitgevoerd. Het verhaal kwam niet per se dichtbij, maar dat was ook niet per se de bedoeling denk ik.
Wel grappig dat ik dit boek ooit koos om de voorkant (Magritte <3), zonder maar de flaptekst te lezen en dat het dan al met al bijzonder positief uitpakt allemaal. Fijn.
Schilferende huid, anti-aanbaklagen die verkruimelen, een stadsuitbreider wordt stadsinbreider. Beelden die wijzen op verval en kleiner worden. Dat gebeurt dan ook: de hoofddpersoon, die besluit zich van een wereld die hem niet waardeert terug te trekken, maakt daarmee zijn wereld steeds kleiner. Dit leidt tot verval - fysiek en geestelijk. Zich totaal afkeren van de wereld doet hij niet, ant hij is 'onderweg' naar zonniger oorde, waar hij echter nooit zal aankomen. Een intrigerend verhaal.
Raar boek, wat ik helemaal niet heb kunnen plaatsen. Heeft mij op geen enkele manier kunnen boeien. Plotloos, zonder richting. Heb het idee dat de schrijver een schrijfcursus heeft gevolgd en dat dit boek zijn afstudeeropdracht was.
Spannend en ondanks alle onwaarschijnlijkheden voorstelbaar. Gaandeweg ging ik me steeds meer afvragen hoe het zou aflopen, en het open einde is niettemin bevredigend en intrigerend.
Van teleurstelling naar teleurstelling, van uitzichtloosheid naar uitzichtloosheid. Toch bleef ik onwillekeurig lezen, benieuwd hoe het ondanks alle treurigheid verder zou verlopen.
Ik realiseerde me dat ik dit boek een maand gelezen uitgelezen heb en er werkelijk niets meer van kon herinneren. Geen aanbeveling. Dit is typisch een 13-in-een-dozijn boek. Niet van het type keukenroman, maar het type 'middelbare man slaat door en loopt weg'. Grunberg, Bernlef, D Verhulst, Thomese hebben allemaal varianten op hetzelfde thema geschreven. Dit boek voegt er niets aan toe. De hoofdrolspeler wordt onverklaarbaar ziek, is niet bij machte om controle over z'n leven te nemen, voelt zich als kat in het nauw, loopt weg, gaat wonen bij een transformatorhuisje, maakt een paar rare vrienden, wordt een keer overvallen en uiteindelijk sterft-ie, ofzo. De auteur heeft nog een parallelle lijn willen maken over de moeder van de hoofdrolspeler die in een verzorgingstehuis zit, echter behalve een opmaak voor wat half-hilarische situaties levert het niet op. Zijn motieven, zijn ontwikkeling als mens, zijn inspiratie voor de lezer - allemaal leeg. Het krijgt 2 sterren omdat ik het genre wel waardeer. Echter, in een druk speelveld moet je origineel zijn om op te vallen - niet gelukt.
Redelijk saai verhaal waarin er weinig gebeurd met een man die in mijn ogen voortdurend verkeerde keuzes maakt tijdens zijn midlife crisis. Wel een interessant perspectief. Leest lekker weg en sterk geschreven. Het einde viel niet helemaal bij mij. Ik snap het gewoon niet. De kaft vermeldt 'ging hij zelf weg of werd hij weggestuurd', maar eigenlijk snap ook daarvan de aanwijzingen in het verhaal ervoor niet en ook de relevantie niet. Moeten we hem nu zielig vinden?
Fraai geformuleerd. Ik zie de hoofdpersoon voor zijn transformatie huisje zitten. Krijg enige notie van hoe het moet zijn om dakloos te zijn. Maar ik wordt niet geraakt door dit boek. Jammer.