ایرانیان سفرنامه نویس در دو قرن پیش با دنیای جدیدی رویارو شدند که به کلی با دنیا و سرزمین آنان متفاوت بود. عمق تفاوت و فاصله به حدی بود که اینان جز شگفتی و اعجاب از این دنیای نو واکنش و سخنی نمیتوانستند داشته باشند. آن دنیای جدیدی که شورمندانه، کنجکاوانه و با حوصله ای عجیب گزارش میدادند، چنان پرجلال و شکوه متنوع و متکثر بود که قدرت تحریر و توان نوشتن را به گفته خودشان از آنها ستانده بود... رفاه و امنیت بسیار بالا، توانایی تکنیکی و نظم و آبادی شهرها، آزادی مردم و قانونی که کسی چه بزرگ و کوچک حق تخطی از آن را ندارد تصویری غیربهشت روی زمین را پیش رویشان نمیآورد، همه و همه جز «حیرت اندر حیرت» حال و روزشان نبود. اینان با تصویری که از آن سرزمین میآوردند برای نخستین بار امکان و توان دیدن چهره خود را در آینه غربی فراهم کردند. این تصاویر به مثابه آینه امکان چشم گشودن و کشف خود در سیاهی و ظلام عصر انحطاط و سقوط بود.