Η αδύνατη επανάσταση: Η κοινωνική δυναμική του Εμφυλίου Πολέμου

by Πολυμέρης Βόγλης

Το βιβλίο αποτελεί μια συνθετική προσέγγιση του εμφυλίου πολέμου. Εστιάζοντας στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας, υποστηρίζει ότι ο ελληνικός εμφύλιος ήταν μια επανάσταση, έστω κι αν, έτσι όπως εξελίχθηκε, δεν θα μπορούσε να αποβεί νικηφόρα – έστω δηλαδή κι αν ήταν μια αδύνατη επανάσταση.

Ο εμφύλιος πόλεμος, με τους δεκάδες χιλιάδες νεκρούς στα πεδία των μαχών, τις εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων, τους εκατοντάδες χιλιάδες εσωτερικούς πρόσφυγες, αποτέλεσε μια κατεξοχήν τραυματική εμπειρία που διαίρεσε βαθιά την ελληνική κοινωνία, για δεκαετίες, σε νικητές και ηττημένους. Αυτή η διαίρεση επηρέασε την επιστημονική και τη δημόσια συζήτηση, οι οποίες περιστράφηκαν γύρω από το ερώτημα «ποιος φταίει», επιδιώκοντας να αποδώσουν την ευθύνη για την πρόκληση του εμφυλίου στον έναν από τους δύο αντιπάλους.

Το βιβλίο θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: τι ήταν ο ελληνικός εμφύλιος; Ο πόλεμος αυτός δεν ήταν προειλημμένη απόφαση κάποιας από τις δύο πλευρές αλλά αποτέλεσμα μιας σύνθετης διαδικασίας. Ξεκινώντας από την εκρηκτική κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στην Ελλάδα μετά την Κατοχή, ο συγγραφέας εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική πόλωση, μέσα από τη βία και τις διώξεις, μετατράπηκε σταδιακά σε στρατιωτική σύγκρουση. Διερευνά επίσης την αλληλεπίδραση ανάμεσα στην κοινωνία και τους πολιτικούς πρωταγωνιστές, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τα νέα δεδομένα που δημιούργησε η σύγκρουση. Τόσο η κυβέρνηση όσο και οι αντάρτες επιδίωξαν να κινητοποιήσουν την κοινωνία στο πλευρό τους και να εξουδετερώσουν τα κοινωνικά ερείσματα του αντιπάλου, ενώ ανάμεσα στις πόλεις και την ύπαιθρο αναπτύχθηκε διαφορετική δυναμική αναφορικά με τον τρόπο και το βαθμό εμπλοκής τους στον πόλεμο.

Genres: History, War, Politics

424 pages, Paperback

First published December 12, 2014

About the author

Ο Πολυμέρης Βόγλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και εκπόνησε τη διδακτορική διατριβή του στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας. Συνέχισε την έρευνά του στα πανεπιστήμια Πρίνστον, Κολούμπια και Νέας Υόρκης. Ασχολείται με την κοινωνική ιστορία της δεκαετίας του 1940 και ιδιαίτερα με τον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο. Είναι αναπληρωτής καθηγητής και διευθυντής μεταπτυχιακού προγράμματος στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. ΄Εχει συμμετάσχει σε συλλογικούς τόμους και έχει εκδώσει τα βιβλία: Η εμπειρία της φυλακής και της εξορίας. Οι πολιτικοί κρατούμενοι στον εμφύλιο πόλεμο (2004), Η ελληνική κοινωνία στην Κατοχή 1941-1944 (2010), Η αδύνατη επανάσταση. H κοινωνική δυναμική του εμφυλίου πολέμου (2014).

Reviews

[Alfred Brendel · Rating 5 out of 5]

Κορυφαίο!
Σημείο αναφοράς για κάθε υποψήφιο μελετητή της εμφυλιακής περιόδου.

[Nathalie Fytrou · Rating 5 out of 5]

Μια μελέτη που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα ερμηνευτικά σχήματα και κεντράρει στην κοινωνία. Με πολύ ενδιαφέρουσα αναλυτική προσέγγιση της περιόδου, η οποία κάνει χρήση του Αγκάμπεν, του Καρλ Σμιτ και του Φουκώ. Ο συγγραφέας πριν κάποια χρόνια είχε γράψει για την "Ψυχή Βαθιά" του Βούλγαρη, ότι το φιλμ δεν προσέγγιζε καθόλου το γιατί πολέμησε ο κόσμος τότε. Σε αυτό το βιβλίο απαντά κατά τη γνώμη μου σε αυτό το ερώτημα, χωρίς όμως να αρχίσει να απαριθμεί αίτια και αφορμές` τουναντίον, δίνει μια εικόνα της κοινωνίας, της οικονομίας, της πολιτικής σκηνής, κοκ. με ενδελεχή τρόπο, περιγράφοντας τι το διαφορετικό υπήρξε σε αυτή την περίοδο, χωρίς να θεωρεί κάτι προδιαγεγραμμένο εξαρχής ή κινούμενο με ένα γραμμικό τρόπο (μου θύμισε αντίστοιχη δουλειά του Χ. Χατζηιωσήφ για τη Βαϊμάρη και του Έ. Τραβέρσο για την άνοδο του φασισμού).

[Jason · Rating 5 out of 5]

Μια πολύ ωραία ιστορική μελέτη με αναφορές και πολύ δουλειά από πίσω. Το εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι αποτελεί το πρώτο βιβλίο που διαβάζω που εστιάζει πιο πολύ στην κοινωνία αντί την πολιτική/στρατιωτική ιστορία. Καλό θα ήταν να έχει διαβάσει κανείς άλλα καθαρά ιστορικά βιβλία για την περίοδο του εμφυλίου γιατί έτσι του δίδεται η μοναδική ευκαιρία να αποκτήσει μια πιο βαθιά αντίληψη κατανονώντας και τις επιπτώσεις στην καθημερινόητα. Ξεκάθαρα χρωματισμένη οπτική γωνία αλλά κρατώντας μια σχετική αντικειμενικότητα καλύπτει όλο τον εμφύλιο από τις απαρχές κατά τη διάρκεια της κατοχής εώς και τη τελική μάχη σε Γράμμο- Βίτσι.

Bottomline: μια προτότυπη προσέγγιση του εμφυλίου που αξίζει να διαβαστεί.

[Vangelis Kolomitrousis · Rating 5 out of 5]

Το βιβλίο «Η αδύνατη επανάσταση: Η κοινωνική δυναμική του Εμφυλίου Πολέμου» του Πολυμέρη Βόγλη είναι μια εμβληματική μελέτη που προσεγγίζει τον ελληνικό Εμφύλιο όχι ως μια απλή σύγκρουση στρατιωτικών δυνάμεων ή ιδεολογιών, αλλά ως μια κοινωνική επανάσταση που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Ο συγγραφέας απορρίπτει τα απλουστευτικά ερμηνευτικά σχήματα του «εθνικού διχασμού» και εστιάζει στις δομές της κοινωνίας που κινητοποιήθηκαν, στις μεταβολές της εξουσίας σε τοπικό επίπεδο, και στον μετασχηματισμό που επιχείρησε να επιφέρει το λαϊκό κίνημα μέσα από τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας.

Η περίοδος της Κατοχής παρουσιάζεται ως το υπόβαθρο πάνω στο οποίο χτίστηκαν οι προσδοκίες για μια κοινωνική αλλαγή. Η εμπειρία της αντίστασης, της αυτοοργάνωσης και των τοπικών μορφών εξουσίας δημιούργησε τις βάσεις για μια «επανάσταση από τα κάτω», η οποία όμως κατέληξε να είναι αδύνατη εξαιτίας του συσχετισμού δυνάμεων, των διεθνών πιέσεων και της επανεγκαθίδρυσης της κρατικής εξουσίας από τη μεριά του κράτους και των νικητών. Ο Βόγλης δεν εξιδανικεύει την ένοπλη δράση, αλλά εξετάζει τις κοινωνικές σχέσεις που την καθόρισαν και τα διακυβεύματα που εξέφραζε.

Η αφήγηση είναι στηριγμένη σε πλήθος αρχειακών πηγών, προσωπικών μαρτυριών και τοπικών μελετών, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις τοπικές κοινωνίες της υπαίθρου, εκεί όπου ο εμφύλιος δεν ήταν απλώς ένα γεγονός, αλλά μια καθημερινότητα. Με διεπιστημονική προσέγγιση που συνδυάζει την ιστορία, την κοινωνιολογία και την πολιτική επιστήμη, ο συγγραφέας επιχειρεί να αποτυπώσει τη δυναμική της σύγκρουσης όχι μόνο στο επίπεδο των στρατηγικών και των γεγονότων, αλλά στο επίπεδο των ανθρώπων και των κοινωνικών πρακτικών.

Ο τίτλος του βιβλίου, «Η αδύνατη επανάσταση», παραπέμπει σε αυτήν ακριβώς τη διάψευση των ελπίδων: το επαναστατικό εγχείρημα έφτασε σε ένα σημείο καμπής, όπου η ιστορική δυνατότητα δεν μετουσιώθηκε σε πραγματικότητα. Το κράτος, με την υποστήριξη των συμμάχων του και την επίκληση της "νομιμότητας", όχι μόνο καταστολής αλλά και ιδεολογικής ανασυγκρότησης, κατάφερε να απομονώσει και να διαλύσει το επαναστατικό κύμα, διαμορφώνοντας μια μεταπολεμική κοινωνία βασισμένη στον αντικομμουνισμό και στην επιτήρηση.

Σε τελική ανάλυση, το έργο του Βόγλη συμβάλλει ουσιαστικά στην κατανόηση του Εμφυλίου ως κοινωνικής διεργασίας και όχι απλώς ως ιστορικού γεγονότος. Είναι ένα βιβλίο που ενθαρρύνει τον αναστοχασμό πάνω στην έννοια της κοινωνικής αλλαγής, της πολιτικής βίας και των ορίων της επανάστασης. Με σαφή γραφή και ισχυρή τεκμηρίωση, αποτελεί πολύτιμο εργαλείο τόσο για τον ειδικό μελετητή όσο και για τον ευρύτερο αναγνώστη που ενδιαφέρεται να προσεγγίσει την ελληνική ιστορία με όρους βάθους και κοινωνικής σύνθεσης.